DE GESTOLEN KINDEREN

Van dezelfde auteur:

Armelia

Gerardo Soto y Koelemeijer

De gestolen kinderen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Goya

© Gerardo Soto y Koelemeijer 2013

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Foto omslag © Henk Jonker/MAI 1961

Foto auteur © Quintalle Nix

NUR 301

ISBN 978 90 468 1533 5

www.nieuwamsterdam.nl/degestolenkinderen

Slaap, kindje klein

want anders komt de boeman

en die neemt de kindertjes mee

die niet lekker slapen…

– Miguel de Unamuno, Amor y pedagogía (1902)

(Liefde en pedagogiek, vertaling Bart Peperkamp)

Van toeval kan geen sprake zijn. Van een incident evenmin. Duizenden families vertellen hetzelfde verhaal. En duizenden families leven in onzekerheid.

1

Zoals elke andere werkdag rij ik de ondergrondse parkeergarage van het gemeentehuis binnen, en graai in de binnenzak van mijn colbert naar het pasje dat mij toegang verschaft. Dan voel ik de opgevouwen envelop met daarin de brief van mijn tante. Tranen stromen over mijn wangen. Ik parkeer mijn auto en probeer te kalmeren. Mijn verdriet slaat om in boosheid. Vierenveertig jaar heb ik van niets geweten. Bijna een halve eeuw heb ik een leugen geleefd die door mijn ouders is gecreëerd en in stand gehouden. Ik zucht diep, wrijf mijn ogen en wangen droog en stap uit.

Terwijl ik op de lift wacht, onderzoek ik de ruimte. Die is uitgestorven. Alleen de buizen die aan het beton boven me zijn vastgemaakt, maken een licht zoemend geluid. Ik laat mijn hand voor de tweede keer in mijn binnenzak verdwijnen, haal de brief uit de envelop en begin te lezen. Mijn vingers trillen hevig en mijn hart beukt wild achter mijn ribben. De letters duizelen over het papier.

Als ik halverwege ben, hoor ik in de verte voetstappen. Het geklik van hoge hakken galmt door de betonnen ruimte. Dat kan alleen maar Pilar zijn, de vrouw met wie ik ooit bijna een affaire had. Ik vouw de brief voorzichtig op en steek hem weg. Apathisch stap ik de lift in die me bovengronds brengt. Het liefst zou ik mezelf hier, omgeven door vier metalen wanden, zonder bereik en afgezonderd van iedereen, opsluiten. Traag stijg ik op. Het belletje van de lift maakt een eind aan mijn afwezigheid. Met gebogen hoofd stap ik het kantoor binnen. Als iemand me gedag zegt, kijk ik op en veins een glimlach. Ik ben me pijnlijk bewust van het toneelstuk dat ik opvoer.

De eerste met wie ik over de brief spreek, is Álvaro. We zitten tegenover elkaar op een verwarmd buitenterras. Hij bestelt een cognac, ik een dubbele whisky en een groot glas koud bier. Ik leg in het kort uit wat me is overkomen. Als de zinnen zijn geland, staart hij me met grote vissenogen aan. Hij houdt zijn kaken stijf op elkaar, een unicum voor Álvaro. Het is me eindelijk gelukt hem de mond te snoeren. Hij neemt een grote slok cognac; zijn gezicht vertrekt.

‘Is het geen grap?’ vraagt hij.

‘Waarom zou mijn tante me zo’n streek leveren?’ zeg ik.

‘Ik weet het niet. Sta je op goede voet met je tante?’

‘Voor zover ik weet wel. Ik heb haar al een paar jaar niet meer gezien. Op de begrafenis van mijn vader voor het laatst.’

De stilte strekt zich tussen ons uit.

‘Je overvalt me ermee. Ik zou me ook geen raad weten als ik in jouw schoenen stond. Tegenwoordig is het een fluitje van een cent om je biologische ouders op te sporen, maar in het Franco-tijdperk nam men het niet zo nauw met dergelijke praktijken. Als je überhaupt al…’

Hij fronst zijn wenkbrauwen.

‘Jezus christus, Miguel, wat een ellende.’

Hoewel het gesprek met Álvaro niet lang duurde, heeft het me opgelucht. Even voelt het alsof ik het kwijt ben, alsof ik mijn problemen aan hem heb overgedragen. Hij heeft geluisterd als een vriend, geen overhaaste conclusies getrokken en ook geen theoretische verhandeling afgestoken.

Ik bedank hem met een omhelzing. Hij slaat enkele malen met zijn platte hand op mijn schouder. Met elke klop intensiveert onze vriendschap.

Als Álvaro uit het zicht is, kijk ik om me heen en haal de brief weer tevoorschijn.

Zaragoza, 23 februari 2010

Beste Miguel, lieve neef,

Met enige terughoudendheid begin ik aan het schrijven van deze brief. Vele eerdere versies zijn in de prullenmand beland. Ik stel me voor dat je op zijn minst verbaasd bent een brief van mij te krijgen. Het contact is immers verwaterd; sinds het overlijden van mijn broer, jouw vader, hebben we elkaar gezien noch gesproken. Dat betreur ik oprecht. Aan de andere kant ben ik op een leeftijd gekomen waarop ik besef dat ieder zijn eigen leven leidt.

Ik hoop dat het jullie goed gaat en dat jullie in goede gezondheid verkeren. Jaime en Nicolás waren de laatste keer dat ik ze zag bijna onherkenbaar, zo groot. Ze zullen ondertussen wel weer een stuk gegroeid zijn.

Zoals gezegd heb ik lang geaarzeld over hetgeen ik je ga vertellen. Sinds het overlijden van je vader heeft de kwestie waarover ik je wil informeren me beziggehouden, soms zelfs gekweld. Het heeft me voor een dilemma geplaatst. Ik vond het niet mijn taak om je op de hoogte te stellen. Toen je ouders nog in leven waren, had ik de ijdele hoop dat zij zich van hun taak zouden kwijten, maar voor zover ik weet hebben zij dit nagelaten. Na lang wikken en wegen heb ik besloten je toch te schrijven, op het gevaar af dat je wenst dat ik het niet had gedaan. Het spijt me oprecht als je vindt dat ik een verkeerde keuze heb gemaakt. Ik hoop dat je kunt begrijpen voor welke moeilijke beslissing ik heb gestaan en dat ik heb gekozen voor wat mijn hart me ingeeft. Ieder mens heeft recht op de waarheid, en naarmate ik ouder word, hecht ik daar meer waarde aan. Ik vrees dat me niet veel tijd meer rest, ik sta met één been in het graf. Vandaar mijn besluit dit nu op te tekenen.

Manuela en Jorge zijn niet jouw biologische ouders. Zij hebben je ‘geadopteerd’ toen je ongeveer drie maanden was. Ik weet dat omdat ik hen destijds een beetje heb geholpen met het een en ander. Wat mijn precieze rol in het geheel was, is op dit moment niet relevant. Manuela is een aantal malen zwanger geweest, maar omdat er elke keer complicaties optraden, verloor zij haar kinderen vroegtijdig. Na de laatste miskraam en na uitvoerig onderzoek bleek dat zij onvruchtbaar was geworden. Iedereen gunde haar een kindje, ik ook. Maar als ik aan je echte moeder denk, lopen de rillingen over mijn rug.

Je echte naam is Jaime. Dat herinner ik me nog omdat je vader stampij heeft lopen maken toen jij je zoon die naam gaf. Hij vermoedde dat jij iets te weten was gekomen. Je achternaam herinner ik me helaas niet. Een M en een A staan me bij, Mazón, Mata, Mateos, Martínez of iets dergelijks, maar of het klopt durf ik niet met zekerheid te stellen. Het spijt me, het is te lang geleden en hoe diep ik ook in mijn geheugen graaf, het lukt me niet om je familienaam naar boven te krijgen. Je komt uit een dorpje in de buurt van Granada. Ook je geboortedatum klopt hoogstwaarschijnlijk niet. Ik weet dat je halverwege maart 1966 je opwachting maakte in het gezin van mijn broer, en je was toen een maand of drie. Hoogstwaarschijnlijk ben je van december. Ik geef je deze informatie in de hoop dat je er wat aan hebt. Dit is alles wat ik na al die jaren heb onthouden.

Ik hoop dat je met deze gegevens doet wat je hart je ingeeft. Mocht je besluiten op zoek te gaan naar je ouders, dan wens ik je veel sterkte, geluk en wijsheid. Ik hoop innig dat jullie elkaar ooit in de armen kunnen sluiten, en dat het jullie goed gaat.

Hartelijke groet,

Rosa Barroso

2

Nu al ben ik een ander mens. Tot voor kort behoorde ik tot het slag mensen van wie het leven voortkabbelt. Elke dag was een logische voortzetting van de vorige. Mijn dagen rolden zonder hapering uit in de nachten, de nachten strekten zich onwennig uit naar de morgens. Elke week vormde nagenoeg een herhaling van de week ervoor: vijf dagen werken van negen tot zeven, tussen de middag lunchen in een van de vele goedkope restaurantjes in de stad waar lauw voedsel wordt geserveerd en waar men doorgaans niet zuinig omspringt met zout, en ’s avonds met het gezin languit voor de buis totdat de slaap me overvalt.

Onze vakanties waren allesbehalve noemenswaardig: we hebben de Spaanse landsgrenzen nooit overschreden. Integendeel, we bezoeken al vijftien jaar dezelfde camping, niet ver van hier. Er is geen aanleiding om van standplaats te veranderen. Het voorgedeelte van onze zeer ruime bungalowtent is een getrouwe afspiegeling van onze huiskamer. De indeling is praktisch identiek.

Mijn werk richtte ik in volgens een vast patroon waarvan ik zelden afweek. Mijn loon is al jaren gelijk en zal de komende twintig jaar alleen door eventuele inflatiecorrecties stijgen. Ik zal nooit de moeite nemen ergens anders te solliciteren en ik zal nooit worden ontslagen. Niemand zal me ooit een andere baan aanbieden. Bovendien is het niet eerder in me opgekomen om te verkassen: mijn huis en dorp bevallen uitstekend. De uren reistijd die het gevolg zijn van mijn koppigheid neem ik op de koop toe.

‘Wanneer werd u geboren?’ Dat is een normale vraag van instanties; de gemeente, een telefoonmaatschappij, een bank. Sinds een week kan ik geen antwoord meer geven op die vraag. Voorheen zou ik stellig hebben geantwoord: op 17 maart 1966. Als je mij dan met een blik van ongeloof had aangestaard, had ik alleen maar met mijn paspoort in de lucht hoeven wapperen. Maar mijn paspoort blijkt van geen enkele waarde. Het is een document vol leugens, waarachter een geschiedenis schuilgaat die mijn ouders blijkbaar met man en macht hebben willen verdonkeremanen.

Álvaro is nog niet weg of ik voel me alweer moe, leeg en uitgewrongen. Ondanks zijn luisterend oor is dit toch echt mijn probleem.

Als ik thuiskom, vraagt Julia wat er ‘in godsnaam’ aan de hand is.

‘Niets, schat,’ antwoord ik. ‘Ik ben alleen doodmoe.’ Ik heb wel vaker de werkelijkheid voor haar verborgen gehouden, een leugentje om bestwil, maar dit is de eerste keer dat ik glashard tegen haar lieg. Ik wil niet dat ze van mijn nieuwe ontdekking op de hoogte is. Nog niet, niet zolang ik zelf nog twijfel aan de inhoud van de brief.

Het liefst had ik haar in vertrouwen genomen. Dit geheim te moeten houden vreet aan me. Aan de ene kant zou ik het haar zo graag vertellen, aan de andere kant weet ik dat de tijd nog niet rijp is. Eerst zal ik zelf helder moeten krijgen wat dit nieuws betekent. Toch ben ik bang dat mijn gedrag haar achterdochtig zal maken, dat het onze relatie niet ten goede zal komen. Ik kan Julia nauwelijks in de ogen kijken.

Álvaro belt enkele dagen later om te vragen hoe het me vergaat. Ik vertel hem de waarheid en zeg dat de hele kwestie mijn hersenen pijnigt. Dat het me verwart dat ik niet degene ben die ik dacht te zijn en mijn paspoort niet mijn werkelijke identiteit aangeeft. Dat het me kwetst dat de kans aanwezig is dat ik niet ben geboren op de dag die vermeld staat in dat officiële document. Dat zelfs die zekerheid me is ontnomen, alsof mijn ware ik niet mag bestaan. Hiermee verleid ik hem onbewust en onbedoeld tot een discussie.

‘Wanneer iemands leven begint, Miguel, wordt niet duidelijk door zijn identiteitsbewijs erop na te slaan.’

Ik zucht.

Ik vraag me af of ik er goed aan heb gedaan om Álvaro in vertrouwen te nemen. Hij heeft soms de neiging om de dingen nodeloos te compliceren. Daarom kap ik het gesprek af en schakel mijn mobiel uit.

Er is nooit enige aanleiding geweest om mijn leven anders te bekijken. Ik heb in tegenstelling tot Álvaro, die als archeoloog dieper graaft, nooit de behoefte gevoeld vragen te stellen over mijn kindertijd. Ik heb geen moeilijke jeugd of puberteit gehad waarin ik geheel of gedeeltelijk ontspoorde. Ik deinde als een bootje op een rustige rivier. Totdat die verrekte brief kwam. Een handgeschreven brief die de grond onder mijn voeten wegsloeg. Een leliewitte envelop met drie paarse postzegels met het portret van de koning. Het handschrift herkende ik niet. De brief was aan mij geadresseerd, maar de sierletters waarin mijn naam stond geschreven leken uit een andere tijd afkomstig en wekten de indruk dat de brief voor iemand anders bestemd was. Iemand met dezelfde naam misschien? Ik wapperde er nietsvermoedend mee de gang door, zoekend naar gereedschap, en vond een briefopener in de keukenla. Met bonzend hart las ik de woorden. Elke regel wees op een onheilspellend slot, zoog me dieper de draaikolk in. Hoe vaak heb ik sindsdien niet gewenst dat ik hem ongeopend bij het oud papier had geflikkerd?

Op de lagere school leerden we dat de Azteken mensen offerden aan de goden. Het slachtoffer werd in de brandende zon op zijn rug gelegd, languit op een plat rotsblok op de top van een kolossaal bouwwerk, dat donkerrood gekleurd was van het bloed. De armen hingen gespannen naar beneden zodat de borst omhoog werd gestuwd. Een getooide beul prevelde nauwelijks verstaanbare spreuken zonder het doelwit aan te kijken. Vervolgens haalde hij een vlijmscherp lemmet tevoorschijn, dat blonk in de zon. Hiermee reet hij de strakgetrokken buik open, liet zijn hand in de warme en bloedende holte verdwijnen, dwars door het middenrif, onder de ribben en het borstbeen en door, en rukte met een krachtige beweging het hart uit. Nadat het slachtoffer kortstondig een delirium of hallucinatie beleefde en spartelde van de pijn, werd hij van de rots geduwd. Het lichaam werd aan de aarde teruggegeven.

Ik kan me nog zo voor de geest halen hoe de onderwijzer de bewegingen haarfijn nabootste met een bloeddorstige uitdrukking op zijn gezicht, en hoe hij de bijbehorende geluiden perfect imiteerde. Volgens sommige kinderen kon hij zich iets te goed inleven in dit historische, overzeese ritueel. Bij een enkeling leidde dat afschrikwekkende beeld tot nachtmerries. Toen men de oorzaak van deze angstdromen wist te achterhalen, begonnen de ouders zich met de kwestie te bemoeien. Er werd protest aangetekend bij de schoolleiding, en er werden vragen gesteld over het verleden van de verbeeldingsvolle, folterende onderwijzer. Achteraf bleek er niets aan de hand te zijn. Naast een gedreven docent bleek de man een begenadigd acteur: hij kon zich ook in minder bloedige situaties inleven. Het is een van de weinige gebeurtenissen die me uit mijn schooltijd zijn bijgebleven. Maar na die onschuldige vertoning heb ik me nog weleens afgevraagd hoe het moet voelen als je rikketik op die manier van de rest van je lichaam wordt gescheiden.

Toen ik die brief las, dat verdomde bericht dat me ik-weet-niet-hoe-lang in een wurggreep zou houden, toen pas begreep ik hoe zoiets moet voelen; het was alsof iemand mijn hart uitrukte. Ik werd lijkbleek en kotsmisselijk. Mijn hoofd werd zwaarder en zwaarder, en het leek alsof iemand een massieve steen op mijn borstkas had gelegd die mijn longen plette en alle lucht eruit perste.

Toen ik bijkwam van de schok die de brief teweegbracht, trilde mijn lichaam en huilde ik, zonder dat ik me kon herinneren wanneer dat was begonnen. Urenlang heb ik wezenloos voor me uit gestaard. De tranen bleven komen. En ze kwamen van diep. Nooit eerder voelde ik me zo geraakt, zo kwetsbaar en zo alleen. Op dat moment had ik behoefte aan een god, een die raad gaf en me een richting wees. Maar ik kon me geen god inbeelden, zeker niet nu ik was losgeweekt van mijn eigen geschiedenis als een postzegel van een envelop in lauwwarm water.

Pas aan het eind van de middag stopte ik met huilen. Er waren inmiddels meer dan drie uur verstreken. Ik borg de envelop in de binnenzak van mijn colbert en waste mijn gezicht met ijzig water. Ik probeerde de draad weer op te pakken door wat administratie te gaan doen. Mijn vrouw en de kinderen waren een dagje winkelen in Salamanca. Als ze terugkwamen mochten zij niets merken; dit was niet hun probleem. En mijn God, ik moest voorkomen dat dit hun probleem zou worden. Ik sprak mezelf moed in en probeerde te grijnzen zodra ik de sleutel in het slot van de voordeur hoorde.

Voor het eerst in mijn leven snak ik naar een plek voor mezelf. Om te kunnen bepalen wat ik met de inhoud van de brief zal doen, heb ik behoefte aan tijd om me te bezinnen. Eerst moet ik zien te kalmeren, ervoor zorgen dat het constante gemaal in mijn hoofd tot acceptabele proporties wordt teruggebracht. Daarom besloot ik Julia voorlopig in het ongewisse te laten.

Niets zal nog hetzelfde zijn. Die paar regels in zwarte inkt hebben voorgoed mijn leven veranderd. Ik kan niet meer volhouden dat het uit louter zekerheden bestaat. Ik kan niet meer onverschillig zijn ten aanzien van politieke kwesties. Mijn ouders, die een uitgesproken politieke voorkeur hadden, blijken niet mijn ouders te zijn. Wat betekent dat? Ik kan niet meer voortkabbelen op de weg van de middelmaat, niet meer doen alsof de geschiedenis geen greep op me heeft. Van nu af aan zal ik het stof van mijn eigen bestaan moeten vegen. Om uit te zoeken wie ik ben. Wie ik werkelijk ben. Laag voor laag onderzoekend, net als Álvaro met zijn mes, kwast en pincet. Ik zal opnieuw betekenis moeten vinden in mijn leven, in mijzelf. Ik zal hoe dan ook geen enkele waarde meer aan mijn doopceel kunnen ontlenen: het is vals.

Vanaf nu staat mijn leven in het teken van een zoektocht waarvan ik de duur noch de uitkomst kan voorspellen. Ik hoop dan ook van ganser harte dat mijn tante me iets meer duidelijkheid zal kunnen verschaffen en mij kan helpen bij het vormgeven van mijn nieuwe ik. Elk detail, hoe onbeduidend ook, zal kunnen bijdragen.

3

Twee weken zijn verstreken. De brief knaagt dusdanig aan mijn hersenen dat de dagelijkse sleur aan me voorbijgaat. Als een geest beweeg ik me door het huis en als een spook sleep ik me elke dag opnieuw naar mijn werk. Naast mijn lusteloosheid weerhoudt gebrek aan tijd me ervan om iets te ondernemen.

De eerste, voorzichtige schreden in de zoektocht naar mijn afkomst zijn tegelijkertijd de meest voor de hand liggende. Op een rustige zondagmiddag, als ik het rijk voor mij alleen heb, schrijf ik op een velletje de vier achternamen uit de brief van mijn tante naast elkaar.

Mazón, Mata, Mateos, Martínez.

De naam Jaime plaats ik er in grote letters boven. Een voor een spreek ik de combinaties uit. Ze klinken raar, onwennig. Jaime Mazón, Jaime Mazón, Jaime Mazón. Bij elke naam probeer ik een beeld te vormen en stel ik de vraag of ik het zou kunnen zijn. Maar ik voel niets, helemaal niets. Het blijven de namen van vreemden.

Ik sta op, slof naar de keuken en snij enkele plakken Iberische ham af van het been in de houder op het aanrecht. Ik heb geen honger, maar ik kauw om beter te kunnen denken. Ik fileer een laatste flinterdun reepje en keer terug naar de eettafel. Ik pak mijn pen en verzin andere namen die met Ma beginnen.

Machado, Macia, Martín, Manzanedo, Marín, Maldonado, Maquedo, Márquez, Malpica, Masero, Marcelino, Mariscal, Matador.

Ik onderga eenzelfde teleurstelling als even daarvoor en schud mijn hoofd, pak het papier op en neem plaats achter de computer. Het duurt een eeuwigheid voordat hij opstart. Ik googel een voor een de namen die op mijn blaadje staan. Internet komt met ontelbare hits die ik geduldig afstruin. Ik open tientallen pagina’s, lees vluchtig de willekeurige brij die me wordt voorgeschoteld en klik bij aarzeling weer weg.

Deze methode raakt kant noch wal, maar als ik na een aantal uur opsta, treed ik met een zekere tevredenheid de avond tegemoet.

Het begin is gemaakt. Dit is mijn manier om mezelf ervan te overtuigen dat ik herenigd wil worden met mijn biologische ouders, om mezelf moed in te spreken. Tot grote ergernis van Julia zonder ik me sindsdien elke avond af en typ steeds dezelfde zoektermen in. Niet omdat ik verwacht dat het me iets oplevert, maar omdat ik niet weet wat ik anders moet doen.

Julia begint zich te storen aan mijn gedrag. Ze lijkt zich af te vragen waarom ik mezelf dag in, dag uit rond de avondschemering terugtrek alsof ik er een minnares op na hou met wie ik op gezette tijden contact zoek. Om haar niet de mogelijkheid te bieden te traceren wat ik avond aan avond uitspook, verwijder ik, voordat ik de computer afsluit, met enkele muisklikken de browsegeschiedenis. Gelukkig vraagt ze niets. Ik moet op mijn hoede zijn, want zij is een binnenvetter, iemand die alles opkropt. Maar vroeg of laat barst de bom. Het is de kunst haar op het juiste moment van de juiste informatie te voorzien.

Op een avond doemt tijdens de zoektocht een foto van de jonge Franco op. Mijn mond valt open van ontzag en verbazing. Gebiologeerd kijk ik naar het portret dat mij met een ruk terugwerpt in het verleden.

4

Terugkijkend op mijn prille jeugd was er één hoogtepunt dat alle andere overtrof: mijn ontmoeting met generaal Franco. Een foto op mijn nachtkastje, die me jarenlang in mijn dromen vergezelde en die ik als relikwie heb bewaard, vormt het onomstotelijke bewijs. Links sta ik, zenuwachtig, in kaki uniform, leren schoentjes en met een geruit sjaaltje om mijn nek. Mijn schouders opgetrokken van de spanning, mijn blik recht in de camera om Franco’s blik te ontwijken. Rechts staat de generaal, klein, gedrongen, fier en met een scherpe blik neerkijkend op mijn fragiele lichaam, zijn hand rustend op mijn schouder, alsof we bekenden waren. Op de achtergrond het vage silhouet van de kathedraal van Salamanca. Vroeger waren de contouren beter waarneembaar, nu rest slechts een vaal onderscheid tussen massief gesteente en kleurloos wolkendek; als je goed kijkt, zie je op sommige plekken de scheidslijn. Voor mij is het helder: ik kan me de precieze plaats waar de foto is geschoten, evenals de gelegenheid, nog feilloos herinneren.

Voor mijn vader was dit een heuglijk moment. Hij was van jongs af aan Franco-aanhanger. Omdat Franco zijn handen in het vuil durfde te steken. Omdat hij fel had opgetreden tegen subversieve socialisten, achterbakse communisten en tegen de bommengooiers, zoals hij de anarchisten altijd noemde. En omdat hij rust bracht in het verdeelde Spanje.

Mijn vader had er alles voor over om mij samen met Franco vast te leggen, zijn hele bezit desnoods. Uiteindelijk kostte het hem geen cent en voltrok het zich bijkans ongedwongen. Zijn droom werd bewaarheid tijdens een militair defilé in de stad. De stoet viel zonder duidelijke reden uit elkaar, de begeleidende muziek verstilde en er ontstond lichte verwarring. De generaal keek een moment verdwaasd om zich heen en maakte voor even een radeloze indruk. Mijn vader, een verzorgde en lange kerel, wuifde naar hem en riep met zijn heldere stem, waarmee hij altijd de aandacht trok, Franco bij naam zodat de generaal onze richting op keek. Het was nu of nooit, moet mijn vader hebben gedacht. Zonder aarzeling duwde hij mij uit de menigte naar voren, stapte op de generaal af en reikte hem de hand. Zij wisselden enkele woorden, en voor ik er erg in had, stond ik naast Franco en rustte zijn hand op mijn schouder. Na de foto gaf mijn vader hem een ferme handdruk. Dat was in 1971. Ik was vijf.

Direct na de opname mocht niemand het fototoestel aanraken. Als een kostbare schat droeg mijn vader het apparaat in zijn armen, kuste het verscheidene malen terwijl hij snel door de straten stapte. Ik had hem nooit eerder zo uitzinnig gezien, alsof hij God in de ogen had gekeken. ‘Verpest het niet jongen, verpest dit niet. Dit is uitermate belangrijk,’ zei hij tegen de jongeman van de fotowinkel. Het klonk als een dreigement; een foutje bij het ontwikkelen en afdrukken zou hem zijn leven hebben gekost, daar ben ik van overtuigd. Geagiteerd wachtte mijn vader af. Ik voelde zijn zenuwen als het ware door mijn lichaam gieren als minuscule naalden. Toen de jongeman uit de donkere kamer kwam en mijn vader het beeld van mij en Franco toonde, omhelsde hij de jongen en begon spontaan te huilen. Dat was de eerste keer dat hij dat deed. Zelfs toen mijn moeder overleed, hield hij het droog.

De foto met Franco was belangrijk in mijn jonge leven. Ik stond ermee op en ging ermee naar bed. Andere kinderen hadden knuffels, ik had het verbond met Franco. Met hem praatte ik voor het slapengaan en deelde ik mijn geheimen. In plaats van kinderverhalen voor te lezen, vertelde mijn vader mij geestdriftig over deze militair. Zijn anekdotes waren onuitputtelijk en zijn verhalen aanstekelijk. Ik zat op de rand van het bed met de foto van de generaal en mijzelf op mijn schoot.

Elke dag herhaalde mijn vader hoezeer ik het had getroffen om met Franco op de foto te mogen staan. Dat ik een bevoorrecht kind was. Als hij zo tegen me sprak, waande ik me uitverkoren.

Mijn moeder verafgoodde Franco ook, al liet zij het minder blijken. Zij knipte plaatjes van de leider uit kranten en plakte ze in een album. Vaak schreef ze er tekst bij: korte gedichtjes, een onderschrift met informatie waar de generaal zich mee bezighield, of waar het beeld was geschoten. ‘Madrid, 1956’, ‘Bilbao, 1962’ of ‘Málaga, 1971’. Soms maakte ze kleine tekeningetjes, als een verliefd meisje. Af en toe, op een verloren moment, als vader lag te ronken als een paard, toverde ze het album tevoorschijn. Als betoverd sloeg ze de bladzijden om en wreef met haar wijsvinger over het gedrongen lijf of het pafferige gezicht van de caudillo. Op dergelijke momenten had de generaal bezit van haar genomen. Ze sidderde en zonk weg in een gelukzalige afwezigheid. Ik heb haar eens in die toestand gezien toen ik niet kon slapen. Ze sloeg het album dicht en bedankte Franco en God voor alles wat ze ons hadden geschonken. Dat waren de twee helden in wie zij geloofde: Franco en God. Misschien wel in die volgorde.

Toen Franco in 1975 overleed, stierf mijn vader ook een beetje. Hij zat terneergeslagen op de bank en ging die ochtend niet werken, een unicum. Hij had huilbuien, de hele dag door, en stuurde mijn moeder weg, het arme schaap, omdat hij alleen wilde zijn. Een dag later toog hij gewoon weer naar kantoor, maar hij werd nooit meer de oude. Hij vreesde voor het land, vreesde dat de republikeinen van het eerste uur, of hun nageslacht, de touwtjes in handen kregen, vreesde voor wraak, want de mensen van links waren wraaklustig van aard; en hij vreesde voor de koning, hoewel die goed door Franco was geïnstrueerd.

Pas jaren later, in februari 1981, werd zijn geest voor even wakker geschud en kwam die jeugdige bevlogenheid weer even boven toen luitenant-kolonel Antonio Tejero Molina met zijn borstelsnor een coup pleegde en het voltallige kabinet gijzelde. Hoewel mijn vader graag gezien had dat Tejero had doorgezet, bleek uit alles dat mijn vader er zelf niet meer in geloofde. Spanje was te veel veranderd en de staatsgreep vertoonde anachronistische trekjes. Het is niet onwaarschijnlijk dat Tejero dat zelf ook in de gaten had. Hij bleek een slappeling, en bovendien geen groot strateeg; binnen twee uur had men alles weer onder controle en waren Tejero en zijn mannen gearresteerd. Uitgeleverd aan de vergetelheid. Het was zijn tweede mislukte coup in drie jaar tijd. Wat Tejero echter wel bereikte, was dat de nauwelijks geheelde wond tussen links en rechts weer werd opengereten. Bij mijn vader was die wond overigens nooit genezen. Hij walgde nog even hevig van het linkse uitschot. Zelfs de tijd had hem niet milder kunnen stemmen.

Ook mijn moeder was ontroostbaar toen Franco wegviel. Haar enige troost waren ik en mijn grootmoeder die ons opving en die deelde in mijn moeders verdriet. Grootvader had zo zijn eigen manier om met de dood van Franco om te gaan. Hij leed aan chronisch depressieve buien, maar nu was hij opgelucht, nee, uitzinnig. Ik heb hem nog nooit zo uitbundig en opgewekt gezien als op die dag, de twintigste november 1975. Hij maakte zelfs vreugdedansjes om Franco’s dood te vieren. ‘Dit, mijn jongen,’ sprak hij terwijl hij van opwinding in mijn wang kneep, ‘dit is een historische dag.’

Pas toen ik de brief van mijn tante ontving en vervolgens gesprekken voerde met Álvaro, begon ik me te realiseren dat de geschiedenis niet zo zwart-wit was geweest als mijn vader me al die tijd had voorgespiegeld; dat ze verschillende verhalen kent, zoals Álvaro altijd zegt. Vreemd hoe een paar woorden een heel denkkader teniet kunnen doen. Vreemd ook dat ouders een kind op eenvoudige wijze kunnen hersenspoelen.

Álvaro’s ouders waren allesbehalve Franco-gezind. Zijn vader had zijn ouders op jonge leeftijd tijdens de Burgeroorlog verloren. Dat zij gefusilleerd waren stond vast, maar de plaats van het onheil was onbekend. Hoogstwaarschijnlijk waren zij tegen de muur van het kerkhof gezet en met een tiental anderen om het leven gebracht. Een graf hebben ze nooit gekregen. Bewoners in het dorp hadden lang gezwegen, maar rond de millenniumwisseling woei er een andere wind door Spanje en werd de stilte gedeeltelijk verbroken. Er waren dorpelingen die wisten hoe de vork in de steel zat, dat de betonnen muur om het kerkhof uitermate geschikt bleek om de roden tegen aan te laten leunen alvorens ze naar een andere wereld te helpen. Niemand wilde echter vertellen wat er nadien met de lichamen gebeurd was. In 2006 werden er stappen genomen om het terrein rond de dodenakker uit te graven, maar het enige wat men vond waren hondenbotten. Sommige schedels bevatten grote gaten tussen de ogen, waardoor het gerucht ontstond dat iemand uit het dorp de straathonden naar deze plek lokte om ze een genadeschot te geven.