Stevo Akkerman

Donderdag
middag
dochter

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van
Van Grunsven Creative Management,
zie ook www.vangrunsvencm.com

© Stevo Akkerman 2013

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Yvonne De Rosa | Hollandse Hoogte

Foto auteur © Bob Bronshoff

ISBN 978 90 468 1534 2

NUR 320

www.nieuwamsterdam.nl/stevoakkerman

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013 Met ISBN 978 90 468 1530 4

Van dezelfde auteur:

Vals weerzien

De inboorling

Waar ik van

houd is beter

dan waar jij

van houdt.

Wat ik geloof

is meer waar

dan wat jij

gelooft. Als

ik iets haat is

dat terecht.

– Barbara Kruger

uit de installatie Verleden/heden/toekomst

Stedelijk Museum Amsterdam, 2010

Zei ze

Zei ze hadden we nieuwe ontferming

besteld wij, ze zouden die brengen,

de nieuwe ontferming, op vrijdag.

Zeggen ze vrijdag kan het op zaterdag.

Zeggen we ja, maar dan wel in

de morgen. Zeggen ze gaat niet,

dat gaat niet, de morgen. Zegt mijn

man goed, dan kom ik die zelf halen,

zaterdag dan in de morgen, dat kan?

Ja dat kan, zeggen ze. Komt hij daar,

zaterdag, nergens ontferming. Zegt hij

hoezo niet, die zou er toch wezen?

Nee nee, die is er niet, komt u maar

vrijdag. Zegt hij wat vrijdag, ik moet

die meteen. Zeggen ze gaat niet, die

is nog niet binnen. Zegt hij u zei toch

dat die er nu was? Zeiden ze

moeten we zeggen van niet dan,

wilt u dat horen,

van zeggen van niet?

– Joke van Leeuwen

Uit: Wuif de mussen uit (Querido, 2006)

1

Wie zichzelf overwint is sterker dan wie een stad inneemt, zegt de Schrift, en daar houd ik me aan vast als ik op een koude zaterdagmiddag in januari met Ruben een dierenwinkel binnenstap, voor het eerst in mijn leven; ik houd helemaal niet van dieren. We gaan een goudvis kopen. De vis is voor Ruben dus hij mag ’m zelf uitzoeken en ook nog een voor zijn zusje Suzanne, zodat we even later naar huis rijden met twee goudvissen zwemmend in een plastic zakje op de achterbank.

Op de vraag van de winkelier hoe de vissen zullen gaan heten, geeft Ruben geen antwoord, maar thuisgekomen heeft hij samen met Suzanne wel een paar suggesties. ‘Siroera’ lijkt hun erg geschikt. En ‘Kojdekoj’. Of anders ‘Blik’ of ‘Maniko’. Het zijn de namen die ze ook aan hun poppen geven en ze noemen ze ook altijd als we vragen hoe de baby moet gaan heten. Kojdekoj! Siroera! Blik!

‘Als het lente wordt hè,’ zegt Suzanne steeds, ‘dan komt de baby.’ En Ruben legt zijn hoofd tegen zijn moeders buik en zegt: ‘Dag baby, gaat het goed? Ja?’

De kinderen kijken er meer naar uit dan ik. Tegen een collega aan wie ik vertel dat Maria in verwachting is, zeg ik dat ik dat door de vingers heb gezien. Een echte grap is het niet. Van mij had het niet gehoeven. Dat geeft verder niks, denk ik. Als het kind eenmaal geboren is, zal ik er vanzelf van gaan houden. Nog een week of tien, dan is het zover.

Vanmorgen – de goudvissen zwemmen inmiddels anderhalve dag hun rondjes op de boekenkast – is Maria voor een echo naar een diagnostisch centrum geweest. Men heeft vastgesteld dat de vrucht onvoldoende groeit. Maria heeft een brief meegekregen voor de verloskundige, met wie ze de volgende dag toch al een afspraak heeft. We maken die brief open en lezen dat de nieren niet ‘en vue’ zijn en een second opinion noodzakelijk wordt geacht. Maar die willen we dan ook meteen. Het antwoordapparaat van de verloskundige verwijst naar een vervangster, de vervangster verwijst naar de huisarts, de huisarts is er niet, maar ook zij heeft een vervangster en die regelt dat we nog dezelfde dag terecht kunnen bij een gynaecoloog in het ziekenhuis.

Anderhalf uur zit ik met Ruben en Suzanne in de wachtkamer, voortdurend bewerend dat mama echt elk moment terug kan komen, bladerend in nummers van Time en met een schuin oog kijkend naar een tv-toestel waarop beelden van snowboardcapriolen worden afgewisseld met reclame voor luierbroekjes ten behoeve van incontinentiepatiënten. Ook worden we herhaaldelijk opgeroepen het Maritiem Museum in Rotterdam te bezoeken. Het valt me op dat er veel buitenlandse vrouwen in de wachtkamer zitten, en ik vraag me af of zij hun hoofddoekjes om houden als de dokter hun geslachtsdelen inspecteert.

Waarom blijft Maria zo lang weg? Is er iets misgegaan en zijn ze haar nu aan het opereren? Ik ben net moed aan het verzamelen om inlichtingen te vragen, als ze tevoorschijn komt. Ze geeft de kinderen allebei een doosje Smarties. We rijden naar huis, en onderweg valt ergens het woord ‘levensvatbaar’, met het woord ‘niet’ ervoor. Ik weet dat het afgelopen is en Maria weet dat het afgelopen is en ’s avonds in bed zegt ze: ‘Leg je hand op mijn buik, dan kun je hem voelen schoppen.’ Ik leg mijn hand op haar buik, voor het eerst in maanden, en ik voel niets. Was ik niet geïnteresseerd in zijn leven, dan kan ik bij zijn dood ook maar beter wegwezen, dat zegt hij tegen me, denk ik.

Het wordt een jongen, daar twijfelen we niet aan. Of laat ik me beter uitdrukken: hij is er al, onze jongen, zij het in wording. We weten ook al hoe hij heet. Of misschien ook niet. Misschien is dat veranderd.

‘Het was altijd zo,’ zegt Maria, ‘dat als ik aan ons kind dacht, ik hem voor me zag als een jongen van een jaar of vier, vijf. Op zijn fiets of rennend. Maar het kind dat ik bij me draag zal nooit fietsen of rennen. Het is hem niet. Dit is een ander kind. We moeten hem een andere naam geven.’

‘Ja ja,’ zeg ik. ‘Tsja.’

Ik weet het niet.

’s Avonds zet ik het ‘Requiem’ van Fauré op, maak een fles wijn open en denk aan François Mitterand, voor wie deze muziek kortgeleden geklonken heeft op zijn begrafenis. ‘Kyrie eleison. Libera me, Domine. In paradisum deducant te angeli.’ De groten der aarde hebben om hem getreurd, Helmut Kohl heeft zelfs gehuild, om hem die van alle walletjes at die er maar te vinden waren.

Maar onze jongen? Die zal in stilte begraven worden, niet lang na zijn geboorte, door niemand gekend, door niemand betreurd. Ik zet de muziek wat harder. ‘Chorus angelorum te suscipiat’; ja, moge het koor van engelen je ontvangen en, in de naam van God de Vader, de schepper van hemel en aarde, laat niemand zeggen dat je minder bent dan François Mitterand, want een mens is een mens is een mens en wij treuren om je, zelfs al hebben we je haast niet gekend en we gaan je naam niet veranderen, hoor je? We veranderen je naam niet.

Voor wat de third opinion wordt, rijden we naar een academisch ziekenhuis. Zonder ook maar iets te herkennen kijk ik op de monitor boven het bed mee naar de beelden van de echo. Al die tijd klinkt uit luidsprekers het kloppen van het hart, met een dwingende regelmaat en een beetje klotsend. Onderwatergeluiden.

‘Ik zie het somber in,’ zegt de dokter. Na beraad met zijn collega’s komt hij met de diagnose: syndroom van Potter.

‘Dat betekent dat uw kindje geen nieren heeft, dat de longen zich ook niet goed ontwikkelen, en dat het dus al vrij snel na de geboorte zal overlijden.’

‘Hoelang na de geboorte, dokter?’

‘Moeilijk te zeggen. Misschien minuten. Misschien uren. Mogelijk ook dagen, dan kunt u het nog mee naar huis nemen.’

‘Weken, kan dat ook?’

‘Nee, dat acht ik uitgesloten.’

Hij zwijgt. Wij ook. Dan schiet hem iets te binnen. ‘U weet of het om een jongetje of een meisje gaat, neem ik aan?’

‘Nee.’

‘Ach, wat vervelend. Ik moet het honderd keer hebben gezien en toch heb ik er niet op gelet. Het spijt me.’

‘Oh, maar dat geeft niets. Echt niet.’

We schudden hem de hand, krijgen nog de maatschappelijk werkster te spreken (‘Als u wilt kunt u zelf een kistje timmeren’), rijden naar ons eigen ziekenhuis, spreken met de gynaecoloog en ten slotte met de kinderarts. Die zegt eerder aan minuten te denken dan aan uren, laat staan aan dagen.

Mee naar huis nemen?

Hij schudt zijn hoofd.

‘Helaas.’

De avond valt en we maken een kleine omweg langs het kerkhofje aan de Broekdijk. Een mooie plek, denken wij.

Ruben zegt de volgende dag: ‘Het baby’tje is nog zo klein, de nieren kunnen nog wel komen.’

‘Nee,’ zeggen wij. ‘Het kindje zal sterven.’

‘Gaat het dan dood?’

‘Ja, want het is ziek. Het kan niet leven. Dat is heel erg jammer.’

‘Ja,’ zegt Suzanne. ‘Heel erg jammer. Maar als het een jongetje is, dan eten we blauwe muisjes hè, en als het een meisje is roze.’

‘Ja,’ zeggen we. ‘Zo is het.’ En we tillen de kinderen op tafel, zodat ze bij de kom van de ene goudvis kunnen om hem te voeren. De andere is ’s nachts doodgegaan. ‘Jammer. Nu heeft hij geen vriendje meer.’

De telefoon rinkelt voortdurend. Verre nichten verlangen dat ik ze inlicht over ‘hoe ik me voel’, dan wel ‘hoe ik het verwerk’ en onder het motto ‘de man wordt vaak vergeten’ wordt me verzekerd dat het voor mij ook heel erg is. ‘Dat is zo,’ zeg ik dan, ‘zeer bedankt voor het bellen.’

Wij beiden zijn in verwachting van een ongeluk, maar alleen Maria draagt ons kind, zij is de moeder, haar lichaam maakt zich gereed voor de geboorte – en iedereen ziet het.

‘Hoelang nog?’ vraagt men bij de bakker, op het schoolplein, in het park.

‘Zes weken.’

‘Oh, dat schiet lekker op.’

Goedkeurend bekijken ze haar buik. Ze kunnen er niets aan doen. Ze bedoelen het goed. En soms is hun argeloosheid beter te verdragen dan de meelevendheid van degenen die op de hoogte zijn; hoe voorzichtiger de mensen met je zijn, hoe aardiger en vriendelijker en liever en behulpzamer, hoe meer ze je inpeperen dat je er ellendig aan toe bent.

Deze dagen zouden we moeten kunnen overslaan. Het vonnis is geveld, breng het ten uitvoer. Wacht niet langer, zet ons niet langer te kijk. Maar het kan niet, want het kind weet van niks, het is nog onderweg, hij groeit naar ons toe en pas als hij er is, zal blijken dat hij er niet kan zijn.

In het blaadje van de kerk staan we vermeld als mensen die gebed nodig hebben. Om te verwerken dat ons ongeboren kind niet levensvatbaar is. Sommigen vinden dat prematuur, alsof het rouwen al is begonnen voordat de dood zijn slag heeft geslagen, maar dat hoor ik later pas, als de rol van God, of van het gebed, een splijtzwam is geworden.

Op een zondagochtend voel ik even een hand op mijn schouder, vanaf de bank achter ons. Als ik me half omdraai, kijk ik in het gezicht van een man die ik hier vaker zie, een vader van jonge kinderen. We groeten elkaar altijd, zonder elkaar te kennen. Zijn ogen staan vol tranen. Maar hij zegt niets, goddank. Niemand weet wat gezegd moet worden, niemand weet hoe te zwijgen, maar meestal klinkt het zwijgen zuiverder – dat bewijzen de zoetsappige rijmpjes die de post bezorgt dagelijks weer. Intussen zit ik elke avond achter mijn bureau op zoek naar de juiste woorden voor op het kaartje.

Niet ver van ons huis

aan het einde van de straat

staat onder de bomen een kruis

slaat de doodsklok de maat.

Nog voor je werd geboren

hebben we daar gezocht

naar waar je liggen mocht

we hadden je al haast verloren.

Dit hadden we gezegd:

als het lente wordt, dan is ons kind er

maar nu kom je daar terecht

wat voorjaar was werd winter.

Maria vindt het niet goed. ‘Je gedicht bij de eerste keer was veel beter,’ zegt ze.

De eerste keer: we gingen ’s ochtends met de bus naar het ziekenhuis, waar Maria per infuus weeënopwekkende middelen kreeg toegediend om de inmiddels overleden vrucht, achttien weken oud, geboren te laten worden. Ze moest heel erg huilen, wat de technische dienst er niet van weerhield ondertussen een monteur te sturen om de tl-buis boven haar bed te vervangen. Op een gegeven moment stapte de gynaecoloog de kamer binnen en rommelde wat tussen haar benen. Ons eerste kind was geboren. En werd meteen weggebracht. Toen ik een paar minuten later op zoek ging naar een verpleegster, kwam ik in een soort keuken terecht waar op het aanrecht, in een aluminium bakje, ons kind lag. Het was een jongetje, zag ik, en hij was heel klein.

Onder de titel ‘Unvollendete’ schreef ik er een gedicht over, waarmee ik op fijn-christelijke zolders het publiek lastigviel, want ik was aankomend kunstenaar in eigen kring. ‘Eh ja,’ zei dan een jongeman na een pijnlijke stilte. ‘Gaat het misschien over abortus?’

Nee, het gaat niet over abortus. Eikel.

ik heb je gezien

en niet herkend

bekeken

en niets gezegd

je werd geboren

mijn kind

en zwijgend

weggelegd

ik heb je gezien

mijn kind

in een bakje op het aanrecht

en nooit gekend

je mocht geen naam hebben

ik kan je niet meer roepen

Het is nu tien jaar later, ik ben vader van twee kinderen en eigenaar van een goudvis. Mijn vrouw staat telefonisch uit de doeken te doen wat er aan de hand is: ‘Het kindje heeft geen nieren.’

Ik schenk koffie in voor een mevrouw die zomaar aan is komen bellen, een moeder van Rubens school. Ze heeft een bosje tulpen meegebracht en vertelt dat op een gegeven moment haar hele vruchtzak eruit hing.

Maria is nog steeds aan de telefoon.

‘Ja,’ gaat de vrouw verder, ‘dus dat was wel heel moeilijk.’

‘Nou,’ zeg ik.

Maria blijft aan de telefoon. Ik ga op zoek naar een vaas en trek me terug.

In de weken die volgen kom ik deze vrouw, die zelf niet lang geleden een baby heeft verloren, dagelijks vier keer tegen bij de school. Ze kan me niet zien zonder me even vriendschappelijk aan te raken en te vragen hoe het gaat.

‘Goed hoor,’ zeg ik meestal.

Dat stelt haar zichtbaar teleur. De ene keer dat ik van het stramien afwijk en zeg dat het wachten lang begint te duren, dat het goed zou zijn als het afgelopen was, leeft ze onmiddellijk op: ‘Kun je eindelijk aan de rouwverwerking beginnen!’

De gemeentegids vermeldt vier begraafplaatsen. Twee katholieke, een reformatorische en een algemene. Een telefoontje met de plantsoenendienst wijst uit dat voor niet-katholieken zowel de reformatorische als de algemene begraafplaats beschikbaar is.

De reformatorische is die aan de Broekdijk, die hebben we al gezien. Maar de algemene begraafplaats ligt aan het einde van onze straat en dateert van eeuwen geleden; het verrast ons dat daar nog begraven wordt. Op de plek waar vroeger een kapel was, staan nu wat bomen. Verscholen onder het groen liggen, omheind door een hek, een twintigtal graven. De meeste zijn al oud, de stenen verweerd en gebarsten, ook die van de vader van Vincent van Gogh, die hier openbaar ligt begraven – hoewel hij predikant was – omdat hij gebrouilleerd was geraakt met de financiële weldoener van het reformatorische kerkhof.

Op een koude ochtend leidt de beheerder ons rond en laat ons een plaats uitzoeken. We kiezen perceel 53; dicht bij het hek, te zien vanaf het voetgangerspad, aansluitend op een aantal andere graven.

Nu we een graf hebben, moeten we op zoek naar een kist. Dat zal niet gemakkelijk worden, is ons verzekerd. Grafkistproducenten doen alleen zaken met begrafenisondernemers, niet met particulieren. Dat is inderdaad wat de firma Van Kessel (Gouden Gids, pagina 235) ons meedeelt. Het spijt hun zeer, maar ze kunnen het niet doen, ze zijn gebonden aan contracten en kunnen die niet op het spel zetten.

‘Maar weet u,’ zegt de man aan de telefoon, ‘probeert u het eens bij De Eik. Die doet tegenwoordig in parketvloeren, maar vroeger maakten ze ook kisten. Misschien hebben ze er nog een staan.’

Op zaterdagmiddag stappen we er met Ruben en Suzanne naar binnen – De Eik, gevestigd naast Baby Domein.

‘We hebben gebeld over een kist.’

‘Komt u maar,’ zegt de man achter de balie.

Hij opent de deur naar de werkplaats. Daar staat, op een stellage, een kist. De laatste.

‘Altijd bewaard,’ zegt de man. ‘Het klinkt misschien gek, maar mensen gebruiken ze ook wel om huisdieren in te begraven. Nou ja, kijkt u maar. Hij is misschien wat groot voor een pasgeboren baby. Wacht, ik zal hem even openmaken. Leuk trouwens dat u de kinderen er zo bij betrekt.’

De man opent het lichthouten kistje en laat de glanzend witte bekleding zien, een beetje als een bruidsjurk.

‘Laten we het maar doen,’ zegt Maria.

Ik aarzel. Zal ons kindje niet heen en weer gaan schuiven in deze veel te grote kist? Aan de andere kant: we mogen blij zijn dat we een kist gevonden hebben.

‘Goed, we doen het.’

Ik til de kist de winkel uit, loop ermee langs Baby Domein en zet hem in de kofferbak van de auto. Thuis komt de kist op de commode in de babykamer te staan. De kinderen slepen er al hun knuffels naartoe en zetten die op en naast de kist. Het is feest in de babykamer. ‘Ja,’ zegt Suzanne, ‘want weet je: als de baby in het kistje gaat, dan doet hij zijn ogen open en dan wordt hij weer levend.’

‘Nee joh,’ zegt Ruben. ‘Dat kan helemaal niet.’

Ik denk dat ik zeventien was toen ik besloot dat ik een echte man was en dat echte mannen nooit huilen. Daar heb ik me vijftien jaar lang aan gehouden, maar nu nadert het moment dat de ban gebroken zal worden. Ik voel het aankomen, al weet Maria nog steeds niet wat ze moet zeggen tegen mensen die haar vragen hoe ik erop reageer, want ik reageer nauwelijks.

‘Vind jij het eigenlijk ook erg?’ vraagt ze op een avond.

Ik vraag het me af en ik weet het niet, en dat vind ik heel erg.

De dag nadert. De dag breekt aan. We rijden ’s morgens vroeg, de kist weer in de kofferbak, naar het ziekenhuis. Nemen angstig de lift naar de elfde verdieping en krijgen een steriele verloskamer toegewezen. We kijken uit het raam naar de wereld buiten, naar het leven, en ik neem een foto van Maria, nog met haar dikke buik, haar buik met de aangekondigde dood.

De beheerder van het mortuarium komt op bezoek, vriendelijk en ruikend naar desinfecterende zeep.

‘Oh, ik dacht dat het dood geboren zou worden.’

‘Nee, nee. Het heeft geen nieren, dus het zal niet lang leven, misschien minuten, misschien uren, hooguit dagen. Maar nu leeft het nog, op de nieren van de moeder, nu is er nog niets aan de hand.’

Hij vertelt hoe ik moet rijden om de kist alvast te brengen: volg de borden EXPEDITIE.

‘Ik ben zo terug,’ zeg ik tegen Maria, en ga. Ik volg de borden EXPEDITIE en voel me een verrader. Jij weet nog van niets, denk ik. Jij ligt veilig in de moederschoot op de elfde verdieping en ik rij hier op de begane grond om de kist te bezorgen waar je straks in zult liggen.

Niet lang daarna wordt onze jongen geboren. Het is een meisje. Evy Elise. Ze ligt bij haar moeder en huilt. Ze is per ongeluk ter wereld gekomen op de afdeling Anesthesie, nadat Maria een ruggenprik heeft gekregen. In de lift, terug naar de elfde verdieping, doet Evy haar ogen open en kijkt en kijkt en kijkt. Mijn dochter, mijn mooie dochter. Ik huil, als een echte man.

‘Ach meisje,’ zegt Maria, ‘waarom mag jij niet blijven leven?’

Ze drukt haar lippen op Evy’s voorhoofd.

Evy maakt nog geluidjes, heel zachtjes en klagelijk, als ik haar in mijn armen krijg. Lang duurt het niet; het lijkt alsof ze is gaan slapen. Ik geef haar terug aan Maria.

Het exacte moment ontsnapt ons, maar het moet zijn vlak voordat Ruben en Suzanne door hun oma worden binnengebracht, vijf kwartier nadat ze is geboren.

‘Lieve baby,’ zegt Suzanne. Ze aait Evy over het gezicht en pakt haar handje, een beetje verbaasd en verontwaardigd over het gebrek aan respons. Ruben beschijnt alle hoeken van de kamer met de zaklantaarn die hij net heeft gekregen. Af en toe werpt hij een steelse blik op zijn nieuwe zusje, maar dichtbij komen wil hij niet. Bang dat de baby tegen wie hij altijd heeft gepraat voordat ze werd geboren, hem nu niet meer hoort.

‘Zeg maar gedag,’ zegt Maria. ‘Oma brengt jullie naar huis. Wij komen wat later.’

‘Dag,’ zegt Ruben zachtjes.

‘Dag,’ zegt Suzanne.

De verpleegster kleedt Evy aan en legt haar bij Maria in bed.

We werpen een laatste blik op haar, en nog een, en nog een. We prenten ons haar beeltenis in, en verlaten aan het einde van de middag met z’n tweeën het ziekenhuis, zoals we aan het begin van de morgen met z’n tweeën zijn gekomen.

’s Avonds, als iedereen naar bed is en ik alleen met de goudvis in de kamer zit, doe ik de televisie aan om het Journaal te zien. Het nieuws doet alsof er niets is gebeurd.

2

Tien jaar heb ik geaarzeld of ik dit verhaal zou opschrijven, maar nu doe ik het, Evy. Ik vertel je iets over de mensen bij wie je geboren werd, over ons, waar we vandaan kwamen, hoe we jou kregen en wat er gebeurde nadat je ons zo snel weer had verlaten. Ik doe verslag van wat jij niet hebt kunnen meemaken en laat ik eerlijk zijn, misschien doe ik het niet zozeer voor jou, maar meer voor mijzelf. Dat zit er dik in. Toch stel ik me graag voor dat ik aan de rand van jouw bed zit en tegen je praat. Je hebt je ogen open en kijkt en kijkt en kijkt, en je begrijpt alles wat ik zeg.

Ik weet eigenlijk niet of ik van tevoren had gedacht dat het me op zou luchten om deze geschiedenis op te tekenen, maar ik weet wel dat het tegenovergestelde gebeurt. Ik voel me bezwaard. Het verhaal drukt me neer. Ik ben nog maar nauwelijks begonnen, en ik heb er eigenlijk nu al genoeg van. Maar ik moet door.

Door ze te noteren, tracht ik de gebeurtenissen netjes in het gelid te zetten. Ik wijs ze hun plaats en dwing hen zich aan te passen aan de rode lijn die ik heb ontdekt of heb bedacht. Desnoods doen ze maar alsof. Het verwarrende is: terwijl ik schrijf om greep te krijgen op de geschiedenis, gebeurt het omgekeerde.

Het ene moment zit ik in mijn pyjama op de overloop van het oude huis, luisterend naar de muziek die van beneden komt, van mijn pianospelende vader en mijn zingende moeder. Het volgende moment sta ik op Schiphol te zwaaien naar mijn dochter die haar heil gaat zoeken in St. Louis, Missouri. Het is alsof iemand de tijd vooruitspoelt, fast forward. ’s Ochtends betrek ik een studentenkamer van twee bij vier in een huis dat me ontvangt met David Bowie op z’n allerhardst, ’s middags verlaten mijn eigen kinderen me. Als ik heimwee heb, dan is het naar hún jonge jaren: dat ze naast me kruipen op de bank en zich nestelen onder mijn arm. Dat ik met ze ga fietsen en ze in hun zitje hele verhalen vertellen of liedjes zingen, tot ze opeens stil worden, hun hoofd tegen mijn rug leggen en in slaap vallen. Maar ik let even niet op en de jongen die zijn peuken uit het zolderraam schiet, is mijn zoon, in plaats van ikzelf, en ik probeer hem flink op z’n donder te geven, net als mijn vader deed bij mij, maar ik mis elke overtuiging.

Ik heb een stapel diadozen vol herinneringen – letterlijk, maar ook figuurlijk – maar zijn die wel van mij? Soms lijkt het alsof het leven van iemand anders achter me ligt. Er huizen allerlei verhalen in mijn geheugen, en een daarvan noem ik mijn eigen verhaal, maar hoe weet ik dat ik het was die op de stoep liep met een bord om zijn nek: ‘GEEN SNOEP AUB’? Ik herinner het me nog heel goed, maar misschien heb ik het wel ergens gelezen, ging het helemaal niet om een gereformeerd jongetje in Amersfoort omstreeks 1967, maar om het geesteskind van een of andere schrijver die ik ben vergeten.

Toch heb ik dat beeld nodig om te zijn wie ik ben. Ik ben de man die het jongetje was met een bijzondere instructie: voor dit kind geen snoep. Snoep, vonden mijn ouders, is niet goed voor kinderen.

Ik ben ook de man die de jongen was die na weer een verhuizing een nieuwe klas binnenkwam en naast de enige leerling moest gaan zitten die alleen zat: Peter met zijn rode haar. Die vlooien had, zeiden ze. Peter nam me mee naar de duinen – dit was Den Helder, het rotjaar 1971 – en begon daar te vechten, hij gooide me naar beneden, hij schopte, hij kneep, hij smeet met zand. Geen idee wat hem bezielde. Maar ik ben het niet vergeten.

Ik ben het ook die, een jaar of tien oud, in zijn eentje de boot naar Texel nam om op de fiets de begraafplaats van de Georgiërs te gaan bekijken. De meester had verteld hoe zij, bijna helemaal aan het einde van de oorlog, als krijgsgevangenen in opstand waren gekomen tegen de Duitsers – een zinloze, kansloze en zeer heldhaftige rebellie, waar ik zeker aan had meegedaan als ik in hun schoenen had gestaan. Natuurlijk. Maar nu was het koud op de fiets en er woei een harde wind. Toch zette ik door, ik zou niet thuiskomen zonder de Georgiërs te hebben gezien – ik had een pakje boterhammen meegekregen en genoeg geld om de overtocht te kunnen betalen, meer had ik niet nodig.

Ik fietste alleen over het verlaten eiland, slechts vergezeld door grote grijze wolken. Het duurde lang voordat ik de begraafplaats bereikt had, en toen ik er eindelijk was, wist ik niet goed wat ik er moest doen. Er viel eigenlijk niet veel te zien aan de rijen rozenperken waar de soldaten onder begraven lagen. Na een paar minuten vertrok ik weer. Het begon donker te worden, de boot was nog ver. Ik wou dat ik al aan boord was en de warmte van de restauratie kon opzoeken. Niet om iets te kopen, gewoon om uit te rusten. Maar ik moest eerst de weilanden weer in, hetzelfde lege land door, nu in omgekeerde richting. Handen op de stang van het stuur, hoofd weggedoken tussen de schouders, geen oog voor de schapen aan weerskanten van de weg of voor de rest van het landschap, zelfs niet voor het bord ‘ONS EILAND VOOR DE HEILAND’.

Ik denk niet dat ik eerder zo lang alleen op pad was geweest, en ik was gelukkig en ongelukkig tegelijkertijd. Het kost me weinig moeite dat gevoel weer op te roepen, die wonderlijke mix van vrijheid en verlorenheid: alle kanten op te kunnen, niemand te hebben die het wat kan schelen. De positie van de buitenstaander, de voorbijganger, de reiziger. En toch vraag ik me af wie ik zie als ik terugkijk: ben ik de man die deze jongen was? Alles is anders, ikzelf, de wereld – wat is er gebeurd? Ik ren naar de kruidenier op de hoek om voor mijn moeder een zak melk te halen, en ik voel hoe koud en nat zo’n zak is, en hoe de melk klotst tijdens het rennen, en ik snap niet hoe het kan dat ík dat ben. Ik ben hier, een man van middelbare leeftijd aan zijn bureau in een omgebouwde garage, en dit is de tegenwoordige tijd: een lichaam dat krakend protesteert tegen een schrijvend bestaan – nek, schouders, rug, alles doet zeer. Als ik denk aan een hollende jongen met een zak melk, dan zie ik een bibberende film in zwart-wit en ik weet niet goed waarom de hoofdpersoon mij zo bekend voorkomt.

Bij mijn overgrootmoeder in Nieuwolda, bij wie we af en toe met opa en oma op bezoek gingen, moest je naar buiten om naar de wc te gaan. Poepen deed je op een houten ton met een ronde deksel. Heb ik dat gedaan? Ja. Ik weet nog hoe het er rook. En als ik mijn overgrootmoeder aankeek, zag ik ogen die de wereld van 1880 hadden gezien – haar geboortejaar. Grietje van der Ploeg heette ze. Ze kwam ter wereld in Wagenborgen en overleed 95 jaar later in Nieuwolda, een afstand van 4,9 kilometer. Ze was de moeder van Steffen, mijn grootvader, en van vijf dochters, van wie er twee vroeg na de geboorte overleden: Frouwina Geertje, geboren 3 januari 1908, gestorven 14 januari 1908, en Derkiena, geboren 6 december 1915, gestorven 8 december 1915. Die gegevens haal ik van internet; ik leef in het tijdperk dat strekt van poepdoos tot Google.

Even geef ik toe aan de gedachte dat ik een bijzondere generatie vertegenwoordig. Maar dan realiseer ik me dat mijn kinderen zullen lachen om mijn gevoel van modern-zijn; zij zijn alweer een tijdperk verder. Ze luisteren naar onbegrijpelijke hardcore housemuziek, terwijl ik blijf zoeken naar de klanken van vroeger, toen ik op de overloop zat van het oude huis.

Soms denk ik ze gevonden te hebben: de nocturnes van Chopin! Maar hoe betoverend ook, ze zijn het niet – hoe vaker ik ze beluister, hoe meer de herinneringen vervagen. Een fragment uit een lied van Brahms (‘Da unten im Tale’) brengt mijn moeder zo dichtbij dat ik haar niet alleen kan horen, maar ook zien – maar dat lied duurt één minuut en 58 seconden, dan is het weer voorbij, dan is ze weer weg. In Berlijn koop ik Mendelssohns ‘Lieder ohne Worte’ en een paar weken lang koester ik me in de zekerheid dat dit de muziek is die me uit bed deed stappen en de trap af sluipen – en vraag me niet waarom, maar er gaat troost uit van de gedachte dat deze klanken dezelfde zijn gebleven, wat er ook is gebeurd.