Richard Dawkins

VERWONDERING

OF HOE IK
WETENSCHAPPER WERD

MEMOIRES

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Bart Voorzanger

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel An Appetite for Wonder. The Making of a Scientist. Transworld Publishers, London, a division of Penguin Random House

© 2013 Richard Dawkins

Grafieken door Patrick Mulrey

© Nederlandse vertaling 2013 Bart Voorzanger

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto voorplat Getty Images

Foto achterplat afkomstig uit de Dawkins-familiecollectie, met dank aan Sarah Kettlewell

E-BOOK ISBN 978 90 468 1547 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1546 5 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/richarddawkins

Voor mijn moeder en mijn zuster, die de jaren met mij deelden, en ter nagedachtenis aan mijn vader, door allen gemist.

INHOUD

Genen en tropenhelmen

Marketentsters in Kenia

Het land van het meer

De Adelaar in de bergen

Afscheid van Afrika

Onder de torenspits van Salisbury

‘En ’t is met de Engelse zomer gedaan’

De torenspits aan de Nene

Dromende torenspitsen

Het vak leren

Droomtijd aan de Westkust

In de greep van de computer

De grammatica van gedrag

Het onsterfelijke gen

Een tussentijdse terugblik

Dankwoord

Illustraties

Noten

Citaten- en fotoverantwoording

GENEN EN TROPENHELMEN

‘Aangenaam kennismaken, Clint.’ De vriendelijke douanier wist kennelijk niet dat Britten soms eerst de voornaam van een familielid krijgen, en pas als tweede wat hun ouders als roepnaam in gedachten hadden. Mij zou iedereen Richard noemen, net zoals mijn vader voor iedereen John heette. Aan onze eerste voornaam Clinton dachten we nooit, en zo wilden onze ouders het ook. Voor mij was die niet meer dan een lichte ergernis die ik best had willen missen (ondanks het latere besef dat ik zo toevallig wel dezelfde initialen had als Charles Robert Darwin). Maar helaas had niemand stilgestaan bij de Amerikaanse veiligheidsdienst. Onze schoenen doorlichten en onze tandpasta rantsoeneren is ze daar niet genoeg. Zij decreteerden dat iedereen die de VS in wil, moet reizen onder zijn eerste voornaam, precies zoals die in het paspoort staat. Dus toen ik mijn vlucht naar Amerika boekte, moest ik afstand doen van mijn levenslange identiteit als Richard en mijzelf herstijlen als Clinton R. Dawkins. En dat moest uiteraard ook bij het invullen van de gewichtige formulieren waarin je expliciet ontkent het land te bezoeken met het doel gewapenderhand het wettige regime omver te werpen (‘Enige doel van bezoek’ zette de Britse tv-presentator Gilbert Harding daar ooit achter; met zoiets frivools beland je nu geheid achter de tralies.)

Clinton Richard Dawkins is dus de naam op mijn geboorteakte en mijn paspoort, en mijn vader heette Clinton John. Toevallig was hij niet de enige C. Dawkins wiens naam in The Times verscheen als vader van een jongen die in maart 1941 in de Eskotene-kliniek in Nairobi ter wereld kwam. De andere was de eerwaarde Cuthbert Dawkins, een anglicaanse zendeling en geen familie. Mijn verbijsterde moeder ontving een stortvloed aan gelukwensen van bisschoppen en andere geestelijken in Engeland die ze geen van allen kende, maar die liefdevol om Gods zegen voor haar pasgeborene baden. Of de voor Cuthberts zoon bedoelde maar verkeerd bezorgde zegenbeden een heilzaam effect op mij hadden, is niet na te gaan, maar hij werd zendeling net als zijn vader, en ik werd bioloog, net als de mijne. Tot op de dag van vandaag maakt mijn moeder grapjes over een mogelijke verwisseling. Ik lijk gelukkig voldoende op mijn vader om mij ervan te overtuigen dat van verwisseling geen sprake is, en dat ik nooit voor de Kerk was voorbestemd.

De naam Clinton kwam in de familie toen mijn bet-bet-overgrootvader Henry Dawkins (1765-1852) trouwde met Augusta, dochter van generaal Henry Clinton (1738-1795), die er als opperbevelhebber van de Britse strijdkrachten van 1778 tot 1782, medeverantwoordelijk voor was dat de Britten de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog verloren. De toedracht van het huwelijk geeft het inlijven van deze naam door de familie Dawkins iets brutaals. Het volgende fragment is ontleend aan de geschiedenis van Great Portland Street waar generaal Clinton woonde.

In 1788 liet zijn dochter zich in deze straat met een huurrijtuig schaken door de heer Dawkins, die aan achtervolging ontkwam door op de hoeken van de straat die naar Portland Place leidt een handvol andere huurrijtuigen te plaatsen met de opdracht zo snel mogelijk en elk in een andere richting weg te rijden ...1

Ik had graag gewild dat dit sieraad aan ons familiewapen de inspiratie vormde voor Stephen Leacocks Lord Ronald die ‘... op zijn paard sprong en als een gek alle kanten op wegreed’. Ook verbeeldde ik me graag dat ik iets van Henry Dawkins’ vindingrijkheid meekreeg, om over zijn hartstocht maar te zwijgen. Maar waarschijnlijk is dat niet, aangezien slechts een 32ste van mijn genoom van hem afkomstig is. Een 64ste erfde ik van generaal Clinton zelf, en militaire neigingen heb ik nooit vertoond. Tess of the d’Urbervilles en The Hound of the Baskervilles zijn de enige romans niet die een beroep doen op erfelijke trekjes van verre voorouders, en daarbij vergeten dat het aantal overeenkomstige genen met elke generatie gehalveerd wordt en dus exponentieel afneemt – of althans zou afnemen bij ontstentenis van huwelijken tussen verwanten, die frequenter worden met het afnemen van de verwantschap zodat we allemaal min of meer verre verwanten van elkaar zijn.

Het is een opmerkelijk feit, en een dat u voor uzelf kunt beredeneren zonder uw leunstoel te verlaten, dat als je met een tijdmachine ver genoeg in de tijd teruggaat, elk dan levend individu met nu nog levende nakomelingen een voorouder van ieder nu levend mens moet zijn. Als uw tijdmachine ver genoeg het verleden in gereisd is, is iedereen die u tegenkomt een voorouder óf van ieder in 2013 levend mens óf van niemand. Via de methode van de reductio ad absurdum waar wiskundigen zo dol op zijn, kunt u zien dat dit geldt voor onze vissige voorouders uit het Devoon (mijn vis moet dezelfde zijn als de uwe, want het absurde alternatief is dat de afstammelingen van uw vis en van die van mij elkaar 300 miljoen jaar kuis hebben gemeden en dan nu toch nog samen voor nakomelingen kunnen zorgen). De enige vraag is hoe ver terug je reizen moet, wil dat argument opgaan. Duidelijk lang zo ver niet als onze vissige voorouders, maar hoe ver wel? Ik zal u de rekendetails besparen, maar ik kan u verzekeren dat als de koningin afstamt van Willem de Veroveraar, u dat hoogstwaarschijnlijk ook doet (en net als ieder ander met een gedocumenteerde stamboom, weet ik dat ik dat doe – even afgezien van voorouders die stiekem vreemdgingen).

Henry en Augusta’s zoon, Clinton George Augustus Dawkins (1808-1871) was een van de weinige Dawkins’ die de naam Clinton daadwerkelijk gebruikte. Als hij iets van zijn vaders hartstocht erfde, zal die in 1849 tijdens een Oostenrijks bombardement van het Venetië waar hij Brits consul was, aardig zijn bekoeld. Ik bezit een kanonskogel op een sokkel met een inscriptie op een koperen plaat. Wiens stem hier spreekt en hoe betrouwbaar die is, weet ik niet, maar bij deze voor wat die waard is mijn vertaling (uit het Frans, destijds de taal der diplomatie):

Op een nacht toen hij in bed lag, sloeg een kanonskogel door de dekens heen en tussen zijn benen door, maar gelukkig zonder hem meer dan oppervlakkig te verwonden. Aanvankelijk leek dit me een sterk verhaal, tot mij duidelijk werd dat het werkelijk waar was. Zijn Zwitserse collega ontmoette hem later in de begrafenisstoet voor de Amerikaanse consul en daar bevestigde hij desgevraagd lachend deze feiten en vertelde hij hem dat het daardoor kwam dat hij mank liep.

Zo verloor mijn voorvader op een haartje na zijn edele delen, en dat voor hij die echt had ingezet. Het is dan ook verleidelijk mijn eigen bestaan toe te schrijven aan een gelukkig ballistisch toeval. Een centimeter of wat dichter bij de splitsing van Shakespeares ‘gevorkte radijs’ en ... Maar in feite berust mijn bestaan, net als het uwe en dat van de postbode, op veel meer geluk dan dat. We danken dat aan de precieze tijd en plaats van alles wat zich ooit voordeed sinds het begin van het universum. Het kanonskogelincident is slechts een dramatisch voorbeeld van een veel algemener verschijnsel. Zoals ik al eens eerder schreef: als de tweede dinosaurus links van die hoge palmvaren toevallig niet geniesd had waardoor de kleine, spitsmuisachtige voorouder van alle zoogdieren hem net ontging, zouden we hier geen van allen zijn. We kunnen onszelf met recht als uitzonderlijk onwaarschijnlijk beschouwen. Maar – triomf van het toeval – hier zijn we dan toch.

C.G.A. (‘Kanonskogel’) Dawkins’ zoon Clinton (later ‘Sir Clinton’) Edward Dawkins (1859-1905) was een van de vele Dawkins’ die aan Balliol College in Oxford zou studeren. Hij was er op het juiste moment om te worden vereeuwigd in de ‘Balliol Rhymes’, die in 1881 op krantenformaat voor het eerst verschenen als The Masque of Balliol. Tijdens het voorjaarstrimester van dat jaar schreven en drukten zeven studenten platvloerse rijmpjes gewijd aan vooraanstaande medewerkers van het college. Het beroemdste daarvan bezingt Balliols beroemde hoofd, Benjamin Jowett, in de woorden van H.C. Beeching, de latere deken van de kathedraal van Norwich:

First come I, my name is Jowett.

There’s no knowledge but I know it.

I am Master of this College,

What I don’t know isn’t knowledge.

Eerst kom ik, mijn naam is Jowett.

Er is geen kennis of ik weet ’t.

Ik ben het hoofd van dit college,

Wat ik niet weet is geen kennis.

Minder gevat maar interessant voor mij is het rijmpje over Clinton Edward Dawkins:

Positivists ever talk in s-

Uch an epic style as Dawkins;

God is naught and Man is all,

Spell him with a capital.

Positivisten spreken altijd

In een even epische stijl als Dawkins;

God is niets en de Mens is alles,

Spel hem met een hoofdletter.

Vrijdenkers waren in Victoriaanse tijden veel zeldzamer, en ik had oudoudoom Clinton graag gesproken (als kind maakte ik kennis met twee van zijn toen al hoogbejaarde jongere zusters, van wie er een twee dienstmeisjes had die – met een achternaamgebruik dat mij bevreemdde – Johnson en Harris heetten). En waar zou die ‘epische stijl’ op slaan?

Sir Clinton betaalde, geloof ik, later de studie aan Balliol van mijn grootvader, zijn neefje Clinton George Evelyn Dawkins, die daar eigenlijk vooral geroeid schijnt te hebben. Er is een foto (zie het fotokatern) van mijn grootvader, bezig zich klaar te maken om de rivier op te gaan, die een prachtig veelzeggend beeld geeft van het edwardiaanse Oxford in hartje zomer. Het zou zo een scène uit Max Beerbohms Zuleika Dobson kunnen zijn. De gasten, allen met hoed, staan op de aak van het college, het drijvende boothuis dat alle college-roeiclubs sinds mensenheugenis onderhielden. Inmiddels zijn alle aken helaas vervangen door stevige stenen boothuizen op de wal. (Enkele aken drijven nog – of liggen in elk geval; ze zijn naar binnenwatertjes en rivieren rond Oxford gesleept waar ze tussen de waterhoentjes en futen als woonschepen een waterige rustplaats vonden.) De gelijkenis tussen grootvader en twee van zijn zoons, mijn vader en mijn oom Colyear, is onmiskenbaar. Familiegelijkenis fascineert me, al verdwijnt die met het voortschrijden der generaties snel.

Grootvader hechtte zeer aan Balliol en zag kans daar veel langer te blijven dan gangbaar is voor een student – en dat alleen, zo vermoed ik, om te kunnen blijven roeien. Als ik bij hem op bezoek ging toen hij oud was, was het college zijn belangrijkste gespreksonderwerp, en hij wilde steeds weer weten of wij nog altijd hetzelfde edwardiaanse bargoens gebruikten (wat ik dan steeds weer moest ontkennen): ‘Mugger’ voor ‘Master’; ‘wagger pagger’ voor ‘waste-paper basket’ (‘prullenmand’), ‘Maggers’ Memogger’ voor het ‘Martyrs’ Memorial’ (monument voor de martelaren), het indrukwekkende gedenkteken net buiten Balliol voor de drie anglicaanse bisschoppen die daar in 1555 levend werden verbrand omdat ze de verkeerde variant van het christendom aanhingen.

Een van mijn laatste herinneringen aan grootvader Dawkins is dat ik hem naar een Balliolreünie bracht (een diner voor oud-leden, dat jaarlijks voor steeds weer een ander leeftijdscohort wordt gegeven). Omringd door oude makkers achter rollators en behangen met oortrompetten en knijpbrillen, werd hij door een hunner herkend en begroet met een duidelijk sarcastisch ‘Hallo, Dawkins, roei jij nog altijd voor Leander?’ Toen ik vertrok oogde hij wat verloren tussen de oude kameraden van wie sommigen vast nog in de Boerenoorlog hadden gevochten en zich dus met recht aangesproken mochten voelen door Hilaire Bellocs beroemde gedicht ‘To the Balliol Men still in Africa’:

Years ago, when I was at Balliol,

Balliol men – and I was one –

Swam together in winter rivers,

Wrestled together under the sun.

And still in the heart of us, Balliol, Balliol,

Loved already, but hardly known,

Welded us each of us into the others:

Called a levy and chose her own.

Here is a House that armours a man

With the eyes of a boy and the heart of a ranger

And a laughing way in the teeth of the world

And a holy hunger and thirst for danger:

Balliol made me, Balliol fed me,

Whatever I had she gave me again:

And the best of Balliol loved and led me.

God be with you, Balliol men.

Jaren geleden, toen ik op Balliol zat,

Zwommen Balliolmannen – en ik was er een –

Samen in winterrivieren,

Worstelden ze samen onder de zon.

En nog altijd in ons hart, Balliol, Balliol,

Reeds geliefd, maar nog nauwelijks gekend,

Smeed ons samen, elk van ons:

Rekruteerde en koos de haren.

Hier is een Huis dat een man wapent

Met jongensogen en verkennershart

En een lach om de wereld te weerstaan

En een heilige honger en dorst naar gevaar:

Balliol maakte me, Balliol voedde me,

Al wat ik had verdubbelde zij:

Van de besten van Balliol kreeg ik liefde en leiding.

Balliolmannen, God zegene u.

Met moeite las ik dit gedicht voor bij mijn vaders begrafenis in 2011, en opnieuw in 2012 toen ik Christopher Hitchens, eveneens een Balliolman, herdacht tijdens de Global Atheist Convention in Melbourne. Met moeite omdat ik, zelfs bij vrolijker gelegenheden, met onthutsend gemak in tranen raak als ik een geliefd gedicht voordraag, en dit gedicht van Belloc is wat dat betreft een van de ergste.

Na zijn vertrek van Balliol maakte grootvader, als zovelen in mijn familie, carrière bij de koloniale overheid. Hij werd hoofd bosbeheer in een deel van Birma, waar hij veel tijd doorbracht in uithoeken van de hardhoutbossen en toezicht hield op het zware werk van de goed getrainde olifantenbrigades. Hij zat in het binnenland tussen de teakbomen toen hij in 1921 het nieuws ontving – uit handen van een koerier te voet, met een gespleten stok, zo stel ik me graag voor – van de geboorte van zijn jongste zoon Colyear (vernoemd naar Juliana Colyear, de moeder van de ondernemende Henry die er met Augusta Clinton vandoor ging). Hij was zo opgewonden dat hij de beschikbaarheid van ander vervoer niet afwachtte en 80 kilometer fietste om aan het bed van zijn vrouw Enid te kunnen zitten, waar hij vol trots verkondigde dat de pasgeborene de ‘Dawkinsneus’ had. Evolutionair psychologen constateerden dat pasgeborenen veel gretiger worden onderzocht op overeenkomsten met hun verwanten van vaderskant dan met die van moederskant. De reden ligt voor de hand: vaderschap is een stuk minder zeker dan moederschap.

Colyear was de jongste en mijn vader John de oudste van drie broers – alle drie geboren in Birma waar ze door betrouwbare bedienden in manden aan stokken door het oerwoud werden rondgedragen – die uiteindelijk ook alle drie als koloniaal ambtenaar in hun vaders voetspoor zouden treden, zij het in drie verschillende delen van Afrika: John in Nyasaland (het huidige Malawi), de middelste broer Bill in Sierra Leone, en Colyear in Oeganda. Bills doopnamen waren Arthur Francis naar zijn beide grootvaders, maar hij zou altijd Bill worden genoemd omdat hij als kind op Lewis Carrolls Bill the Lizard (Wil de Hagedis) leek. John en Colyear leken als jongemannen zozeer op elkaar dat John ooit op straat werd staande gehouden met de vraag ‘Ben jij het, of ben je je broer?’ (Dat verhaal klopt, en dat is misschien toch meer dan gezegd kan worden van het bekende verhaal dat W.A. Spooner, het enige hoofd van mijn huidige college in Oxford dat het tot een ‘isme’ bracht, ooit een jongeman op de binnenplaats begroette met de vraag ‘Hoe zat het ook weer, ik vergeet dat steeds, was jij nou degene die in de oorlog omkwam, of was dat je broer?’) Naarmate ze ouder werden gingen Bill en Colyear steeds meer op elkaar (en op hun vader) lijken, en John juist minder, althans in mijn ogen. Zo’n gelijkenis komt en gaat in de loop van het leven wel vaker. Dat is een van de redenen voor mijn fascinatie. We vergeten al snel dat genen niet alleen tijdens de embryonale ontwikkeling maar het hele leven door hun invloed blijven uitoefenen.

Een zuster was er niet, tot verdriet van mijn grootouders, die hoopten dat hun jongste een Juliana zou zijn, maar in plaats daarvan genoegen moesten nemen met haar adellijke achternaam. De broers waren alle drie getalenteerd. Colyear was de knapste in academische zin, en Bill de meest atletische; ik was er trots op hem op de school die ik later zou bezoeken als houder van het schoolrecord hardlopen op de honderd yard op de erelijst te zien staan. Dat vermogen kwam hem ongetwijfeld van pas toen hij tijdens een rugbywedstrijd tussen het leger en het Britse nationale team aan het begin van de Tweede Wereldoorlog een fantastische touchdown wist te scoren. Bills atletische vermogens deel ik in het geheel niet, maar ik stel me graag voor dat ik van mijn vader zijn wetenschappelijk denken meekreeg en van mijn oom Colyear leerde hoe je wetenschap uitlegt. Toen Colyear uit Oeganda terugkwam, werd hij wetenschappelijk medewerker in Oxford, waar hij in brede kring gold als een briljant docent in de statistiek, voor biologen een notoir lastig vak. Hij overleed te jong, en ik gaf een van mijn boeken, River Out of Eden, de volgende opdracht mee:

Ter nagedachtenis van Henry Colyear Dawkins (1921-1992), staflid van St. John’s College, Oxford: een meester in de kunst dingen inzichtelijk te maken.

De broers overleden in omgekeerde leeftijdsvolgorde en ik mis ze zeer. Ik hield de grafrede voor Bill, mijn peetvader en oom, die in 2009 op 93-jarige leeftijd overleed.2 Ik probeerde duidelijk te maken dat hoewel er veel niet deugde aan het Britse koloniale beleid, het beste er ook echt heel goed was; en Bill behoorde tot dat beste, net als zijn beide broers en net als Dick Kettlewell, over wie later meer.3

Je kunt zeggen dat de drie broers bij hun werk voor de koloniale overheid in hun vaders voetspoor traden, maar ze kregen van moederskant een soortgelijke nalatenschap mee. Hun grootvader van moederszijde, Arthur Smythies, was hoofd bosbeheer in zijn streek in India; zijn zoon Evelyn bekleedde diezelfde functie in Nepal. Het was dankzij mijn grootvaders vriendschap met Evelyn, gesloten toen ze samen bosbouw studeerden in Oxford, dat hij diens zuster Enid leerde kennen die later mijn grootmoeder zou worden. Evelyn schreef een befaamd boek over Indiase bossen, India’s Forest Wealth (1925) en een aantal standaardwerken over filatelie. Zijn vrouw Olive, moet ik daar tot mijn verdriet aan toevoegen, schoot graag tijgers en schreef een boek met de titel Tiger Lady. Er is een foto waarop ze met een tropenhelm boven op een tijger staat, terwijl haar echtgenoot haar trots op de schouder klopt. Het onderschrift: ‘Goed gedaan, vrouwtje.’ Ik denk niet dat ze mijn type was.

Olive en Evelyns oudste zoon, mijn vaders gesloten neef Bertram (‘Billy’) Smythies, zat ook in de bosbouw, eerst in Birma, later in Serawak. Hij schreef de standaardwerken Birds of Birma en Birds of Borneo. Dat laatste boek werd een soort bijbel voor de (allesbehalve gesloten) reisboekenschrijver Redmond O’Hanlon, tijdens diens hilarische reis Into the Heart of Borneo met de dichter James Fenton.

Bertrams jongere broer John Smythies hield zich niet aan de familietraditie en verwierf aanzien als neurowetenschapper en autoriteit op het terrein van schizofrenie en psychedelica. Hij woont in Californië, waar hij Aldous Huxley zou hebben geïnspireerd tot het gebruik van mescaline en het openzetten van The Doors of Perception (De deuren der waarneming). Ik vroeg hem onlangs advies over het aanbod van een vriend om mij te begeleiden bij een lsd-trip. Hij ried het mij af. Yorick Smythies, eveneens een neef van mijn vader, was een toegewijde privésecretaris van de filosoof Wittgenstein.4 Peter Conradi suggereert in zijn biografie van de schrijfster Iris Murdoch dat Yorick de ‘heilige dwaas’ was waarop zij Hugo Belfounder, een van de personages in Under the Net baseerde. Het valt mij eerlijk gezegd niet mee de overeenkomst te zien.

Yorick wilde buschauffeur worden maar werd, zo constateerde [Iris Murdoch] de enige in de geschiedenis van de busmaatschappij die zakte voor zijn theorie ... Tijdens zijn enige rijles verliet de instructeur het voertuig terwijl Yorick de stoep op en af reed.

Na zijn mislukte poging buschauffeur te worden, en nadat Wittgenstein (samen met de meesten van diens andere leerlingen) hem ervan wist te overtuigen niet langer naar een filosofische loopbaan te streven, werkte Yorick als bibliothecaris bij de faculteit Bosbouw in Oxford, mogelijk zijn enige band met de familietraditie. Hij had excentrieke neigingen, raakte aan de snuiftabak en het rooms-katholicisme, en stierf een tragische dood.

Arthur Smythies, de grootvader van de neven Dawkins en Smythies, was klaarblijkelijk de eerste van mijn voorouders die in dienst van het Britse Rijk trad. Zijn voorvaderen vanaf zijn bet-bet-bet-bet-overgrootvader (de eerwaarde William Smythies, geboren in de jaren 1590) waren zeven ononderbroken generaties lang anglicaans geestelijke. Het lijkt me niet onwaarschijnlijk dat ook ik, als ik in een van hun eeuwen geleefd had, de Kerk zou hebben gediend. Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in diepzinnige existentiële vragen, de vragen die religie (vergeefs) probeert te beantwoorden, maar ik had het voorrecht te leven in een tijd waarin zulke vragen een wetenschappelijk, in plaats van een bovennatuurlijk, antwoord kregen. Mijn belangstelling voor biologie kwam zelfs in belangrijke mate voort uit vragen naar de oorsprong en aard van het leven, en niet – zoals bij de meeste jonge biologen die ik lesgaf – uit liefde voor de natuur. Je kunt wellicht zelfs zeggen dat ik mij onttrok aan de familietraditie. Ik ben geen enthousiast buitenmens en vergaarder van veldkennis. In een korte eerdere levensbeschrijving die verscheen in een bundel autobiografische stukken van ethologen, schreef ik:

Ik had als kind al bioloog moeten zijn. Alles wees in die richting: niet alleen het perfecte vroege milieu van tropisch Afrika maar, zo lijkt het, ook de perfecte genen voor zo’n ontwikkeling. Generaties lang stapten zongebruinde Dawkinsbenen in kaki korte broek her en der door de jungles van het Britse Rijk. Net als mijn vader en zijn twee jongere broers kwam ik maar net niet met een tropenhelm ter wereld.5

Mijn oom Colyear zou later, toen hij mij voor het eerst in korte broek zag (zijn gangbare dracht, opgehouden door twee broekriemen), opmerken: ‘Hemeltjelief, jij hebt echte Dawkinsknieën.’ Vervolgens vertelde ik wat het ergste was dat hij over een jongeman kon zeggen:

‘Zijn hele leven nog nooit in een jeugdherberg geweest’; een aanmerking die ook mij tot op de huidige dag tekent. Mijn jeugdige ik schoot kennelijk tekort waar het de familietradities betrof.

Mijn ouders moedigden mij op alle manieren aan. Ze kenden beiden alle wilde planten die je op een klif in Cornwall of in een alpenweitje kon tegenkomen, en mijn vader vermaakte mijn zuster en mij door ook nog eens flink met Latijnse namen te smijten (kinderen zijn dol op de klank van woorden, zelfs als ze de betekenis niet kennen). Kort na onze komst naar Engeland ging ik door de grond toen mijn lange, knappe grootvader, inmiddels gepensioneerd terug uit de Birmese wouden, op een pimpelmeesje voor het raam wees en me vroeg of ik wist wat dat was. Ik wist het niet en stamelde een miezerig ‘Is het een vinkje?’ Grootvader was ontzet. Bij de Dawkins’ was een dergelijke onwetendheid net zoiets als nog nooit van Shakespeare gehoord hebben. ‘Grote God, John’ – ik zal zijn woorden nooit vergeten, evenmin als het feit dat mijn vader mij loyaal in bescherming nam – ‘dat kán toch niet!?’

Laat ik eerlijk zijn tegenover mijn jeugdige zelf. Ik was net voor het eerst in Engeland, en in Oost-Afrika komen pimpelmezen noch vinken voor. Maar in elk geval leerde ik pas laat hoe leuk het is om dieren in het wild te bestuderen, en een buitenmens zoals mijn vader of mijn grootvader ben ik nooit geworden. Wat ik wel werd was:

... een stiekeme lezer. In de vakanties thuis van kostschool sloop ik met een boek naar boven, naar mijn slaapkamer: een schuldbewuste spijbelaar die zich aan de frisse lucht en het deugdzame buitenleven onttrok. En toen ik op school echte biologie kreeg, waren het weer vooral boekenzaken waardoor ik gegrepen werd. Wat me trok waren vragen die volwassenen filosofisch hadden genoemd. Wat is de zin van leven? Waarom zijn we hier? Hoe begon dit allemaal?

Mijn moeders familie kwam uit Cornwall. Haar moeder, Connie Wearne, was de dochter, kleindochter en achterkleindochter van een lange reeks artsen in Helston (als kind stelde ik me ze allemaal voor als dokter Livesey in Treasure Island (Schateiland)). Zijzelf was fel nationalistisch, en noemde de Engelsen ‘buitenlanders’. Ze was tot haar spijt te laat geboren om het inmiddels verdwenen Cornish te spreken, maar ze vertelde me dat de oude vissers in Mullion de Bretonse vissers verstonden ‘die onze krabben kwamen jatten’. Van de Brythonische talen, Welsh (nog gesproken), Bretons (aan het verdwijnen) en Cornish (verdwenen), zijn Bretons en Cornish zustersoorten aan de taalstamboom. In het Engelse dialect van Cornwall overleefden nog wat woorden uit het Cornish, bijvoorbeeld ‘quilkin’ voor kikker, en mijn grootmoeder beheerste dat dialect aardig. Wij, haar kleinkinderen, haalden haar geregeld over om een enig versje voor te dragen over een jongetje dat ‘clunked a bully’ (een pruimenpit inslikte). Ik heb zelfs een van die voordrachten opgenomen en het spijt me nog altijd dat ik die band ben kwijtgeraakt. Jaren later hielp Google me de woorden6 te traceren, en in gedachten hoor ik nog altijd de krakende stem waarmee ze die voordroeg.

There was an awful pop and towse just now down by the hully,

For that there boy of Ben Trembaa’s, aw went and clunked a bully7,

Aw ded’n clunk en fitty, for aw sticked right in his uzzle,

And how to get en out again, I tell ee ’twas a puzzle,

For aw got chucked, and gasped, and urged, and rolled his eyes, and glazed;

Aw guggled, and aw stank’d about as ef aw had gone mazed.

Ould Mally Gendall was the fust that came to his relief,—

Like Jimmy Eellis ’mong the cats, she’s always head and chief;

She scruffed ’n by the cob, and then, before aw could say ‘No,’

She fooched her finger down his throat as fur as it would go,

But aw soon catched en ’tween his teeth, and chawed en all the while,

Till she screeched like a whitneck—you could hear her ’most a mile;

And nobody could help the boy, all were in such a fright,

And one said: ‘Turn a crickmole, son; ’tes sure to put ee right;’

And some ran for stillwaters, and uncle Tommy Wilkin

Began a randigal about a boy that clunked a quilkin;

Some shaked their heads, and gravely said: ‘Twas always clear to them

That boy’d end badly, for aw was a most anointed lem,

For aw would minchey, play at feaps, or prall a dog or cat,

Or strub a nest, unhang a gate, or anything like that.’

Just then Great Jem stroathed down the lane, and shouted out so bold:

‘You’re like the Ruan Vean men, soase, don’t knaw and waant be told;’

Aw staved right in amongst them, and aw fetched that boy a clout,

Just down below the nuddick, and aw scat the bully out;

That there’s the boy that’s standing where the keggas are in blowth:

Blest! If aw haven’t got another bully in his mouth!’

Er was een vreselijk gedoe, zojuist daar bij de aaswinkel,

Want die jongen van Ben Trembaa had een pruimenpit ingeslikt,

Hij slikte hem niet netjes door, want hij bleef steken in zijn keel,

En hoe die daar weer uit moest, was een hele puzzel, zeg ik je,

Want hij stikte, en snikte, en kokhalsde, rolde met zijn ogen en keek glazig;

Hij gorgelde en stampte rond alsof hij gek geworden was.

Oude Mally Gendall was de eerste die hem te hulp schoot, ...

Als Jimmy Eellis bij de katten,8 is zij altijd haantje-de- voorste;

Ze greep hem bij zijn kuif, en toen, voor hij ‘Nee’ kon zeggen,

Stak ze haar vinger in zijn keel zo ver als ze kon,

Maar hij zette er zijn tanden in, en bleef doorbijten,

Tot ze gilde als een wezel – je kon haar haast een mijl ver horen;

En niemand kon de jongen helpen, iedereen was als de dood,

En eentje zei: ‘Maak een radslag, jong, dan komt het vast goed,’

En sommigen holden weg, op zoek naar pepermuntolie, en oom Tommy Wilkin

Begon een onzinverhaal over een jongen die een kikker had ingeslikt;

Sommigen schudden hun hoofd en zeiden ernstig: ‘Ze hadden altijd geweten

Dat het slecht met dat joch zou aflopen, want het was een helse deugniet,

Hij spijbelde, gooide en smeet, of bond van alles aan de staart van hond of kat,

Haalde nestjes leeg, tilde een hek uit zijn scharnieren, en meer van dat soort dingen.’

Net toen kwam Grote Jem door het laantje aanstappen, en riep dapper:

‘Jullie lijken dat volk uit Ruan Vean wel: niks weten en niks willen aannemen;’

Hij duwde iedereen opzij en gaf het kereltje een dreun,

Net onder zijn achterhoofd, en hij spuugde de pruimenpit uit;

’t Was de jongen die daar staat, waar het fluitekruid bloeit:

Verdomd als hij niet weer een pit in zijn mond heeft!

Ik vind de evolutie van taal heel fascinerend: hoe plaatselijke varianten uiteengroeien, dialecten worden zoals het Engels van Cornwall en dat van Noord-Engeland, en dan onmerkbaar traag steeds meer gaan verschillen tot de sprekers ervan elkaar niet meer verstaan, hoewel hun talen duidelijk verwant zijn, zoals Duits en Nederlands. De overeenkomst met genetische evolutie is groot genoeg om verhelderend te zijn, maar is tegelijkertijd ook misleidend. Als populaties uiteengaan en aparte soorten worden, is het moment van scheiding gedefinieerd als het moment waarop ze onderling geen vruchtbare nakomelingen meer kunnen krijgen. Mijn suggestie zou zijn om dialecten de status van aparte talen te geven als ze een vergelijkbaar cruciaal stadium bereiken: het moment waarop een poging van een spreker van de ene variant om zich uit te drukken in de andere niet langer als belediging maar als compliment wordt ervaren. Als ik in een pub in Penzance probeer het dialect van Cornwall te spreken is dat vragen om moeilijkheden, want dat zou de mensen daar als een spottende imitatie in de oren klinken. Maar als ik naar Duitsland ga en probeer Duits te spreken, reageren mensen opgetogen. Duits en Engels zijn ver genoeg uiteengegroeid. Als ik gelijk heb, zouden er – in Scandinavië misschien? – voorbeelden te vinden moeten zijn van dialecten die op het punt staan aparte talen te worden. Onlangs was ik in Stockholm om lezingen te geven en ik trad op als gast in een tv-programma dat zowel in Zweden als in Noorwegen werd uitgezonden. De presentatrice was Noors, evenals enkele gasten, en ze vertelde me dat het er niet toe deed welke van de twee talen ze spraken: het publiek aan beide kanten van de grens verstond beide moeiteloos. Deens daarentegen verstaan de meeste Zweden een stuk minder makkelijk. Mijn theorie voorspelt dat een Zweed in Noorwegen maar beter niet kan proberen om Noors te spreken, vanwege het risico dat dat als beledigend wordt ervaren, maar dat een poging om Deens te spreken in Denemarken juist wel zou worden gewaardeerd.9

Toen mijn overgrootvader dokter Walter Wearne stierf, verliet zijn weduwe Helston en liet ze een huis bouwen met uitzicht over Mullion Cove aan de westkust van het schiereiland Lizard, dat sindsdien familiebezit gebleven is. Een schitterende wandeling langs de kliffen vol Engels gras brengt je van Mullion Cove naar Poldhu, waar ooit Guglielmo Marconi’s zendstation stond vanwaar in 1901 het eerste trans-Atlantische bericht werd verzonden. Dat bestond uit de steeds weer herhaalde letter ‘s’ in morsecode. Hoe oersaai moet je wezen om bij zo’n gewichtige gelegenheid geen spannender mededeling te kunnen bedenken dan ‘s s s s s s’?

Mijn grootvader van moederskant, Alan Wilfred ‘Bill’ Ladner, kwam eveneens uit Cornwall en was als radiotechnicus in dienst bij het bedrijf van Marconi. Hij kwam te laat om betrokken te zijn bij de uitzending van 1901 maar hij ging in 1913, kort voor de Eerste Wereldoorlog, aan de slag bij hetzelfde radiostation in Poldhu. Toen dat in 1933 gesloopt werd, wist mijn grootmoeders oudere zuster Ethel (die mijn moeder simpelweg ‘tante’ noemde, al was ze haar enige tante niet) een paar grote platen leisteen op de kop te tikken die als instrumentenpaneel gebruikt waren en waarin gaten waren geboord in een patroon dat hun gebruik verried – fossielen van een achterhaalde techniek. Deze leien plaveien nu de tuin van het familiehuis in Mullion (zie fotokatern), waar ze me als jongen bewondering afdwongen voor mijn grootvaders eerzame beroep van technicus dat in Groot-Brittannië inmiddels minder aanzien heeft dan in veel andere landen – iets wat de trieste neergang van mijn land, van de industriële grootmacht van weleer naar de vernederende positie van leverancier van (zoals we inmiddels helaas weten, betrekkelijk dubieuze) ‘financiële diensten’, aardig verklaart.

Voor Marconi’s historische uitzending meende men dat de afstand waarop radioberichten nog konden worden ontvangen, beperkt werd door de kromming van de aarde. Hoe zouden golven die rechtdoor gaan ooit voorbij de horizon kunnen worden opgevangen? De oplossing bleek te zijn dat golven kunnen worden weerkaatst door de Heaviside-laag hoog in de atmosfeer (moderne radiosignalen worden uiteraard weerkaatst door kunstmatige satellieten). Ik ben er trots op dat mijn grootvaders boek, Short Wave Wireless Communication, van de jaren 1930 tot de vroege jaren 1950 als hét leerboek over dit onderwerp vele malen werd herdrukt, tot het uiteindelijk werd vervangen in de periode dat radiobuizen plaatsmaakten voor transistoren.

Dat boek was in de familie legendarisch vanwege zijn onbegrijpelijkheid, maar ik heb zojuist de eerste twee pagina’s gelezen en ik geniet van de helderheid ervan.

De ideale zender zou een elektrisch signaal voortbrengen dat een getrouwe kopie is van het ingevoerde signaal en hij zou dat volmaakt constant en zonder enige interferentie met andere kanalen overdragen op de eigen verbinding. De ideale verbinding zou de elektrische impulsen doorgeven zonder enige vervorming of verzwakking en ze zou onderweg geen ‘ruis’ oppikken van wat voor externe elektrische verstoringen dan ook. De ideale ontvanger zou de beoogde elektrische signalen oppikken die via de verbinding door de zender van het kanaal verstuurd zijn, en hij zou die volmaakt getrouw omzetten in de voor waarneming met oog of oor vereiste vorm ... Aangezien het zeer onwaarschijnlijk is dat het ideale kanaal ooit ontwikkeld wordt, moeten we stilstaan bij de vraag welke compromissen onze voorkeur hebben.

Het spijt me, grootvader; het spijt me dat ik me ervan liet weerhouden uw boek te lezen toen u er nog was om erover te praten en toen ik oud genoeg was om het te begrijpen maar me ervan liet weerhouden het zelfs maar te proberen. En u kreeg door alle familiedrukte de gelegenheid niet om de rijkdom aan kennis die uw scherpzinnige oude brein nog altijd bevat moet hebben ooit met ons te delen. ‘Nee hoor, ik weet niets van radio,’ mompelde u bij elke poging in die richting, en dan floot u als altijd weer zachtjes uw operettemelodieën. Ik had nu graag met u gepraat over Claude Shannon en de informatietheorie. Ik had u dolgraag laten zien hoe precies diezelfde principes ten grondslag liggen aan de communicatie tussen bijen, tussen vogels, en zelfs tussen zenuwcellen in onze hersenen. Ik had van u graag iets willen leren over Fouriertransformaties en herinneringen willen ophalen aan professor Silvanus Thompson, de schrijver van Calculus Made Easy (‘Wat de ene gek kan, kan de andere ook’). Zo veel gemiste kansen, voor eeuwig voorbij. Hoe kon ik zo kortzichtig, zo dom zijn? Het spijt me, geest van Alan Wilfred Ladner, Marconiman en geliefde grootvader.

Het was niet mijn grootvader Ladner maar mijn oom Colyear die me als tiener stimuleerde om radio’s te bouwen. Hij gaf me een boek van F.J. Camm met daarin de bouwtekeningen voor eerst een kristalontvanger (die maar nauwelijks werkte) en vervolgens eentje met een elektronenbuis – een grote, knalrode buis – die het iets beter deed maar wel nog steeds alleen met een koptelefoon en niet met een luidspreker. Hij was ongelooflijk slecht gebouwd. In plaats van de draden netjes te ordenen, genoot ik van het feit dat het er niet toe deed welke rommelige route ze volgden langs het houten frame waarop ik ze had vastgeniet, als ze maar op het juiste punt uitkwamen. Ik wil niet beweren dat ik mijn best deed om van de route van elke draad een rommeltje te maken, maar het gebrek aan verband tussen de topologie van de draden, die er echt toe deed, en hun feitelijke verloop, waarvoor dat niet gold, hield me zeer bezig. Het verschil met een moderne geïntegreerde schakeling is verbijsterend. Vele jaren later, toen ik de kerstlezingen van Royal Institution gaf voor kinderen van ongeveer dezelfde leeftijd als ik had toen ik mijn buisradio bouwde, liet ik ze het zeer sterk vergrote schema van een geïntegreerde schakeling zien dat ik geleend had bij een modern computerbedrijf. Ik hoop dat mijn jonge toehoorders onder de indruk en lichtelijk verbijsterd waren. Experimenteel embryologen toonden aan dat zich ontwikkelende zenuwcellen vaak naar hun beoogde orgaan toe groeien op een manier die lijkt op hoe ik mijn radio bouwde, in plaats van de ordelijke opzet van een geïntegreerde schakeling te volgen.

Terug naar Cornwall voor de Eerste Wereldoorlog. Mijn overgrootmoeder nodigde de eenzame jonge technici van het radiostation boven aan de klif regelmatig op de thee in Mullion, en zo leerden mijn grootouders elkaar kennen. Ze verloofden zich, maar toen brak de oorlog uit. Bill Ladners vaardigheden als radiotechnicus konden ze goed gebruiken, en de marine stuurde hem als frisse jonge officier naar het zuidelijkste puntje van wat toen Ceylon heette om op dat strategisch cruciale knooppunt van Britse scheepvaartroutes een radiostation te bouwen.

Connie reisde hem in 1915 na en vond onderdak in de plaatselijke pastorie van waaruit ze trouwden. Mijn moeder, Jean Mary Vyvyan Ladner, kwam in 1916 in Colombo ter wereld.

In 1919, na de oorlog, bracht Bill Ladner zijn gezin naar Engeland terug: niet naar Cornwall in het verre westen van het land maar naar Essex in het verre oosten, naar Chelmsford, waar de firma Marconi zijn hoofdkwartier had. Grootvader kreeg een baan aan Marconi College waar hij lesgaf aan jonge ingenieurs in opleiding. Later werd hij daar directeur en hij stond bekend als een erg goede docent. Eerst woonde het gezin in Chelmsford, maar later verhuisden ze naar Water Hall, een zestiende-eeuws ‘langhuis’ in de buurt van het dorpje Little Baddow met zijn verspreid staande huisjes.

Little Baddow was het decor van een anekdote over mijn grootvader die naar mijn idee het een en ander zegt over de menselijke natuur. Het speelde veel later, tijdens de Tweede Wereldoorlog, en grootvader maakte een ommetje op de fiets. Er vloog een Duitse bommenwerper over die een bom liet vallen (bommenwerpers van beide partijen deden dat boven landelijke gebieden wel vaker als ze, om de een of andere reden, hun stedelijke doel niet hadden kunnen vinden en liever niet met bommen aan boord terugvlogen). Grootvader schatte de plek waar de bom neerkwam verkeerd in, en zijn eerste wanhopige idee was dat die Water Hall geraakt moest hebben en dat zijn vrouw en dochter nu dood waren. Paniek leidde klaarblijkelijk tot een atavistisch teruggrijpen op voorouderlijk gedrag: hij sprong van zijn fiets, smeet die in de sloot en rende de hele weg naar huis terug. Ik kan me zomaar voorstellen in uiterste wanhoop iets dergelijks te doen.

Het was datzelfde Little Baddow waar mijn grootouders Dawkins zich vestigden toen zij in 1934 uit Birma terugkeerden. Ze betrokken een groot huis dat The Hoppet heette. Mijn moeder en haar jongere zuster Diana hoorden iets over de jongens Dawkins van een vriendin, die hijgend met Jane Austen-achtige verhalen over huwbare jonge nieuwkomers kwam. ‘Er zijn drie broers in The Hoppet komen wonen! De derde is te jong, de middelste is behoorlijk veelbelovend, maar de oudste is compleet maf. Hij hangt voortdurend rond in het moeras waar hij met hoepels gooit en daar vervolgens op zijn buik naar gaat liggen kijken.’

Dit schijnbaar excentrieke gedrag van mijn vader was in feite uiterst rationeel, maar onbegrip leidt wel vaker tot twijfel aan de motieven van een onderzoeker. Hij werkte voor zijn promotie bij de botanische faculteit in Oxford, en deed onderzoek naar de statistische verdeling van pollen gras en soortgelijke planten in moerasgebieden. Daarvoor moest hij de planten in vegetatiemonsters met een vast oppervlak identificeren en tellen, en het naar willekeur rondstrooien van hoepels was een standaardmethode om zulke monsters te nemen. Zijn botanische belangstelling was een van de dingen die mijn moeder in hem aantrok toen ze elkaar hadden leren kennen.

Johns liefde voor de botanie begon al vroeg, tijdens een van de schoolvakanties die hij en Bill doorbrachten bij hun grootouders Smythies. Het was destijds heel gebruikelijk dat ouders in de koloniën hun kinderen, en vooral hun zonen, naar een kostschool in het moederland stuurden, en zo belandden John en Bill, respectievelijk zeven en zes jaar oud, op Chafyn Grove, een kostschool in Salisbury waar ik later ook heen zou gaan. Hun ouders zouden nog meer dan tien jaar in Birma blijven, en aangezien je daar toen nog niet zomaar even heen vloog, zagen ze hun kinderen zelfs de meeste schoolvakanties niet. De twee jongens brachten hun zomervakanties elders door, soms in speciale tehuizen voor jongens uit de koloniën, soms bij hun grootouders Smythies in Dolton, Devon, waar ze vaak gezelschap kregen van hun neven Smythies.

Tegenwoordig wordt zo’n langdurige scheiding van ouders en kinderen welhaast met afgrijzen bekeken, maar destijds, toen buitenlandse reizen veel tijd en geld kostten, was het behoorlijk gangbaar – een onvermijdelijke bijkomstigheid van een koloniaal rijk, en van diplomatiek verkeer ook uiteraard. Kinderpsychologen vermoeden wellicht dat het tot blijvende schade leidde. Maar John en Bill ontwikkelden zich tot prettige en evenwichtige mensen, al waren anderen wellicht minder bestand tegen zulke jeugdige ontberingen. Hun neef Yorick was, zoals ik al eerder beschreef, excentriek en mogelijk ongelukkig; maar hij ging dan ook naar Harrow10 en dat verklaart een hoop – zelfs als we voorbijgaan aan de stress van zijn contacten met Wittgenstein.

Tijdens een van deze schoolvakanties bij opa en oma loofde de oude Arthur Smythies onder zijn kleinkinderen een prijs uit voor wie de mooiste verzameling gedroogde wilde planten aanlegde. John won. Die jeugdverzameling groeide later uit tot zijn herbarium en legde de basis voor zijn professionele carrière als plantkundige. Zoals ik al zei, was hun liefde voor wilde planten een van de dingen waarin hij en mijn moeder Jean elkaar vonden. Wat ze eveneens gemeen hadden was een voorliefde voor woeste, verre oorden, en een afkeer van lawaaiig gezelschap: anders dan Johns broer Bill en Jeans zuster Diana (die later met elkaar trouwden), hadden ze het niet echt op feestjes.

Op hun dertiende gingen eerst John en toen Bill van Chafyn Grove naar Marlborough College in Wiltshire, een van Engelands bekendere ‘public schools’ (particuliere scholen, verwarrend genoeg), oorspronkelijk opgezet voor de zonen van geestelijken. Het regime was spartaans; wreed zelfs, volgens John Betjeman in zijn autobiografie in dichtvorm. John en Bill lijken er anders dan de dichter niet onder geleden te hebben – ze genoten er zelfs – maar het is wellicht veelzeggend dat hun ouders zes jaar later, toen Colyear aan de beurt was, besloten hem naar naar de vriendelijkere Gresham’s School in Norfolk te sturen. Het zou goed kunnen dat Gresham’s John ook beter bevallen was, afgezien van de legendarische biologieleraar van Marlborough, A.G. (‘Tubby’) Lowndes, die hem zeer waarschijnlijk inspireerde. Lowndes kan bogen op een aantal beroemde leerlingen, onder wie de vooraanstaande zoölogen J.Z. Young en P.B. Medawar en ten minste zeven leden van de Royal Society. Medawar was een exacte tijdgenoot van mijn vader en ze gingen samen naar Oxford. Medawar studeerde dierkunde aan Magdalen College, mijn vader plantkunde aan Balliol. In de internetappendix heb ik een historisch vignetje opgenomen met de tekst van een monoloog van Lowndes die mijn vader woord voor woord noteerde en die ook Medawar vrijwel zeker in hetzelfde klaslokaal van Marlborough gehoord moet hebben. Mij lijkt dat interessant als een soort vooruitloper op het kernidee van het ‘zelfzuchtige gen’, al beïnvloedde het me niet, omdat ik het pas lang na de publicatie van The Selfish Gene (De zelfzuchtige genen) in mijn vaders notitieboekje ontdekte.

Na zijn afstuderen bleef mijn vader in Oxford voor zijn promotieonderzoek – zijn werk aan graspollen dat ik al eerder memoreerde. Daarna koos hij voor een landbouwkundige carrière in de koloniën. Dat vereiste een bijscholing in tropische landbouw in Cambridge (waar zijn hospita de gedenkwaardige naam van Mrs. Sparrowhawk – ‘mevrouw Sperwer’ – droeg) en vervolgens, na zijn verloving met Jean, aan de Britse rijksuniversiteit voor tropische landbouw (Imperial College of Tropical Agriculture, ICTA) in Trinidad. In 1939 werd hij uitgezonden naar Nyasaland (nu Malawi) als beginnend landbouwkundig medewerker.

NOTEN

1 H.B. Wheatley en P. Cunningham, London Past and Present (Londen, Murray, 1891), deel 1, blz. 109.

2 Zie de internetappendix (http://www.richarddawkins.net/afw).

3 Ik schreef zijn In memoriam: zie de internetappendix.

4 http://wab.uib.no/ojs/agora-alws/article/view/1263/977.

5 ‘Growing up in ethology’, hoofdstuk 8 in L. Drickamer en D. Dewsbury, red., Leaders in Animal Behavior (Cambridge, Cambridge University Press, 2010).

6 Uit: Randigal Rhymes, red. Joseph Thomas (Penzance, F. Rodda, 1895).

7 Eigenlijk een kiezelsteen, maar mijn grootmoeder vertaalde het woord met pruimenpit, en dat ligt meer voor de hand.

8 Plaatselijk gezegde. (vert.)

9 Ik sprak daarover met professor Björn Melander, een expert in Scandinavische talen, en hij was het eens met mijn theorie over ‘belediging of compliment’, al voegde hij daar wel aan toe dat een en ander zeker ook van de context afhangt.

10 Een kostschool voor jongens in Londen. (vert.)