Patrick Bernhart

De Boeken van Oranje

– Zo werd ik koning –

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Dit boek is mede dankzij een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds tot stand gekomen.

Dit boek gaat uit van historische feiten maar is fictie en staat los van de werkelijkheid. Feiten en fictie zijn vermengd en dat geldt ook voor de in dit boek voorkomende personen, organisaties en plekken. De incidenten, handelingen, gesprekken en gebeurtenissen zijn bedacht door de auteur.

© 2013 Patrick Bernhart

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Omslagillustratie © ANP Photo

Foto auteur © Geert Snoeijer

ISBN 978 90 468 1552 6

NUR 330

www.nieuwamsterdam.nl/patrickbernhart

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013: Met ISBN 978 90 468 15 373

Van dezelfde auteur:

2010 – Zo werden wij wereldkampioen

Ieder leven, hoe lang en ingewikkeld het ook is,
bestaat in werkelijkheid uit één enkel moment: het
moment dat een mens voor altijd weet wie hij is.

Jorge Luis Borges –
‘Biografie van Tadeo Isidoro Cruz’, in De Aleph

Voor A.

Proloog

Willem-Alexander draaide de grote houten lepel om. De grijze saunastenen transformeerden het water onmiddellijk in damp. De Prins van Oranje ademde zwaar door zijn neus, in en uit, in en uit. Dankzij de eucalyptusgeuren loste de verstopping in zijn voorhoofdsholte langzaam op. Normaal gesproken raakte hij na een rondje joggen tijdens het daaropvolgende saunabezoek in een staat van complete ontspanning, maar nu voelde het anders.

Eerder op deze vrijdag 26 april 2013 had hij met Máxima de Koningsspelen geopend met een korte toespraak. In de sauna op Villa Eikenhorst tikten andere woorden tegen de binnenkant van zijn schedel: de woorden van zijn trouwste adviseur, die hem die ochtend had gebeld. ‘We willen weten hoe ver we kunnen gaan...’

Máxima was nu met Laurentien in Brussel op stap om verjaardagscadeautjes voor hem te kopen, de kinderen deden mee met de Koningsspelen en de beveiligers had hij na het joggen vrijaf gegeven. Hij was een paar uur alleen. En zo voelde hij zich ook. Een straaltje zweet gleed langs zijn ruggengraat naar beneden. Het kon geen lui zweet zijn; in deze periode zorgde hij ervoor dat hij elke dag sportte. Maar hoe vers het zweet ook was, hij was er niet blij mee. Hij keek naar de druppeltjes op zijn rechterarm, die rustig bleven liggen, het ene kleine ronde druppeltje naast het andere. Ze waren nog niet zo groot dat ze de vorm van worteltjes hadden aangenomen, maar peentjes zweten deed hij al dagen. Hoe ruikt angstzweet? Hij hield zijn rechterarm onder zijn neusgaten. Ooit had hij gelezen dat als een vrouw het angstzweet van een man ruikt, ze angstig gaat kijken. Eenzelfde effect had ‘walgzweet’: als een vrouw het zweet ruikt van een man die ergens van walgt, dan is dat ook aan haar gezichtsuitdrukking te zien. Gelukkig had hij die gelaatsuitdrukking niet bij zijn moeder ontdekt. Maar hoelang kon hij de kwestie nog voor haar verzwijgen?

Door zijn onoplettendheid wankelde de monarchie. Waarom was hém dit nu weer overkomen? Als ik mezelf niet eens kan regeren, hoe moet het dan met het land? Eeuwenlang was de troonopvolging zonder problemen verlopen, nu dreigde een fiasco. Hoe doe je dat, een inhuldiging afgelasten?

Hij had zijn moeder niets verteld. Hoe kon hij ook? Ze had hem van jongs af aan bij het handje genomen en van de scholier een student, van de verlegen jongen een zelfverzekerde man gemaakt. Hij kon zaken met een helikopterview bekijken en had alle details onder de knie gekregen. Maar uiteindelijk ging het om de belangrijkste transitie: die van prins tot koning...

De sissende saunastenen bevestigden hem in zijn keuze om over de dreiging te zwijgen. De gedachte aan zijn moeder die in zijn jeugd op details was blijven hameren – ‘daar gaat het uiteindelijk om, Alex’ – vergrootte de zweetproductie van zijn lichaam. De prins bleef zitten. Hij moest boeten. Zout en water moest hij afscheiden.

Bij de affaires rond Mabel, Margarita, de vader van Máxima en Mozambique was er altijd familieberaad geweest, maar in dit geval kon hij geen beroep op de familie doen. Dit ging om de kern: om afkomst, om macht, om de diepste zielenroerselen van de familie. Zijn moeder zou wanhopig zijn als ze hoorde dat de familiegeheimen in handen konden vallen van een buitenstaander. Dat kon ze er onmogelijk bij hebben. Hij moest het zelf oplossen.

Het enige dat hij op dit moment kon doen was vertrouwen op zijn adviseurs. Het was aan hen de man te stoppen. Zij kenden hem tenslotte het best. Hun voorman had de efficiëntie van de man in het Engels verwoord: ‘a man who delivers’. De kroonprins had de voorzitter daarop een go gegeven en de beslissende woorden gesproken: ‘Do what it takes.’ In de sauna prevelde hij zachtjes: ‘Je maintiendrai Nassau...’

Een duur broodje

Het was dinsdag 23 april 2013, een week voor de inhuldiging van Willem-Alexander als koning. Amsterdam maakte zich op voor een koninklijk feest. De steigers die lange tijd het zicht op het Paleis op de Dam hadden benomen, waren verdwenen. Niets stond een groots onthaal van de vele binnen- en buitenlandse gasten in de weg. Willem-Alexander, die zijn college had uitgenodigd voor een borrel in het Paleis op de Dam, keek tevreden naar buiten. Toeristen werden door duiven belaagd en fietsende Amsterdammers hielden zich met moeite overeind op de kleine keitjes waarmee de Dam schots en scheef was bestraat.

In Wassenaar waren de wegen uitgestreken zodat hij zijn dochters rustig in zijn bakfiets kon vervoeren. Hij had zich met Máxima en de kinderen jarenlang kunnen voorbereiden op de dag van de inhuldiging, en de laatste tijd was zijn taak bovendien vergemakkelijkt door zijn soepel functionerende adviesraad. De installatie van dit College van Vertrouwen was een schot in de roos geweest; elk lid had hem kunnen helpen bij zijn voorbereiding.

Op 30 april 1980, bij de abdicatie van koningin Juliana en de inhuldiging van koningin Beatrix, was het officiële gedeelte begonnen met de korte toespraak van zijn grootmoeder in de Mozeszaal van het Paleis op de Dam. De dertienjarige Willem-Alexander bevond zich met zijn broers in de zaal waar zijn ouders, grootouders en de hoogwaardigheidsbekleders aan een lange tafel bijeen zaten. De drie prinsjes keken toe hoe het bijzondere ritueel zich voltrok. Voor de oude koningin lagen de uitgeschreven woorden die zij via een microfoon de wereld in zond. De op die dag 71 jaar geworden vorstin sprak haar 42-jarige dochter toe:

‘Zeer geachte aanwezigen, lieve familie en bovenal onze lieve dochter Beatrix, ik treed af en zij treedt aan. Zij neemt mijn taak, het koningschap, over, een taak die ik noem “mooi en zwaar”. Zij is daartoe bereid. Zij is daartoe ook uitnemend voorbereid. Het is beter voor het Koninkrijk en voor ons allen Nederlanders dat een frisse, nieuwe kracht mijn plaats gaat innemen. Ik ben blij met mijn opvolgster. Zij zal het goed doen. Dat ze deze overdracht ook innerlijk aanvaardt stemt mij diep dankbaar jegens haar.

Binnen het kader van de grondwettelijke mogelijkheden zal koningin Beatrix haar eigen stijl ontplooien. Zij zal daarenboven veel moeten en ook kunnen opbrengen op de haar aangewezen plaats. Ze begint evenwel haar regeringsperiode in een heel moeilijk tijdsgewricht. Om de naaste en de verdere toekomst tegemoet te zien kost iedereen, daartoe geroepen, moed en veel verbeeldingskracht. Vooral in de beperktheid van onze mogelijkheden in de internationale samenleving. De problemen en de zorgen zijn groot. De komende jaren lijken van beslissend belang te worden voor de mensheid. God zegene onze dochter op haar verdere levenspad.

Bewust hebben wij, haar ouders, haar een naam gegeven die een wens inhoudt en die betekent “zij die gelukkig maakt”. Moge deze wens ruim bewaarheid worden, dan zal zij daardoor ook zelf geluk ervaren. Bij al mijn goede wensen voor haarzelf en haar taakvervulling zeg ik nu “begin eraan”.’

Willem-Alexander was benieuwd welke tekst zijn moeder voor hem in petto had. Hoewel ze in de aanloop naar de inhuldiging veel contact hadden, kende hij niet alle details van de dag. In het Paleis op de Dam zou de Akte van Abdicatie door de directeur van het Kabinet van de Koning, het voormalige Kabinet der Koningin, worden voorgelezen. Met het ondertekenen van die akte, haar laatste handtekening als heersend vorstin, zou Beatrix weer prinses worden en Willem-Alexander koning.

Willem-Alexander had met zijn moeder besloten dat ze daarna een toespraak zouden houden vanaf het balkon van het Paleis. In 1980 had zijn oma de grootste moeite gehad om boven het joelende publiek uit te komen, maar de explosieve sfeer in de maanden voorafgaand aan de inhuldiging van zijn moeder in 1980 kon niet worden vergeleken met de situatie in 2013. Om geen enkel risico te nemen was bovendien besloten dat Máxima’s vader Jorge Zorreguieta niet bij de inhuldiging aanwezig zou zijn.

De toekomstige koning liep naar het midden van de zaal. De drie aanwezige leden van het College van Vertrouwen bekeken hem met genegenheid. Binnenkort zou hij hun koning worden. Hun rol hadden ze zelfs voor hun intimi moeten verzwijgen; dat hoorde bij het lidmaatschap. Willem-Alexander nam het woord.

‘Mijn beste college, sinds de eerste vergadering met u allen, jaren geleden, hebben we uitstekend werk verricht. Wat mij betreft zijn we klaar voor het grote moment. Het Nationaal Comité Inhuldiging heeft de afgelopen tijd de aandacht van de media kunnen vasthouden. Dat is ook niet zo verwonderlijk met mannen als Hans Wijers, Richard Krajicek en Joop van den Ende. Hetzelfde zal later dit jaar gebeuren met Jozias van Aartsen, Albert Verlinde en Erben Wennemars die deel uitmaken van het Nationaal Comité 200 Jaar Koninkrijk.

Maar uw College heeft werk van een ander, meer persoonlijke, aard verricht. Met trots constateer ik hoe sterk we naar elkaar toe zijn gegroeid, en ik ben blij onder de leden van mijn College een van mijn Koningen van Wapenen te hebben gevonden. Zoals jullie weten verkondigde Erik Hazelhoff Roelfzema, de Soldaat van Oranje, als oudste Koning der Wapenen in de Nieuwe Kerk aan de bevolking dat mijn moeder was ingehuldigd. Een man te hebben gevonden die in zijn voetsporen kan treden, vervult mij met grote vreugde. Ik dank de voorzitter van het College voor het coördineren van de werkzaamheden van alle Collegeleden en voor zijn geduld bij de moeilijkste bezigheid die ik voor mijn koningschap moest voltooien. We hebben een lange geschiedenis samen, en ik zou niemand anders als voorzitter hebben kunnen kiezen.’

De kalende voorzitter stond op, maakte een kleine buiging en lachte Willem-Alexander vriendelijk toe, waardoor zijn bril ietwat schuin op zijn neus kwam te staan. ‘Het was ook mij een waar genoegen. Als ik voor de anderen mag spreken, kan ik alleen maar zeggen dat we er allemaal van overtuigd zijn dat u er klaar voor bent. Onze rol was in feite minimaal. U wist goed wat u wilde, wij waren er slechts om accenten te leggen. Als ik een persoonlijke noot mag toevoegen, we werken immers op basis van complete vertrouwelijkheid, vind ik u ongelooflijk gegroeid sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen ik u heb leren kennen. De serieuze karaktertrekken die u toen al had, de sociale intelligentie en uw authenticiteit zijn in de afgelopen tijd zeer sterk naar voren gekomen. Ik wil u hier van harte mee complimenteren.’

René Froger, verantwoordelijk voor de portefeuille media en entertainment, begon te klappen en stond op. ‘Wat mooi gesproken! Mag ik ook kort iets zeggen? Ik ken Alex nog niet zo lang als de voorzitter, maar ook ik heb een goed gevoel. Of zoals een van mijn eerste Nederlandstalige liedjes luidde: “Ik zie het wel zitten”. Toen ik voor deze groep werd gevraagd, dacht ik dat ik in de maling werd genomen. Maar ik moet zeggen dat het lekker klikt. Ondanks onze verschillende achtergronden. Dat heeft me nog het meest verbaasd. Om de komende inhuldiging te vieren lijkt het me trouwens leuk om zo een afzakkertje te doen. Ook voor Alex: zijn laatste stapavond als prins!’

De voorzitter kuchte: ‘Niet voor mij. Maar ga gerust je gang. Wij zien elkaar volgende week, René.’ Ook het andere Collegelid sloeg de uitnodiging af.

‘Wat wil je van me drinken?’ vroeg Willem-Alexander aan René.

‘Nou, ik lust wel zo’n gele rakker.’

Willem-Alexander en René Froger zaten aan de bar van café Bolle Jan aan de Korte Reguliersdwarsstraat, die speciaal voor René Froger was geopend. Alleen diens familie en enkele wederzijdse vrienden waren aanwezig, zodat de prins en zijn beveiligers konden genieten van een avondje uit. Na een paar biertjes kregen de mannen trek, en ze besloten een broodje kroket bij Eetsalon Van Dobben te gaan eten. De beveiligers van de prins bleven bij de voordeur staan terwijl de beide stapvrienden aan de balie van een nagenoeg lege eetsalon plaatsnamen. Het was vlak voor sluitingstijd, maar de in witte jassen geklede medewerkers van Van Dobben wilden voor dit duo wel tijd maken. Een Van Dobben-medewerker: ‘Krijg nou wat. Daar heb je de Froog en de prins. Wat kan ik voor jullie betekenen?’

‘Doe ons maar twee broodjes kroket en twee glaassies melk,’ antwoordde René Froger.

Willem-Alexander kwakte met een wit plastic lepeltje een klodder mosterd op zijn kroket, waarna hij de mosterd over de volledige lengte verdeelde. Hij blies voorzichtig op zijn hete broodje en legde zijn arm om Renés schouder. ‘Wat een goed idee om even de binnenstad in te gaan. Het voelt als een soort vrijgezellenfeest. En geen dure wijnen die door de Hofmaarschalk zijn uitgezocht, maar gewoon twee glazen eerlijke volle melk.’

René Froger glom van trots: dat zijn jeugd in de Jordaan en in het café van zijn vader in de Staatsliedenbuurt hem tot hier had gebracht. Hij zat met een warm broodje kroket op een kruk naast de toekomstige koning van Nederland, als lid van diens College van Vertrouwen. Omdat Froger zulke lekkere muziek maakte waar de koninklijke familie zo van genoot. Bijkomend voordeel was dat hij midden in de maatschappij stond en precies wist wat er speelde in de Nederlandse huiskamers. Hij sloeg Willem-Alexander op zijn schouder. ‘Is dit niet heerlijk?’

Willem-Alexander knikte.

‘Ik zit nog met een vraag over onze bijeenkomst. Vertel eens, wat bedoelde je met “de moeilijkste bezigheid”? Even eerlijk. De discussies rondom je huwelijk, het “een-beetje-dom-moment”, Margarita en Edwin? Of gaat het nu pas beginnen?’ vroeg René.

Willem-Alexander gaf René een knipoog: ‘Dat zou je wel willen weten, hè?’

‘Kom op, Alex. In deze steeg hebben we allemaal het hart op de tong. Je kunt het mij toch vertellen?’

‘Ik zal je wat zeggen. Iedereen denkt dat een van mijn moeilijkste momenten het “een-beetje-dom-incident” was, maar dat deed me helemaal niets. Sterker nog: ik heb ervan genoten. Sommige journalisten schrijven dat het grote werk nu pas gaat beginnen, maar dat zal allemaal wel loslopen, denk ik dan. Ik ben jarenlang intensief voorbereid. Maar ik zeg je dat mijn zwaarste beproeving bijna achter de rug is. Jongen, wat heb ik moeten zweten. Maar mede dankzij de voorzitter is het me gelukt: ik heb mijn boek bijna af. Zonder Máxima had ik het trouwens ook niet gekund. Zij is mijn muze.’

Froger genoot van de openhartigheid van de toekomstige koning. De prins veegde zijn vet geworden handen af aan een servetje en graaide in zijn broekzak naar wat geld. Sinds het incident met de Belgische prins Laurent had hij altijd geld bij zich. Laurent had een ijsje voor zijn kinderen afgerekend met een tieneurobiljet, maar dat biljet enkele seconden later weer teruggevraagd. Hij had de buitenwereld willen laten zien dat hij, als ieder ander, voor zijn ijsjes had betaald. Omdat de camera’s hadden geregistreerd dat de prins het tientje weer in zijn zak stak, werd Laurent de risee van het Belgische koningshuis. Willem-Alexander had daarom altijd enkele briefjes en munten in zijn zak; een portemonnee ging te ver, hij paste voor een bobbel in zijn broek. Hij trok een biljet uit zijn broekzak, zag het tipje van een rood tieneurobiljet en gaf het aan een besnorde Van Dobben-employé.

‘Voor jou heb ik ook nog een bijzonder cadeautje.’ De prins graaide in zijn andere broekzak en opende voor de Van Dobben-medewerker zijn vuist. ‘Ziehier: een gloednieuwe twee-euromunt, de eerste met alleen mijn beeltenis. Hij komt pas later in omloop, maar het is mij een genoegen deze aan u te geven.’

Voor René Froger was het duidelijk: dit zou een koning worden in de warme, menselijke traditie van Juliana. Ze verlieten de krokettentent, de Van Dobben-medewerker verbluft achterlatend met de twaalf euro.

Het kaartje

Cees Fasseur had het druk met zijn boek over voormalig premier Pieter Sjoerds Gerbrandy. In de intensieve onderzoeksfase ging hij secuur te werk. De historicus arriveerde om 09.55 uur op de Vijzelstraat, vijf minuten voor het Stadsarchief Amsterdam zijn deuren opende. Fasseur deed onderzoek naar de periode 1930-1939, de jaren waarin Gerbrandy hoogleraar aan de Vrije Universiteit was.

Fasseur haalde een strak gevouwen Trouw uit zijn tas. Vandaag stond de krant vol bespiegelingen over de naderende inhuldiging. Tevreden las hij het hoofdredactionele commentaar: een compliment aan Beatrix en vertrouwen in het koningschap van Willem-Alexander met Máxima aan zijn zijde. Het Koninklijk Huis was in tijden niet zo populair geweest. Zou hij met zijn boeken aan de basis van die wederopstanding hebben gestaan?

Om 10.20 uur stopte hij zijn krant weg en begon hij zijn research. Archieven betekenden alles voor hem. Voor zijn boeken over Wilhelmina en Juliana had hij als enige historicus toegang tot het Koninklijk Huisarchief gekregen. Dat hij daarmee had ingestemd, werd hem door sommige collega-historici erg kwalijk genomen. Maar dat deed hem niets. Er waren maar twee mensen met wie het bij het schrijven van zijn koninklijke boeken moest klikken en dat waren Juliana en Beatrix.

Hij stalde zijn gereedschap uit: een potlood, een gummetje, oordopjes en een kladblok. In zijn zwarte Moleskine-notitieboekje met gelinieerde bladzijden kon hij alles kwijt: historische feiten, archiefnummers, geraadpleegde bronnen en plotselinge invallen. Voor elk boek dat hij schreef kocht Fasseur een nieuwe Moleskine. Voordat hij met zijn research begon, schreef hij voor in het boekje zijn naam, adres en telefoonnummer opdat bij verlies de vinder de weg naar de rechtmatige eigenaar gemakkelijker zou kunnen vinden.

Fasseur stopte de dopjes in zijn oren, dan werd hij niet afgeleid door de mensen om zich heen, veelal oudere mannen die hun familiegeschiedenis onderzochten. Fasseur had zo’n onderzoek al jaren geleden gedaan en was er trots op zijn familie tot in Frankrijk te hebben getraceerd: zijn voorouders kwamen uit de buurt van Calais.

De boeken van Fasseur stonden bekend om hun lichtvoetige en tegelijk serieuze toon, en hij zou deze combinatie ook gebruiken bij zijn studie naar Gerbrandy, die het Engels zo slecht beheerste dat hij, op de vraag hoe hij de paardenraces op Ascot had gevonden, had geantwoord: ‘I liked the ladies toilets.’ In Engeland had Winston Churchill de naam Gerbrandy verbasterd tot ‘Sherry Brandy’, de twee lievelingsdrankjes van Fasseur.

Hij hoorde een kerkklok luiden, legde zijn potlood neer en plaatste het zwarte leeslintje van zijn notitieboekje op de laatst beschreven bladzijde. De historicus klikte zijn oude beige schooltas open en graaide in het voorcompartiment naar zijn mobiele telefoon. Op zijn BlackBerry, die hij op dit moment altijd weer aanzette, vond hij een voicemail. Hij liep naar café De Bazel in de hal van het Stadsarchief, en luisterde het bericht af. Daarna toetste hij een nummer in:

‘Hallo, Karel, wat leuk dat je me gebeld hebt. Je vroeg me je zo snel mogelijk terug te bellen? Ik heb nu even tijd, ik ga zo mijn rondje lopen.’

‘Cees, ik heb een geweldig nieuwtje voor je. Het is zo’n vreemd verhaal. Luister: gisteravond was ik bij Van Dobben. Ik had trek in een broodje en liep naar de balie om te bestellen. Weet je wie ik in de hoek zag zitten?’

‘Geen idee.’

‘René Froger. Moet je raden wie hij bij zich had?’

‘Ook geen idee.’

‘Hij was daar met Willem-Alexander...’

‘Willem-Alexander?’

‘Ja!’ Fasseur hoorde een triomfantelijk lachje.

‘Zo open en bloot in het publiek, vind je dat niet gek, Cees?’

‘Ja, eigenlijk wel.’

‘Ik snapte het ook niet. Ik zag wel enkele beveiligers, maar het leek me toch een risico. Wat deed hij daar, een week voor zijn inhuldiging?’

‘Tja, dat weet ik ook niet.’

‘Toen ik mijn broodjes meenam, hoorde ik hem iets tegen Froger zeggen over een boek. Ik dacht meteen aan jou, Cees. Ben je weer met iets nieuws bezig?’

‘Ja, maar dat boek gaat over Gerbrandy. Karel, je zit me toch niet voor het lapje te houden?’

‘Nee, natuurlijk niet. Je kunt het verifiëren.’

‘Oké, dank je. Misschien doe ik dat wel. Maar ik moet nu echt gaan.’

Fasseur beschouwde nieuwsgierigheid als dé competentie van elke goede historicus, maar tegelijkertijd zag hij het als een slechte eigenschap. In een interview had hij ooit aangegeven: ‘Toen ik in die brieven van Juliana zat te grasduinen, waren er momenten waarop ik dacht: wat ben jij toch een vervelende, nieuwsgierige vent. Het gevoel van de pottenkijker die zit te loeren in een correspondentie die niet aan zijn adres is gericht.’

Geleid door zijn nieuwsgierigheid besloot Fasseur een verandering in zijn lunchprogramma aan te brengen. Normaal gesproken peuzelde hij op een bankje aan de gracht zijn boterhammen op voordat hij zijn onderzoek ‘s middags voortzette. Nu pakte hij zijn tas in en liet het dikke elastiek om de rode boterhamtrommel zitten. Hij begon wel aan zijn vertrouwde rondje: voor het Stadsarchief liep hij naar het zuiden en sloeg twee keer rechts af naar de Nieuwe Spiegelstraat. Op deze mooie lentedag, woensdag 24 april 2013, ging hij bij de kruising Herengracht-Vijzelstraat dit keer niet rechtsaf, maar wandelde de andere kant op, naar Eetsalon Van Dobben. Hij bestelde daar rond 14.00 uur in een nagenoeg lege ruimte een broodje filet americain met ei maar zonder ui, en een broodje bal.

Na zijn eerste broodje kwam een besnorde Van Dobben-medewerker op Fasseur af. ‘Hallo, mijnheer, is het lekker?’

‘Heerlijk.’

‘Zeg, was u gisteravond niet op tv?’

‘Jazeker. Ik mocht te gast zijn bij De Wereld Draait Door. Wat vond u ervan?’

‘Nou, ik moet zeggen dat ik maar een paar momenten heb gezien, hier achter in de keuken.’

‘Ik moet zeggen dat ik er nog confuus van ben. Ik wilde met de beste bedoelingen meedoen aan een debat over de toekomst van de monarchie en de redactie had gezegd dat mijn opponent een andere hoogleraar was, een republikein. Maar toen ik bij de studio aankwam, bleek die professor te hebben afgezegd en kwam ik tegenover een felle dame te zitten, de vrouw die een paar maanden geleden tijdens de viering van de verjaardag van koningin Beatrix met een kartonnen bord stond te protesteren. Vreselijk, die demonstranten. Je moet er niet aan denken dat ze dinsdag de inhuldiging gaan verstoren.

Iedereen heeft zó uitgekeken naar die dag. De opvolging van Beatrix door Willem-Alexander is zó’n mooi moment in de vaderlandse geschiedenis, een inhuldiging maak je maar een paar keer in je leven mee. En dan te bedenken dat ik Willem-Alexander al sinds zijn jeugd ken. Het is een emotionele periode voor mij. Deze week ga ik waarschijnlijk voor het laatst van mijn leven naar het Kabinet der Koningin. Drie koninginnen... mijn koninginnen... Een periode van 123 jaar... Gedurende de hele twintigste eeuw... Bent u eigenlijk een aanhanger van het koningshuis?’ Nu het gesprek op gang was, wilde Fasseur to the point komen.

‘Ik wel, maar mijn beste vriend niet. Die vertelt altijd moppen over de monarchie. Laatst zat hij ook weer op de praatstoel: een man komt bij zijn psychiater en zegt: “Dokter, mijn broer is gek geworden. Hij denkt al enige tijd dat hij een kip is!” De psychiater antwoordt hem: “Waarom brengt u hem niet naar mij of naar een inrichting?” De man roept uit: “Dat zou ik wel kunnen, maar ik heb de eieren nodig!”

Die vriend zegt dat het koningshuis een irrationeel, gek en absurd sprookje is, maar dat we ermee doorgaan omdat de meesten van ons de eieren hard nodig hebben.’

‘Alstublieft zeg, het Koninklijk Huis vergelijken met eieren... Laat ze dat op Paleis Noordeinde maar niet horen.’

‘Kop op, mijnheer. Het komt allemaal goed. Als ik u eens zou vertellen dat ik Willem-Alexander gisteravond heb gezien, wat zou u daarvan vinden?’

Fasseur schudde zijn hoofd. Had Karel de waarheid verteld?

‘Het is echt zo. Hij kwam hier een broodje kroket halen. En een glas melk. Ik dacht nog: waar is Prins Pils gebleven?’

Fasseur zei niets, hij bleef de man vriendelijk aankijken.

‘Ik zeg het u, hij zat hier gewoon aan de balie. Met René Froger.’

‘René Froger? Waarom zou de Prins van Oranje, de toekomstige koning Willem-Alexander, met een volkszanger een broodje kroket gaan eten? Meent u dat echt?’

‘Natuurlijk, gelooft u me niet? Ik kan me herinneren dat ze het over een boek hadden. En over Máxima, zijn muze of iets dergelijks. Maar wat als ik u nu eens echt verras?’

Een verrassing? Had de man een foto gemaakt?

De man liep naar achteren en kwam aan met een kaartje en een muntstuk van twee euro.

‘Heeft hij daarmee betaald?’ vroeg Fasseur.

‘U slaat de spijker op zijn kop, mijnheer. Alstublieft. En nu we het toch over de kop hebben, kijk daar eens goed naar.’

Fasseur draaide de munt om en zag het silhouet. Geen twijfel mogelijk, dit was Willem-Alexander! De nieuwe exemplaren zouden lang na de inhuldiging in omloop worden gebracht, wist Fasseur. Was dit een allereerste model? Was dit überhaupt wel een wettig betaalmiddel? En een voorbeeld van de ontspannen manier waarop de nieuwe koning zijn hoge ambt ging invullen? Fasseur herkende de typische Oranjehumor waarvan de familie zich vooral binnenskamers bediende. Met trillende handen betastte hij de munt van alle kanten: de kop, de munt, de zijkant, en legde het toen hoofdschuddend op de bar neer. De Van Dobben-medewerker pakte de munt en gaf de professor het kaartje.

‘Toen ik de zaak gisteravond afsloot, vond ik dit kaartje onder Willem-Alexanders kruk. Ik weet niet wat ik ermee aan moet. Kijk maar. Maar als u deze week toch naar het Paleis gaat...’

Fasseur pakte het kaartje aan en las, in een vertrouwd handschrift, de volgende woorden:

Zoek een man met een unieke titel
Graaf in zijn stoere verleden
Laat je leiden door Clio
Zodat het boek kan worden geplaatst bij de andere boeken

Het zweet brak hem uit. Hij moest naar buiten, de frisse lucht in.

Mijn eerste opdracht

Dit verhaal begint op donderdag 31 januari 1980, een van de belangrijkste dagen uit mijn leven. Die ochtend was ik gewoon naar school gegaan. Ik zat ongeveer een half jaar in de brugklas en het begon erom te spannen. Het was net na de toetsweken. Omdat dit later zo’n bijzondere dag bleek te zijn, weet ik nog steeds wat ik toen deed. Op die laatste dag van de maand had ik het eerste uur vrij, dus ik kon uitslapen. Daarna volgde een schriftelijke overhoring aardrijkskunde. De avond ervoor had ik de eigenschappen van de grondsoort löss er pas ingestampt. Dat ging mij het best af: haastwerk op het laatste moment. Gelukkig hadden we die dag geen wiskunde. De wiskundeleraar, Brouwer, was blijkbaar zo gehecht aan zijn groene tweedjasje dat hij het elke dag droeg. Doordat ik midden in de klas zat, kon ik op veilige afstand van het riekende jasje van de leraar blijven.

De laatste twee uur hadden we gymnastiek en daarna fietste ik direct naar huis op mijn Gazelle, ons huismerk. Dat ging toen al met bewakers. Van de Torenlaan naar Drakensteyn, een ritje van zes kilometer dat we in zo’n 26 minuten voltooiden. Bij het hek van de school linksaf en dan via de Naald langs Paleis Soestdijk richting Lage Vuursche.

Het was dus een normale dag, tot het moment dat ik thuiskwam. Mijn ouders wachtten mij op en zeiden dat er die avond iets heel belangrijks zou gaan gebeuren. Eerst dachten mijn broertjes en ik dat ze het verjaardagsfeestje van mijn moeder bedoelden, maar het was grootser. Mijn moeder vertelde dat we na het avondeten naar Soestdijk zouden gaan, waar mijn grootmoeder aan de wereld bekend zou maken dat ze later dat jaar zou aftreden. Het was mij direct duidelijk dat ons zorgeloze bestaan een grote verandering zou ondergaan.

Ook kregen mijn broers en ik van mijn moeder een schriftje waarin we belangrijke gebeurtenissen bij moesten houden. Terwijl mijn broers hun schriftjes direct weglegden, nam mijn moeder mij apart. Ze zei dat het voor mij uitermate belangrijk was om mijn woorden goed op papier te kunnen zetten. Die twee woorden, ‘uitermate belangrijk’, werden op zo’n veelbetekenende toon uitgesproken dat ik ze nooit meer zou vergeten. In de loop der jaren zijn ze deel gaan uitmaken van mijn herinneringen aan die avond.

Naar aanleiding van mijn vraag waarom dat voor mij belangrijker was dan voor mijn broers, aarzelde ze en toen zei ze dat het mij later zou helpen. Ze wilde dat ik het schriftje gebruikte om commentaar te geven op de televisie-uitzending en de krantenartikelen na de aankondiging van de abdicatie. In die tijd had ik geen benul van haar achterliggende bedoelingen, maar nu ik op die avond terugkijk, begrijp ik die maar al te goed. Dit was haar eerste opdracht in een lange reeks.

Het was op donderdagavonden altijd vaste prik: televisie kijken met mijn opa. Om zeven uur de TROS Top 50 op Nederland 2, om half acht Lucille Ball op Nederland 1 en dan het Achtuurjournaal. Maar dit keer liep de avond anders. Toen we om zeven uur op Soestdijk aankwamen, zagen we een grote auto van de NOS. Die omroep had een zes man sterke ploeg afgevaardigd. In de zitkamer stonden een camera en belichtings- en geluidsapparatuur. In die kamer waren verder alleen premier Dries van Agt, het hoofd programmadienst van de NOS en een cameraman van het Polygoonjournaal aanwezig. Wij zaten met de omroepster en de regisseurs in een andere kamer. Om acht uur was er geen journaal, maar zag de natie een toespraak van mijn grootmoeder waarin zij haar abdicatie aankondigde. De woorden die me het meest bijbleven schreef ik op: ‘Oud worden – krachten afnemen – taak niet meer volbrengen.’ Toen ik dit later met mijn moeder besprak, vertelde ze dat een vroegtijdig aftreden in Nederland gebruikelijker was dan in andere landen. Daar gingen vorsten bij wijze van spreken door tot ze erbij neervielen.

Na de verklaring van de toenmalige minister-president Dries van Agt was de uitzending afgelopen. Mijn grootmoeder en mijn moeder omhelsden elkaar innig. Die avond hadden we het natuurlijk over de verhuizing naar Den Haag. Mijn grootouders zouden op Soestdijk blijven wonen. Dat voelde ongemakkelijk: ik zou te maken krijgen met een nieuwe stad, een nieuwe school en een nieuwe rol.

Dat laatste bleek bijvoorbeeld toen ik een dag later op mijn bed alle artikelen over de aanstaande troonswisseling had uitgespreid. In De Telegraaf stond onder de kop ‘Na 96 jaar: weer Prins van Oranje’ een stuk over een wet die de voogdij zou moeten regelen als mijn moeder kwam te overlijden voordat ik 18 was. Dat wilde ik helemaal niet weten.

Voor de opdracht van mijn moeder legde ik de nadruk op de commentaren op het aftreden van mijn grootmoeder en de profielen van mijn moeder. Ik wilde graag weten of de visie van de buitenwereld op de karaktereigenschappen van mijn moeder overeenkwam met mijn eigen ervaringen. Het aftreden van mijn grootmoeder leidde tot uiteenlopende krantenkoppen als:

‘Aftreden Juliana totale verrassing’ (NRC Handelsblad)

‘Koningin treedt af in tijd van Haagse conflicten’ (Het Parool)

Dat de aankondiging van het aftreden een complete verrassing was, leidde NRC Handelsblad af uit het feit dat het hoofd van de Rijksvoorlichtingsdienst niet op Soestdijk aanwezig was geweest omdat hij een paar dagen eerder met vakantie was gegaan, en uit het feit dat de leden van het kabinet pas om zes uur op de dag zelf waren geïnformeerd. Alleen premier Van Agt en vicepremier Wiegel hadden het eerder geweten. Later heb ik van mijn moeder gehoord dat ze het zelf al in het najaar van 1979 van mijn grootmoeder had gehoord, en de enige politicus aan wie mijn moeder het nieuws, onder strikte geheimhouding, kort daarop had verteld was onze huisvriend Ruud Lubbers.

Als ik het stuk uit Het Parool over de Haagse conflicten, dat ik in mijn schriftje had geplakt, nu herlees, valt me de parallel met de huidige tijd op. Er moesten toen ook verstrekkende bezuinigingsmaatregelen worden genomen en zowel binnen het kabinet als in de Kamer stonden de partijen over de manier waarop lijnrecht tegenover elkaar.

Ik stopte de meeste tijd in de profielen die over mijn moeder waren verschenen. Het Algemeen Dagblad was de krant die het grootst met haar opende. In chocoladeletters kopte het: ‘KONINGIN BEATRIX!’ De karaktereigenschappen van mijn moeder waren volgens de kranten: perfectionistisch, wilskrachtig, dominerend, een doorzetter, niet gemakkelijk voor zichzelf en ook niet voor anderen, plichtsgetrouw, komt wat hautain over (maar is dat in werkelijkheid niet), artistiek begaafd, niet schuw voor discussies en meningsverschillen, zal wellicht soms te hard van stapel lopen en gaat recht op de man af.

Hoewel ik al deze eigenschappen herkende, wilde ik het in mijn commentaar niet laten bij deze nogal eenzijdige beschrijving. Ik zette ‘de perfectionistische prinses’ af tegen het andere beeld van haar: dat van ‘Prinses Glimlach’. De Surinaamse president Ferrier, die in die dagen op bezoek was in Nederland, haalde aan dat ze die bijnaam tijdens haar eerste bezoek aan Suriname had gekregen. Aan het einde van mijn commentaar schreef ik dat het voor de buitenwereld de vraag was of ze als ‘Koningin Glimlach’ of als ‘Koningin met een Vaste Wil’ de geschiedenis in zou gaan.

Mijn moeder was zo onder de indruk van mijn invulling van de opdracht dat ze me een cijfer gaf. Ze vond het knap dat ik zonder emotie alle commentaren naast elkaar had gezet en er een eigen conclusie aan had verbonden. Ik kreeg een tien met een griffel en ik weet nog dat ik daar ongelooflijk trots op was.

Als ik er nu op terugkijk, kwam mijn goede prestatie door de sfeer op Drakensteyn en de ontspannen manier waarop we als gezin functioneerden. Mijn ouders waren er altijd voor ons. Mijn moeder vond het belangrijk dat er veel speelkameraadjes over de vloer kwamen en stond bij onze feestjes gewoon zelf achter de barbecue. Met mijn vader speelden we vaak buiten. Of hij was bezig om een auto of een skelter voor ons in elkaar te draaien. Hij formuleerde de sfeer later als volgt: ‘Het was bijna een gezin als elk ander. Een gezin met een mooi huis, een mooie tuin en kinderen die groeiden vanuit de wieg naar school en eigenlijk de hele tijd een bron van intense vreugde en geluk waren. We waren daar echt gelukkig en de kinderen ook, denk ik.’

In die jaren deden we inderdaad van alles op Drakensteyn. Spelletjes aan tafel, Monopoly en Risk. Maar ook radiospelletjes als ‘geen ja, geen nee’ en ‘zeg eens eh’. We moesten dan praten over wat we op school hadden meegemaakt maar mochten niet langer dan vijf seconden stil zijn en geen ‘eh’ zeggen.

De ultieme ‘zeg eens eh-test’ vond plaats in het theater tijdens de zeventigste verjaardag van mijn oma in 1979. Ik zat tussen mijn moeder en Margriet in op de eerste rij. Na een luid ‘Lang zal ze leven’ kwam Jos Brink met een grote bos bloemen. Mijn tante fluisterde mij toe dat hij een grappige man was, maar ook onberekenbaar. Even later kwam hij op me af en gaf me een hand omdat ik net twaalf was geworden. Hij vroeg waar ik het jaar daarop naartoe zou gaan. ‘Dan ga ik naar Het Baarnsch Lyceum,’ antwoordde ik kortaf. Jos Brink zei dat ik wel mijn best moest doen omdat ze allemaal op mij zouden letten. Toen hij zijn aandacht verplaatste naar mijn grootmoeder, fluisterde mijn moeder in mijn oor dat ik het goed had gedaan: ik had niet één keer ‘eh’ gezegd.

Maar dat we moesten oppassen met Brink, bleek enige minuten later. Hij gaf mijn oma zomaar uit het niets een zoen. Na de uitzending zei hij tegen mijn moeder dat het vanzelf was gegaan. Mijn oma had hem zo aan zijn eigen moeder doen denken. Zo’n zoen, dat was gewaagd in die tijd, maar mijn grootmoeder vond het geweldig. Ze voelde zich als op een verjaardagsfeestje van ieder ander. Later vertelde ze me dat ze op die avond had besloten om het jaar erna af te treden.

Het was op die bijzondere Koninginnedag, 30 april 1980, dat ons leven voorgoed veranderde.