MADE IN EUROPE

Van dezelfde auteur:

Meneer Van Dale Wacht Op Antwoord en andere schoolse rijtjes en ezelsbruggetjes (1991, 2003)

Reis om de wereld in 80 hits (2002, met Bernard Hulsman)

Lezen &cetera. Gids voor de wereldliteratuur (2003, 2006)

Lezen op locatie. Atlas van de wereldliteratuur (2004)

Klein cultureel woordenboek van de wereldliteratuur (2006, 2008)

Elk boek wil muziek zijn. Lezen & luisteren in schema’s, thema’s en citaten (2006, met Peter de Bruijn)

Het web van de wereldliteratuur. Welke 100 boeken hebben de literaire X-factor? (2007)

De duivelskunstenaar. De reis van doctor Faust door 500 jaar cultuurgeschiedenis (2010)

Grote verwachtingen. Opgroeien in de letteren in 25 schema’s (2010)

Luisteren & cetera. Het web van de popmuziek in de jaren zeventig (2011, met Bertram Mourits)

Macbeth heeft echt geleefd. Een reis door Europa in de voetsporen van 16 literaire helden (2011)

Verleden in verf. De Nederlandse geschiedenis in veertig schilderijen (2011, met Hans den Hartog Jager)

PIETER STEINZ

Made in Europe

De kunst die ons continent bindt

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Claartje,

die alles heeft gezien en meegemaakt

Eerste t/m vierde druk maart 2014

Vijfde en zesde druk april 2014

Zevende druk april 2014

Achtste druk juni 2014

© 2014 Pieter Steinz

Alle rechten voorbehouden

Een deel van de hoofdstukken van Made in Europe verscheen tussen augustus 2011 en december 2012 in de zaterdagbijlage van NRC Handelsblad. De meeste artikelen werden in een andere vorm vanaf januari 2013 gepubliceerd op de weblog Made in Europe (www.pietersteinz.com).

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Omslagillustraties zie verantwoording op blz. 409

Foto auteur Cleo Campert/HH

Ontwerp binnenwerk Sander Pinkse Boekproductie

Vignetten en kaarten Rik van Schagen

Tekstredactie Yulia Knol

Redactionele ondersteuning Tomas Blansjaar

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

NUR 610

ISBN 978 90 468 1555 7

www.nieuwamsterdam.nl/pietersteinz

www.pietersteinz.com

Deze digitale editie is gemaakt naar de achtste druk, 2014, met ISBN 978 90 468 1554 0

Inhoud

Inleiding

Leeswijzer

KAART I  Made in Europe: de 208 culturele verworvenheden

1  

‘Amsterdam’ van Jacques Brel (het Franse chanson)

Serge Gainsbourg

2  

De sprookjes van Andersen (volkssprookjes en cultuursprookjes)

Le Petit Prince

3  

Astérix aux Jeux olympiques (de verhalende humorstrip)

De Franse strip

4  

De Atlas Maior van Blaeu (de kunst van de cartografie)

De mercatorprojectie

5  

‘Back In The U.S.S.R.’ van The Beatles (de Britse popmuziek)

Hardrock en heavy metal

6  

De Baedeker-reisgids (toerisme als cultuurverbreider)

De Grand Tour

7  

De beelden van Bernini (barok en rococo)

Rubens

8  

De BILLY van IKEA (Scandinavisch design)

Alvar Aalto

9  

James Bond (de gentleman spy)

De femme fatale

10  

Bosch en Bruegel (vroegmoderne Laaglandse schilderkunst)

Elckerlijc

11  

Bulgaarse Stemmen (polyfone volkszang uit de Balkan)

Fado

12  

Café New York in Boedapest (het Europese koffiehuis)

De politieke spotprent

13  

Candide van Voltaire (Verlichtingsliteratuur)

De Encyclopédie

14  

Het filmfestival van Cannes (de Franse cinema)

Hitchcock

15  

Carmina Burana (het middeleeuwse lied)

De troubadours en de hoofse liefde

16  

De kathedraal en het glas-in-lood van Chartres (de gotiek)

La Sagrada Família

17  

Chiaroscuro (Caravaggio en Rembrandt)

Velázquez’ Las Meninas

18  

Un chien andalou van Buñuel en Dalí (de surrealistische film)

Magritte

19  

De polonaises en mazurka’s van Chopin (romantisch klassiek)

De piano

20  

‘La DS’ van Citroën (autovormgeving)

De Oriënt-Express

21  

Dada en punk (antikunst in de 20ste eeuw)

Pop-art

22  

La Divina Commedia (de poëzie van Dante)

Commedia dell’arte

23  

Don Giovanni (de muziek van Mozart)

Casanova

24  

Don Quichot (Cervantes’ spreekwoordelijke personage)

De roman

25  

Die Dreigroschenoper (het epische theater van Brecht en Weill)

De twaalftoontechniek

26  

De ijzerconstructies van Eiffel (spectaculaire utiliteitsbouw)

Calatrava’s bruggen en stations

27  

En attendant Godot van Samuel Beckett (het absurdistisch theater)

Sartre en Beauvoir

28  

Fabergé-eieren (de duurste edelsmeedkunst ter wereld)

Cartier en Rolex

29  

Frankenstein van Mary Shelley (griezelverhalen)

Dracula

30  

Goethe (de laatste homo universalis)

Faust

31  

Het gregoriaans (zang in de Middeleeuwen)

Hildegard van Bingen

32  

De Grote Europese Roman (modernistische literatuur)

Virginia Woolf

33  

Guernica (de geëngageerde schilderkunst van Picasso)

Kubisme

34  

De epen van Homeros (Ilias en Odyssee)

Geschiedschrijving

35  

Het humanisme (van Petrarca tot Erasmus)

Het sonnet

36  

Ibsens Nora en Peer Gynt (modern theater in de 19de eeuw)

Strindberg

37  

Impression, soleil levant (Monet en het impressionisme)

J.M.W. Turner

38  

Kafka (‘Die Verwandlung’, Das Schloss, Der Prozess)

De brave soldaat Švejk

39  

Het ‘Kaiserlied’ (de muzikale vernieuwing van Haydn)

Stradivarius

40  

Het kinderboek (Pinocchio en Alice in Wonderland)

Nijntje

41  

Koning Arthur (de Graal en de ridders van de Ronde Tafel)

Roeland

42  

Kraftwerk (de elektronische popmuziek)

Dance

43  

Kuifje – Tintin (de Belgische strip en de klare lijn)

De Smurfen

44  

Het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck (de Vlaamse Primitieven)

Vlaamse wandtapijten

45  

De Laokoöngroep (Griekse beeldhouwkunst)

Vaasschilderkunst

46  

LEGO (Noord-Europees speelgoeddesign)

Rubik’s Cube

47  

The Lord of the Rings (de fantasy van Tolkien)

Harry Potter

48  

Magnum en ‘le moment décisif’ (de Europese fotografie)

Leica

49  

De Matthäus-Passion (de muziek van Bach)

De vier jaargetijden

50  

Het melkmeisje van Vermeer (de Hollandse genreschilderkunst)

De portretten van Hals

51  

Metamorphoses van Ovidius (de Griekse mythologie op z’n Romeins)

Europa

52  

Metropolis (de expressionistische film)

De schreeuw

53  

De minirok (Mary Quant en de swinging sixties)

Yves Saint Laurent

54  

Mona Lisa en Primavera (Italiaanse renaissanceschilderkunst)

Albrecht Dürer

55  

De essays van Montaigne (de ontdekking van het ‘ik’ in de literatuur)

Rousseaus Confessions

56  

Monty Python’s Flying Circus (Engelse televisiehumor)

Mr. Bean

57  

Het museum (van rariteitenkabinet tot toeristenmagneet)

Panorama’s

58  

De Negende van Beethoven (van symfonie tot Europees volkslied)

De Vijfde van Mahler

59  

De Nobelprijs voor de Literatuur (ondanks alles de hoogste literaire onderscheiding)

Elias Canetti

60  

De odalisken van Ingres en Delacroix (het oriëntalisme)

Het naakt in de kunst

61  

Oiseau dans l’espace van Brancusi (de abstracte beeldhouwkunst)

Henry Moore en Barbara Hepworth

62  

Het oma van Rem Koolhaas (de modernistische starchitecture)

Het postmodernisme van Rob Krier

63  

Oorlog en vrede van Tolstoj (de Russische roman)

Oblomov

64  

Oresteia van Aischylos (de Griekse tragedie)

Oidipous

65  

Penguin-pockets (de geschiedenis van het boek)

Boekverluchting

66  

Le Penseur van Rodin (de moderne beeldhouwkunst)

Niki de Saint Phalle

67  

Het periodiek systeem der elementen (scheikunst)

De wiskunst van Escher

68  

De petite robe noire (de mode-iconen van Chanel)

De New Look van Dior

69  

Pippi Langkous (de literaire invloed van Astrid Lindgren)

Roald Dahl

70  

Plato’s schepping van Sokrates (de filosoof als literator)

Cicero

71  

Poesjkin (de poëzie van een gedoemde avonturier)

Les poètes maudits

72  

De luxe-accessoires van Prada en Gucci (Italiaanse mode en vormgeving)

De Birkin-bag

73  

Pride and Prejudice (de romantische komedies van Jane Austen)

De romans van Dickens

74  

De Britse puzzeldetective (Arthur Conan Doyle en Agatha Christie)

De Scandithriller

75  

De Rietveldstoel (kunst en design van De Stijl)

Mondriaan

76  

Der Ring des Nibelungen (Wagners gesamtkunstwerken)

Verdi en de Italiaanse opera

77  

Romeo and Juliet (het toneelwerk van Shakespeare)

Macbeth

78  

La Rotonda van Palladio (het (neo)classicistische bouwen)

Het Parthenon

79  

Le Sacre duprintemps (Strawinsky, Diaghilev en de Ballets Russes)

Pina Bausch

80  

Sapfo van Lesbos (de dichter als mythe)

Horatius

81  

Satyricon van Fellini (de Italiaanse film)

Salò

82  

De Scheve Toren van Pisa (romaanse kunst)

Tapisserie de Bayeux

83  

Schloss Neuschwanstein (het kasteel door de eeuwen)

Middeleeuwse stedebouw

84  

De Sixtijnse Kapel (fresco’s van Michelangelo)

Le stanze di Rafaello

85  

De slaoliestijl (art nouveau/jugendstil/style moderne)

Der Kuss (Liebespaar)

86  

Stourhead (de Engelse landschapstuin)

Landschapsschilderkunst

87  

De walsen van Strauss (het Eurovisienieuwjaarsconcert)

De ‘Tweede Wals’ van Sjostakovitsj

88  

Totaalvoetbal (sport als kunst en exportcultuur)

De Champions League

89  

Triumph des Willens van Leni Riefenstahl (de propagandafilm)

Pantserkruiser Potjomkin

90  

Het toneel en de verhalen van Tsjechov (Russisch realisme met een lach en een traan)

De methode-Stanislavski

91  

Versailles (de barokke hofcultuur van Lodewijk XIV)

Molière

92  

Via Appia (de Romeinse nutsbouw)

Het Pantheon

93  

Villa Savoye van Le Corbusier (totalitair bouwen, modernistisch wonen)

De grachtengordel

94  

Der Wanderer über dem Nebelmeer van Caspar David Friedrich (de romantiek)

De Byronic hero

95  

De ‘Wassily’-stoel van Marcel Breuer (architectuur en vormgeving van het Bauhaus)

Mies van der Rohes Villa Tugendhat

96  

‘Waterloo’ van ABBA (Europop)

De saxofoon

97  

Wedgwood en Meissen (cream ware en porselein)

Azulejos en andere siertegels

98  

De ‘Wonderreizen’ van Jules Verne (pionieren in de sciencefiction)

Nineteen Eighty-Four

99  

Wrapped Reichstag (de conceptuele kunst van Christo en Jeanne-Claude)

Marina Abramović

100  

Zelfportret met verbonden oor (Van Gogh en de mythe van de lijdende kunstenaar)

Matisse

101  

De zigeunerjazz (de erfenis van Django Reinhardt)

Flamenco

102  

Het Zwanenmeer (Tsjaikovski’s balletten)

Anna Pavlova

103  

Zwart vierkant (Malevitsj en de abstracte kunst)

CoBrA

104  

De Zwarte Madonna van Częstochowa (De icoon der iconen)

Byzantijnse mozaïeken

KAART II   Tijdpad architectuur – een reis door de eeuwen heen

KAART III  Museumreis langs de ‘iconen’ van de Europese beeldende kunsten

KAART IV  Een literaire bedevaartsroute door Europa

KAART V   Op reis langs de lieux de mémoire van de Europese muziek

Bibliografie

Illustratieverantwoording

Register

Inleiding

Denkend aan Europa zie ik de kathedraal van Chartres en de Sixtijnse Kapel. Ik zie de toneelstukken van Shakespeare en Le Sacre du printemps van Strawinsky. Ik hoor het slotkoor uit Bachs Matthäus-Passion en ‘Back In The U.S.S.R.’ van The Beatles. Ik zie Fellini’s Satyricon en het Kuifje-album De scepter van Ottokar. Ik zie de Franse keuken, de Griekse tragedie, de Duitse romantiek, de Hollandse meesters, het Scandinavisch design, de Russische roman.

Denkend aan Europa zie ik gedeelde cultuur, van Dublin tot Lesbos en van Sint-Petersburg tot Lissabon; literatuur en kunst die grenzen overstijgen. Noem me een romanticus; want hoewel ik niet de enige ben, denken de meeste mensen bij Europa aan iets anders. Aan problemen met de euro bijvoorbeeld. Aan bureaucratie in Brussel en overbodig gereis naar Straatsburg. Aan regelzucht en politieke onmacht. Aan open grenzen en onintegreerbare migranten. Aan ideologische verschillen tussen Oost en West, aan economische verschillen tussen Noord en Zuid. Kortom: aan schijnbaar onoverbrugbare tegenstellingen.

De verdeeldheid in Europa is onloochenbaar. Maar dat geldt ook voor dat wat Europa bindt. In de kunstmusea van Petersburg en Boekarest hangen werken van schilders die ook vertegenwoordigd zijn in de musea van Londen en Madrid. Beethoven en Wagner zijn even populair in de Baltische staten als aan de Méditerranée. Danceparty’s in alle Europese steden verenigen jongeren van alle nationaliteiten. De meubels van IKEA domineren de huizen van zowel Polen en Italianen als Portugezen en Ieren. Barokarchitectuur vind je in Slovenië en Luxemburg, maar ook in Nederland en Finland; en de art nouveau heeft heel Europa veroverd, al heette hij in elk taalgebied anders.

Als je de eurosceptici aller landen mag geloven, komt er niets goeds uit Europa; geloof, hoop en goede voorbeelden zouden we moeten putten uit de nationale cultuur en de nationale tradities, van het Aalster carnaval tot Zwarte Piet. Maar er is genoeg moois uit het continent dat grensoverschrijdend is, genoeg pan-Europees cultuurgoed waarop alle Europeanen trots kunnen zijn. Daarover gaat dit boek. In iets meer dan honderd hoofdstukken probeer ik een overzicht te geven van de kunst die door Europeanen gedeeld wordt – een monter alternatief voor de politieke en economische instellingen waarbij de meeste mensen het op een gapen zetten. Welke typisch Europese verworvenheden vormen het ‘cultureel DNA’, of beter het cultureel weefsel van ons continent?

*

Made in Europe komt direct voort uit mijn vorige boek, Macbeth heeft echt geleefd (2011), waarin ik zestien reizen door Europa maakte in de voetsporen van archetypische (anti)helden als Roeland en Robin Hood. De werktitel voor deze verzameling reisverhalen annex minibiografieën luidde ‘Het literair fundament van Europa’, omdat ik ervan overtuigd was dat Europa vóór alles verenigd wordt door een gedeelde cultuur die haar oorsprong vindt in poëzie en proza. ‘De volksboeken over Faust en Uilenspiegel,’ schreef ik in het voorwoord, ‘zijn bindender en vooral ook inspirerender dan een gemeenschappelijke munt of gedeelde politieke instituties. Niet alleen in Duitsland en Engeland weten ze wie de Baron von Münchhausen is, maar ook in de Balti- sche staten. Don Juan is bekender in Milaan en Praag dan in zijn geboortestad Sevilla. Het zwaard van koning Arthur, de kruisboog van Wilhelm Tell, de cape van Dracula, de neus van Cyrano de Bergerac – ze zijn een begrip in alle landen van de Europese Unie… en daar voorbij.’

Natuurlijk was ik als lezer en literatuurcriticus enigszins bevooroordeeld. Europa’s gedeelde cultuur is breder en komt uit veel meer voort dan poëzie en proza. Ze omvat zelfs meer dan de kunsten: denk aan de democratie, het christendom, de etiquette, de filosofie van Spinoza en Kant, de scheiding tussen kerk en staat, de trias politica, de wetten van Newton, de Franse keuken, de quantummechanica, de Feministische Golf, de mensenrechten, het EK voetbal, de terrascultuur. Om maar niet te spreken van de politiek-historische fenomenen die tegenwoordig – in navolging van de Franse historicus Pierre Nora – als ‘plaatsen van herinnering’ worden aangeduid: de Slag bij de Milvi- sche brug, de kroning van Karel de Grote, de kruistochten, Luthers stellingen, de Dertigjarige Oorlog, de Franse Revolutie, Napoleon, het imperialisme, de Eerste Wereldoorlog, het communisme, Auschwitz, de Berlijnse Muur, de gastarbeiders, het Verdrag van Maastricht, enzovoort enzovoort.

Maar dit boek gaat niet over politiek, of religie, of wetenschap, of sport, of filosofie. Daar zijn genoeg andere boeken over, en bovendien zou daardoor het Made in Europe-project oeverloos zijn geworden. De enige sportman die een eigen hoofdstuk heeft gekregen is de exponent van het totaalvoetbal, Johan Cruijff, die ook een soort balletdanser was. De token philosophers zijn Plato, Cicero en Montaigne, denkers die evenzeer invloedrijk waren op literair gebied. Religie komt aan bod in de hoofdstukken over de kathedralen, de gregoriaanse zang en alle andere kunst die uit godsdienstige gevoelens voortkwam. En de wetenschap moet het doen met een hoofdstuk over het periodiek systeem der elementen, inspiratiebron voor diverse literatoren en vormgevers.

Made in Europe beperkt zich tot de kunsten, klassiek, modern en toegepast – verdeeld over acht categorieën: Architectuur, Beeldende kunst (schilderkunst en beeldhouwkunst), Film, strip en fotografie, Literatuur, Muziek, Toneel en dans, Vormgeving en mode, Varia. In alle categorieën komen zowel de high als de low culture aan bod; dus Beethoven én The Beatles, Shakespeare én de Scan- dithriller, Het Zwanenmeer én ‘’t Smurfenlied’. Idealiter moest ieder behandeld item bovendien…

… overduidelijk ‘made in Europe’ zijn, waarbij Europa in ruime zin werd opgevat (dus inclusief Zwitserland, voormalig Grieks Turkije en Rusland ten westen van de Oeral);

… invloedrijk – of liever zelfs de opvallendste vertegenwoordiger – zijn op het eigen gebied;

… bij voorkeur in alle hoeken van Europa (naams)bekend zijn.

*

In de afgelopen drie jaar heeft de zoektocht naar personen, kunstwerken en stromingen voor de lijst van verworvenheden van de Europese cultuur geleid tot een honderdtal ‘iconen’ – in dit boek enigszins willekeurig alfabetisch gerangschikt, van ‘Amsterdam’ van Brel tot de Zwarte Madonna van Czestochowa. Bij het samenstellen van de lijst heb ik veel hulp gehad: van hoogleraar Europese studies Joep Leerssen (die mijn eerste groslijst becommentarieerde), van bevriende kunstliefhebbers, van de lezers van NRC Handelsblad, waarin een derde van de Made in Europe-stukken is verschenen, en van de bezoekers van mijn Made in Europe-blog (www.pietersteinz.com), waarop ik de overige artikelen heb voorgepubliceerd. Zonder alle reacties waren onder meer Sapfo, Wedgwood en Meissen, het koffiehuis, het oriëntalisme en de Bulgaarse polyfonie als iconen van de Europese cultuur over het hoofd gezien.

Bij het schrijven van Made in Europe bleek al gauw dat een selectie van 104 verworvenheden de Europese cultuur tekort zou doen. Wél Jane Austen maar niet Dickens? Aandacht voor Caravaggio en Rembrandt (onder ‘chiaroscuro’) en niet voor Velázquez? Inzoomen op Picasso’s Guernica zonder in te gaan op het kubisme dat hij mede groot had gemaakt? De propagandafilm behandelen aan de hand van Leni Riefenstahl, en Eisensteins Pantserkruiser Potjomkin alleen maar noemen? Dat kun je eigenlijk niet maken. En dus besloot ik om bij ieder hoofdstuk een verwant kaderstukje te schrijven om de belangrijkste lacunes op te vullen (en zo – met behulp van een uitgebreid register – Made in Europe tot een naslagwerk te maken). Deze ‘sub-iconen’ liggen meestal in het verlengde van het hoofdonderwerp (de femme fatale bij James Bond, Casanova bij Don Giovanni, pop-art bij dada en punk), en vormen er soms een contrast mee (de Amsterdamse grachtengordel bij Le Corbusier, Pasolini’s Salò bij Fellini’s Satyricon, de Oriënt-Express bij de Citroën DS). Goedbeschouwd telt Made in Europe dus 208 culturele verworvenheden – en nóg zijn er schrijvers, kunstenaars en stromingen die niet aan bod komen. Mijn mailbox (pietersteinz@gmail.com) staat open voor aanvullende suggesties, en ook voor kritiek op de selectie of feitelijke onjuistheden in de tekst van dit boek.

Fouten zijn overigens geheel voor mijn rekening. Ik dank de redactie van uitgeverij Nieuw Amsterdam (Pieter de Bruijn Kops, Tomas Blansjaar en Henk ter Borg) en vooral de onvermoeibare correctrice Yulia Knol, die ervoor hebben gezorgd dat Made in Europe in zo’n korte tijd publicabel werd. Het aantrekkelijke omslag van Philip Stroomberg, de elegante vormgeving van Sander Pinkse en de heldere kaarten van Rik van Schagen (blz. 18–19 en blz. 402–406, zie ook de Leeswijzer op de volgende bladzijde) hebben er in elk geval een mooi boek van gemaakt. Tot slot dank ik Bernard Hulsman en Hans den Hartog Jager, die enkele van de (kader)stukken over hun specialismen, architectuur en beeldende kunst, nalazen; de redactie van de NRC-zaterdag- krant, die niet alleen de eerste 66 stukken van mijn Europa-project plaatste, maar ook de titel Made in Europe bedacht; de vele honderden lezers van NRC Handelsblad en de website Made in Europe, die reageerden op mijn oproepen tot crowdsourcing; Ernst-Jan Pfauth, die mij heeft geleerd hoe ik Made in Europe kon verspreiden over het internet en de sociale media; en natuurlijk Claartje, Jet en Jan, voor wie dit boek in de eerste plaats geschreven is.

*

Tot slot nog dit. Halverwege de film Manhattan, Woody Allens gefilmde ode aan New York, somt hoofdpersoon Ike Davis de dingen op die het leven de moeite waard maken. Op zijn lijstje staan het tweede deel van Mozarts Jupitersymfonie, Flauberts Leerschool der liefde, Zweedse films, ‘die ongelooflijke appels en peren van Cézanne’ en verder nogal wat typisch Amerikaanse items: Groucho Marx, (honkballer) Willie Mays, Louis Armstrongs opname van ‘Potato Head Blues’, Marlon Brando en Frank Sinatra. Allens alter ego sluit af met de krab bij restaurant Sam Wo, een restaurant op Manhattan dat inmiddels niet meer bestaat, en met het gezicht van het meisje op wie hij verliefd is.

Ik zal bepaald niet de enige zijn die in navolging van Ike Davis wel eens zo’n lijstje heeft gemaakt. Verschillende malen zelfs, en een paar dingen stonden er – afgezien van de gezichten van mijn dierbaren – altijd op: Monty Python, het Oranje van het wk ’74, het derde deel van Beethovens Frühlingssonate, het Witte Album van The Beatles, de films van Woody Allen, Brideshead Revisited van Evelyn Waugh, Marcello Mastroianni, Randy Newman, René Goscinny, die ongelooflijke penseelstreken van Van Gogh, de Italiaanse keuken. Bijna allemaal Europees cultuurgoed. Alleen al daarom voelde ik me geroepen dit boek te schrijven.

Pieter Steinz,

Haarlem, januari 2014

Leeswijzer

De basis van Made in Europe is de verzameling van 104 ‘iconen’, behandeld in aparte hoofdstukken: honderd verworvenheden uit de klassieke kunsten, plus de Baedeker-reisgids, het koffiehuis, het periodiek systeem der elementen en het totaalvoetbal. Ieder hoofdstuk wordt afgesloten met een kader waarin een verwante culturele verworvenheid in kort bestek voorgesteld wordt.

Wanneer in de lopende tekst de namen of begrippen genoemd worden van een van de 104 iconen, dan zijn die in rood gedrukt; verwijzingen naar de kort-bestekstukken komen in blauw voorbij. De andere namen en begrippen zijn terug te vinden in het uitgebreide register op blz. 412–432.

De tweedeling tussen iconen (hoofdstukken) en sub-iconen (kaderstukjes) – en ook het verschil in kleur – komen terug in de vijf kaarten. Naast een overzichtskaart van Europa met alle 208 culturele verworvenheden (gerangschikt naar land van herkomst, op blz. 18–19) zijn dat vier cultuurhistorische routes (blz. 402–406) die van Made in Europe een soort reisboek maken. Allereerst een chronologische reis door de architectuurgeschiedenis, van het Parthenon in Athene tot een hypermodern gebouw van Rem Koolhaas in Porto. Dan een museumreis langs in Made in Europe behandelde hoogtepunten uit de geschiedenis van de beeldende kunst. Dan een literaire bedevaartsroute van het Dublin van Ulysses tot het Troje van Odysseus, en ten slotte een route langs de iconen en ‘sub-iconen’ van de Europese muziek.

De 104 iconen worden niet in chronologische volgorde gepresenteerd. Dat zou niet alleen de verrassing uit het boek halen (of juist verwarrend werken omdat de kaderstukjes vaak een heel ander tijdvak beschrijven), maar ook de essentie van Made in Europe aantasten; het spel van beïnvloeding door de eeuwen heen maakt dat iedere icoon eigenlijk van alle tijden is. Ik heb daarom gekozen voor een vrijelijk alfabetische volgorde. Het boek begint met ‘Amsterdam’ van Jacques Brel, wat betekent dat Brel niet bij de B staat; dit wordt gevolgd door de sprookjes van Andersen, die de argeloze lezer misschien eerder bij de S van sprookjes zou verwachten. Gelukkig is er altijd het register om je eigen weg te vinden.

Ieder hoofd- en kaderstuk heeft in de kop een of meer vignetten, die aangeven tot welke categorie(ën) de behandelde icoon of sub-icoon gerekend wordt. De kunsten zijn ingedeeld in acht categorieën:

| Architectuur
| Beeldende kunst (schilderen en beeldhouwen)
| Film, strip en fotografie
| Literatuur
| Muziek
| Toneel en dans
| Vormgeving en mode
| Varia (buiten het terrein van de klassieke kunsten vallend)

1  HET FRANSE CHANSON

‘Amsterdam’ van Jacques Brel

De twee YouTube-filmpjes verschillen weinig van elkaar, alleen in lengte en in camerastandpunt. Maar allebei staan ze garant voor kippevel. We zien een man in jarenzestigpak met een losse das, type Hans van Mierlo, die een lied zingt. Het begint rustig, met de woorden ‘Dans le port d’Amsterdam’, maar binnen drie minuten heeft hij zichzelf tot grote emoties opgezweept. Terwijl hij zingt over de kroegen, de hoeren en de zeelieden in de haven van Amsterdam, vormt zich een laagje zweet op zijn gezicht. De accordeon op de achtergrond gaat steeds sneller, zijn bewegingen worden wilder, al blijven ze stijlvol; zijn haar schiet uit de pommade, en bij de finale (‘Et ils pissent comme je pleure/ Sur les femmes infidèles’) is hij al praktisch buiten adem.

Dit is Jacques Brel, optredend in de tempel van het Franse chanson, het Parijse Olympia, waar in 1964 zijn beroemdste liveconcert op de plaat werd vastgelegd. Een in Brussel geboren Belg die – samen met Aznavour, Bécaud, Brassens, Ferré, Gréco en Trenet – het enigszins ingedommelde Franse chanson nieuw leven had ingeblazen met poëtische teksten en overrompelende concerten waar zijn ziel en zaligheid in besloten lagen. Een Franstalige Vlaming die in een variatie op een Engelse traditional (‘Greensleeves’) zong over een Nederlandse havenstad en daarmee Europa en de rest van de wereld veroverde.

‘Amsterdam’ werd gecoverd door onder meer Nina Simone, Scott Walker, David Bowie, Hildegard Knef, Liesbeth List, De Dijk en The Dresden Dolls en door popgroepen uit Polen, Finland en Slovenië. Een paar jaar geleden eindigde het bij de verkiezingen voor een ‘Amsterdams lijflied’ in Het Parool op een derde plaats, achter ‘Oude wolf’ van Trio Bier (het gevolg van een internetlobby) en de gedoodverfde winnaar ‘Aan de Amsterdamse grachten’. En dan te bedenken dat het oorspronkelijke onderwerp van deze stomende wals niet eens Amsterdam was maar Antwerpen, dat jammer genoeg voor de Belgen in het Frans een lettergreep te weinig telde.

Jacques Brel in Olympia (1964)

Lp-hoes Enregistrement Public à l’Olympia 1964

Misschien dat Brel (1929–1978) het de Belgen niet gunde. Zijn leven lang, in Parijs en op het Zuidzee-eiland Hiva Oa, had hij een getroebleerde verhouding met zijn geboorteland, dat hij in 1953 verlaten had en in interviews beschreef als een ‘faux pays’, waaraan je alleen kon ontsnappen door Europeaan of wereldburger te worden; een boers en burgerlijk moeras dat ervanlangs kreeg in liedjes als ‘Les Flamandes’ (1959) en ‘La… la… la…’ (1967). Een jaar voor Brels dood door longembolie had een lied van zijn laatste langspeelplaat zelfs tot een rel in Vlaanderen geleid. In ‘Les F…’ hekelde Brel de strijders voor de Vlaamse cultuur als achterlijke en gevaarlijke hypocrieten, ‘nazi’s tijdens de oorlogen en katholieken ertussen’. Hij beschuldigde ze van humorloosheid en van indoctrinatie (‘ik verbied u om onze kinderen te verplichten Vlaams te blaffen’). ‘Wanneer beschaafde Chinezen vragen waar ik vandaan kom,’ zo luidde de subtielste zin van de tekst, ‘dan antwoord ik met tranen tussen mijn tanden “Ik ben van Luxembourg”.’ Waarbij de belediging extra hard aankwam omdat Brel alleen dit ene zinnetje in het Nederlands zong.

Maar net als in het geval van andere beroemde ballingen – de Romein Ovidius, de Dubliner Joyce, de Oost-Duitser Biermann – was Brels verhouding tot zijn vaderland er een van haat én liefde. Je hoeft niet bepaald Brels obscuurste werk te beluisteren om ontroerende odes aan de Lage Landen te vinden: ‘Mon père disait’ bijvoorbeeld, waarin prachtige zinnen staan over de noordenwind ‘die de dijken bij Scheveningen doet breken’ en die ervoor zorgt ‘dat onze meisjes het delicate haar van ons kant hebben’; ‘La Bière’, dat overloopt van Uilenspiegel, Bruegel en ‘Godferdomme’; en natuurlijk ‘Le Plat Pays’, Brels knarsetandende liefdesverklaring aan het land dat het zijne was, een lange leegte verkild door wind en lage luchten; gezongen met een overgave en een melancholie die je verplaatst naar de sufgebeukte, winderige polders achter de duinen. En zo beschreef hij ook het Brussel van voor de oorlog (‘au temps où Bruxelles bruxellait’), het Oostende van de wachtende vissersvrouwen, Knokke- le-Zoute in de regen en Luik in de sneeuw.

‘Elle est dure à chanter, la belgitude’ schreef Brel, geboren in het jaar dat Simenon zijn eerste roman schreef en Hergé zijn eerste Kuifje tekende, in een van zijn notitieblokken. Net als zo veel andere Belgen stelde hij zichzelf zijn leven lang de vraag wat het betekent om Belg te zijn, onderdaan van een verdeeld bananenkoninkrijk met twee (of eigenlijk drie) taal- en cultuurgebieden die op voet van oorlog met elkaar verkeren; een staat die in de woorden van ‘Le Plat Pays’ vecht, wacht, kraakt en juicht. Maar juist die twijfels, die zo actuele getourmenteerdheid (want worstelen we niet allemaal met de vraag wat het betekent het om Nederlander, Griek, Europeaan te zijn?), hebben hem bij velen populair gemaakt. De zwarte romanticus Jacques Brel is door zijn non-conformisme en zijn invloed op onder meer Bob Dylan, Leonard Cohen, David Bowie en recentelijk Stromae een van de weinige Franse chansonniers met een rock-’n-roll-imago dat verder reikt dan de grenzen van de République. En anders dan bijvoorbeeld Serge Gainsbourg heeft hij het genre van het chanson nooit verloochend. Brel mag dan 35 jaar dood zijn, hij heeft het Franse lied-met-een-literaire-tekst de 21ste eeuw ingeloodst. Zie de miljoenen hits op YouTube.

 Serge Gainsbourg

Een duet over incest met zijn dochter, een geile reggaeversie van het Franse volkslied, een hijgnummer dat een halve eeuw na dato nog steeds opwindend is – de joods-Russische emigrantenzoon Serge Gainsbourg (1928–1991) verdient met recht de titel chansonnier-provocateur. Begonnen als een dichter en liedschrijver in de traditie van poètes maudits als François Villon en Boris Vian, ontwikkelde hij zich in de jaren zestig tot een experimenteel popmusicus, die zich tussen jazz, chanson en rock bewoog. Hij schreef hits voor France Gall (niet alleen haar winnende songfestivalliedje ‘Poupée de cire’ maar ook haar dubbelzinnige ode aan de orale seks ‘Les Sucettes’), werkte samen met Brigitte Bardot (die haar opname van het orgastische ‘Je t’aime… moi non plus’ niet wilde uitbrengen), maakte een baanbrekend conceptalbum met zijn Engelse vriendin Jane Birkin (Histoire de Melody Nelson, 1971) en epateerde in de jaren zeventig en tachtig de bourgeoisie met erotische reggae en onbeschoft podiumgedrag. Toen hij in 1991 overleed aan de gevolgen van Gitanes en sterkedrank gold hij als de invloedrijkste Franse popmusicus, niet alleen door zijn muzikale vernieuwingen – waarop werd voortgeborduurd door zulke verschillende artiesten als Air, Nick Cave en Carla Bruni – maar ook door zijn veellagige teksten, die wemelen van de woordgrappen en de controversiële verwijzingen. Net als Brel bracht Gainsbourg de poëzie in de Franse pop, maar als je de lijst ziet van artiesten die nummers van hem gecoverd hebben, dan besef je dat zijn invloed misschien nog wel groter is geweest.

Gainsbourg en Brigitte Bardot op de hoes van Bonnie en Clyde (1968)