Orlando Figes

Tragedie van een volk

De Russische Revolutie 1891-1924

Vertaald door Toon Dohmen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Eerste druk (geb.) oktober 2006

Tweede druk september 2008

Oorspronkelijke titel A People’s Tragedy: The Russian Revolution 1891-1924

Jonathan Cape, Londen

© 1996 Orlando Figes

Nederlandse vertaling © 2006 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Toon Dohmen

Eindredactie Nico Groen

Met dank aan Yulia Knol en Froukje Slofstra

Redactionele adviezen Janine Jager; met dank aan Jurjen Brinkman

Register m.m.v. Ewout van der Hoog

Omslagontwerp Karel van Laar

Typografie binnenwerk Willem Geeraerds

Foto omslag uit: Russie, 1904-1924: La Révolution est là (Baschet, Parijs, 1978)

Foto auteur Erik van der Boom

NUR 686

ISBN 978 90 468 1560 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013 Met ISBN 978 90 468 0486 5

Voor Stephanie

Voorwoord

Het woord ‘revolutie’ wordt tegenwoordig zo vaak gebruikt – voor een verandering in het sportbeleid van de regering, een technologische vernieuwing of een nieuwe marketingtrend – dat de ware betekenis ervan voor de lezer van dit boek misschien moeilijk voorstelbaar is. De Russische Revolutie was een van de grootste gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis – al was het alleen maar te oordelen naar de gevolgen die ze had. Een generatie nadat de communisten aan de macht waren gekomen, leefde een derde van de mensheid onder regimes die op het sovjetsysteem waren geënt. De revolutie van 1917 heeft het aanzien van de wereld veranderd en we beginnen nu pas onder haar schaduw uit te komen. Het was niet zozeer één enkele omwenteling – de overzichtelijke revolutie van 1917 zoals die zo vaak in geschiedenisboeken wordt opgevoerd – als wel een samenspel van verschillende revoluties, die halverwege de Eerste Wereldoorlog uitbraken en een kettingreactie teweegbrachten van andere revoluties en burgeroorlogen, etnische en internationale gewapende strijd. Na afloop was er een rijk uiteengevallen – en weer samengevoegd – dat eenzesde van het aardoppervlak besloeg. De eenvoudigste manier om de omvang van de revolutie aan te duiden is – op het risico af ongevoelig over te komen – door het aantal mensenlevens te tellen dat zij heeft gekost: voor 1917 stierven tienduizenden door de bommen en kogels van de revolutionairen en een minstens even groot aantal als gevolg van de repressie door het regime van de tsaar, in het revolutiejaar zelf eisten de straatgevechten vele duizenden levens, en in de jaren die volgden vielen honderdduizenden ten prooi aan de terreur van de Roden – en evenveel aan de terreur van de Witten, als we de slachtoffers van hun pogroms tegen de joden meetellen. Tijdens de burgeroorlog vielen meer dan een miljoen mensen, als we de burgerslachtoffers achter de linies meetellen. En al die jaren stierven nog meer mensen dan alle zojuist genoemde slachtoffers bij elkaar aan de honger, de kou en allerlei ziekten.

Dat is, naar ik hoop, een eerste verklaring voor de forse omvang van dit boek – de eerste poging om in één band een omvattende geschiedenis te schrijven van de gehele revolutionaire periode. Het verhaal begint in de jaren ’90 van de 19e eeuw, toen de revolutionaire crisis feitelijk een aanvang nam. Meer specifiek in 1891, toen de publieke reactie op de hongersnood de burgerij voor het eerst lijnrecht tegenover de tsaristische autocratie plaatste. En het verhaal eindigt in 1924, met de dood van Lenin, toen de revolutie weer terug bij af was en alle belangrijke instituties – en praktijken – van het stalinistische regime waren gevestigd. Zo gezien duurde de revolutie vele jaren langer dan meestal wordt aangenomen. Daar staat tegenover dat eerdere verhandelingen over de revolutie – op één of twee uitzonderingen na – naar mijn mening te zeer beperkt zijn tot de gebeurtenissen van 1917. De uitwerking van de revolutie wordt dan veel te bescheiden ingeschat. Het was geenszins onvermijdelijk dat de revolutie zou uitmonden in een bolsjewistische dictatuur, hoewel dat misschien wel zo lijkt voor wie alleen oordeelt naar dat ene noodlottige jaar. Er was een aantal beslissende momenten, zowel voor als gedurende het jaar 1917, waarop Rusland een meer democratische koers had kunnen kiezen. Met Tragedie van een volk wil ik kijken naar de longue durée van de revolutie en zodoende verklaren waarom dat bij elk van die gelegenheden toch niet is gebeurd. De titel van dit boek suggereert al dat ik uitga van de veronderstelling dat het mislukken van de democratie in Rusland ten diepste wortelt in de politieke cultuur en sociale geschiedenis van het land. Veel van de onderwerpen van de eerste vier hoofdstukken in deel één – de afwezigheid van een institutioneel tegenwicht tegen het despotisme van de tsaar, de isolatie en kwetsbaarheid van de liberale burgerij, de achterlijkheid en het geweld op het Russische platteland die zoveel boeren naar de industriële centra dreven op zoek naar een beter leven en het opmerkelijke fanatisme van de Russische radicale intelligentsia – zullen als rode draden blijven terugkeren in het verhaal van de delen twee, drie en vier.

Hoewel de politiek nooit ver weg is, was het mijn bedoeling in de eerste plaats een sociale geschiedenis te schrijven, in die zin dat het gewone volk altijd centraal staat. Ik heb geprobeerd de belangrijkste sociale krachten – boeren, arbeiders, soldaten en nationale minderheden – neer te zetten als hoofdrolspelers in hun eigen revolutionaire drama in plaats van als ‘slachtoffers’ van de revolutie. Daarmee wil ik niet ontkennen dat er veel slachtoffers zijn gevallen. Ook ben ik er niet op uit de ‘bottomup’-benadering te volgen die tegenwoordig zo in de mode is bij ‘revisionistische’ historici die over de Sovjet-Unie schrijven. Het zou absurd zijn – in het geval van Rusland zelfs aanmatigend – om te suggereren dat elk volk de heersers krijgt die het verdient. Wel wil ik beweren dat de politiek geïnspireerde ‘top-down’-geschiedschrijving van de Russische Revolutie zoals die tijdens de Koude Oorlog werd beoefend, waarin het gewone volk wordt afgeschilderd als het willoze object van de kwade machinaties van de bolsjewieken, niet langer voldoet. Er bestaat tegenwoordig een rijke en gestaag groeiende literatuur, gebaseerd op onderzoek in archieven die in de jaren ’90 van de 20e eeuw opengingen, over het sociale leven van de Russische boeren, arbeiders, soldaten en matrozen, de provinciesteden, kozakken en niet-Russische gebieden tijdens de revolutionaire periode. Deze monografieën bieden een veel complexer en overtuigender beeld van de relatie tussen de partij en het volk dan de oude ‘top-down’-versie van het verhaal. Ze hebben aangetoond dat in plaats van dat de bolsjewieken heel Rusland onderwierpen aan één enkele abstracte revolutie, deze net zo vaak het resultaat was van lokale spanningen en belangen. Met Tragedie van een volk wil ik deze herwaardering tot een synthese proberen te brengen en het debat nog één stap verder brengen. Zoals de titel al aangeeft, is het mijn bedoeling te laten zien hoe wat begon als de revolutie van een volk de kiemen in zich droeg van haar eigen ontaarding in geweld en dictatuur. Dezelfde sociale krachten die het bolsjewistische regime de overwinning bezorgden, werden ook zijn voornaamste slachtoffers.

Tot slot is het belangrijk om op te merken dat Tragedie van een volk steeds het midden houdt tussen privé- en publieke domeinen. Waar mogelijk heb ik geprobeerd steeds het menselijke aspect van de grote gebeurtenissen te benadrukken door te luisteren naar de stemmen van de individuen wier levens werden meegesleurd door de storm. Hun dagboeken, brieven en andere persoonlijke geschriften hebben een belangrijke plek in dit boek. Daarbij zijn de persoonlijke geschiedenissen van verscheidene figuren door het verhaal heen geweven. Sommige van deze mensen zijn algemeen bekend (Maksim Gorki, generaal Broesilov en vorst Lvov), anderen zullen zelfs onder historici weinig herkenning oproepen (de boerenhervormer Sergej Semjonov en de soldaat-commisaris Dmitri Oskin). Maar zij allen koesterden hoop en verlangens, deelden angsten en teleurstellingen, die kenmerkend zijn voor de revolutie als geheel. Door de lotgevallen van deze mensen te volgen heb ik de chaos van deze jaren willen schetsen, zoals die door gewone mannen en vrouwen gevoeld moet zijn. Ik heb geprobeerd de revolutie niet te brengen als de weerslag van abstracte sociale krachten en ideologieën, maar als een menselijk gebeuren dat aan elkaar hing van gecompliceerde individuele tragedies. Over het algemeen was het een verhaal van mensen, van mannen en vrouwen zoals ze worden opgevoerd in dit boek, van figuren die grote idealen nastreefden om pas gaandeweg te ontdekken dat die tot heel andere uitkomsten leidden. Dat, ik benadruk het nogmaals, is waarom ik het boek Tragedie van een volk heb genoemd. Want het gaat niet alleen over het tragische keerpunt in de geschiedenis van een volk. Maar ook over de manieren waarop de tragedie van de revolutie de levens van hen die haar meemaakten bepaalde.

Het heeft meer dan zes jaar geduurd om dit boek te schrijven, een periode waarin velen mij zeer hebben geholpen.

In de eerste plaats moet ik Stephanie Palmer bedanken. Zij heeft van haar echtgenoot in termen van egoïstisch lange werkdagen, weekeinden en vakanties die werden opgeslokt door thuiswerk en meer in het algemeen onmogelijk gedrag, meer moeten verdragen dan ze in welk opzicht dan ook had mogen verwachten. Van haar kant beantwoordde zij dit met meer liefde en steun dan ik verdiende. Het was Stephanie die voor me zorgde in de donkere jaren in het beginstadium van dit boek toen een slopende ziekte beslag op me legde. Bovendien nam ze naast haar eigen drukke bezigheden het overgrote deel van de zorg op zich voor onze dochters Lydia en Alice na hun geboorte in 1993. Ik draag dit boek in dankbaarheid aan haar op.

Neil Belton van uitgeverij Jonathan Cape heeft een belangrijke rol gespeeld bij het schrijven van dit boek. Neil is een droom van een redacteur. Hij heeft elk hoofdstuk in elke versie gelezen en van commentaar voorzien in lange en gedetailleerde brieven vol helder proza. Zijn kritiek was altijd terzake, zijn kennis van het onderwerp verbazend en zijn enthousiasme inspirerend. Als er een lezer is voor wie dit boek is bedoeld, dan is hij het.

De tweede versie van dit boek is ook gelezen door Boris Kolonitski tijdens onze ontmoetingen in Cambridge en Sint-Petersburg. Ik ben hem zeer dankbaar voor zijn vele opmerkingen, die alle hebben geresulteerd in verbeteringen van de tekst. En ik hoop dat, hoezeer het aanvankelijk ook van één kant kwam, dit het begin mag zijn van een blijvende intellectuele vriendschap.

Ik ben twee geweldige vrouwen veel verplicht. Een van hen is mijn moeder Eva Figes, een meesterlijk verhalenvertelster die me altijd voortreffelijk advies heeft gegeven over hoe verder in haar voetsporen te treden. De ander is mijn agente Deborah Rogers, die mij een grote dienst heeft bewezen door te bemiddelen bij mijn relatie met Cape.

Bij Cape ben ik twee andere personen bijzondere dank verschuldigd. Dan Franklin leidde het boek vaardig en intelligent door zijn laatste wordingsstadia. En Liz Cowen kamde met grote precisie regel na regel uit op mogelijke verbeteringen. Ik ben hun beiden zeer dankbaar.

Ook wil ik graag Claire Farrimond bedanken voor haar hulp bij het natrekken van de voetnoten en Laura Pieters Cordy voor de uren overwerk die zij heeft gestoken in het doorvoeren van de correcties in de tekst. Ook gaat mijn dank uit naar Ian Agnew, die de voortreffelijke land-kaarten heeft getekend.

De afgelopen jaren waren een spannende tijd voor historisch onderzoek naar Rusland. Ik wil graag de medewerkers van de vele Russische archieven en bibliotheken bedanken waar ik het onderzoek voor dit boek heb kunnen doen. Ik heb veel te danken aan de kennis en adviezen van veel te veel archivarissen om ze hier allemaal persoonlijk op te kunnen noemen. Ik wil graag één uitzondering maken en dat is voor Vladimir Barachov, de directeur van het Gorki-archief, die meer dan gul was met zijn tijd.

Vele instituten hebben mij geholpen bij het onderzoek voor dit boek. Ik ben de British Academy, de Leverhulme Trust en – hoewel het lidmaatschap er uiteindelijk niet van kwam – het Woodrow Wilson Center in Washington dankbaar voor hun welkome ondersteuning. Ook mijn ‘eigen’ Trinity College van de universiteit van Cambridge heeft mij enorm geholpen door met studietoelagen en -verloven te bewijzen dat zij net zo gul is als rijk. En onder mijn gewaardeerde collega’s aan het Trinity ben ik speciale dank verschuldigd aan Boyd Hilton en John Lonsdale voor alle keren dat zij mijn afwezigheid op het collegerooster hebben opgevangen, aan de onnavolgbare Anil Seal voor zijn steun, en – het meest van al – aan Raj Chandavarkar voor zijn scherpzinnige kritiek en loyale vriendschap. Ten slotte blijf ik in de Geschiedenisfaculteit Quentin Skinner dankbaar als altijd voor zijn geloof in mijn kunnen.

Het beste wat de universiteit van Cambridge te bieden heeft, is de kwaliteit van haar studenten. De afgelopen zes jaar heb ik het voorrecht gehad om enkele van de allerbesten onderwijs te geven op het gebied van mijn specialisme, de Russische Revolutie. Dit boek is in niet geringe mate de uitkomst van die ervaring. Het is veelvuldig voorgekomen dat ik mij van de collegezaal naar mijn werkkamer spoedde om alle ideeën neer te schrijven die ik had opgedaan tijdens de discussies met mijn studenten. Waar zij in de voetnoten niet ter sprake komen, kan ik alleen maar hopen dat zij die dit boek lezen het zullen opvatten als een teken van mijn dankbaarheid.

Cambridge

november 1995

Verklarende woordenlijst

ataman

hetman, kozakkenhoofdman

Boend

joodse sociaal-democratische organisatie

boerzjoej

populaire benaming voor een bourgeois of een andere sociale vijand (zie pagina 643-644)

defensisten

socialistische voorstanders van oorlogsvoering ter verdediging van het land (1914-1918); de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen waren verdeeld in defensisten en internationalisten

desjatina

landmaat, equivalent aan 1,09 hectare

Doema

de Rijksdoema was de gekozen Tweede Kamer van het Russische parlement tussen 1906 en 1917, de lokale doema’s waren gekozen gemeenteraden

goebernia

provincie (onderverdeeld in oejezdy en volosti) internationalisten socialistische tegenstanders van de oorlogsvoering ter verdediging van het land (1914-1918) die actievoerden voor onmiddellijke vrede door middel van internationale socialistische samenwerking; de mensjewieken en de socialisten-revolutionairen waren verdeeld in defensisten en internationalisten

kadetten

leden van de Constitutioneel Democratische Partij

koelak

kapitalistische boer (zie pagina 133)

kolchoze

collectieve boerderij

Komoetsj

antibolsjewistische tegenregering, gevormd in Samara in de zomer van 1918, voluit: Comité van leden van de Constituante

kroeg

algemene vergadering van de kozakken

mir

dorpsgemeenschap

NEP

Nieuwe Economische Politiek (1921-1929)

obsjtsjina

dorpsgemeenschap van boeren

oejezd

district (deel uitmakend van een goebernia)

oktobristen

liberaal-conservatieve politieke partij

poed

gewichtsmaat, equivalent aan 16,38 kilo

schod

dorpsvergadering

SD

sociaal-democraten; marxistische partij (voluit: Russische sociaal-democratische arbeiderspartij); na 1903 uiteengevallen in mensjewieken en bolsjewieken

sovchoze

sovjetboerderij

SR

socialisten-revolutionairen; niet-marxistische revolutionaire partij (PSR); in de loop van 1917 uiteengevallen in een rechtse en een linkse vleugel Stavka hoofdkwartier van het leger

Tsjeka

geheime politie tussen 1917 en 1922 (later opgaand in de OGPOE, de NKVD en deKGB); de Tsjeka heette voluit: Al-Russische buitengewone commissie voor de bestrijding van contrarevolutie en sabotage

vojsko

kozakkengemeenschap in zelfbestuur

volja

vrijheid, autonomie

volost

plattelandsdistrict, administratieve eenheid die meestal meerdere dorpen omvat

werst

afstandsmaat, equivalent aan 1,06 kilometer

zemstvo

landraad, gekozen lokaal bestuur, tussen 1864 en 1917 op provinciaal en districtsniveau gedomineerd door de hogere standen; in 1917 werd er een zemstvo op volostniveau ingevoerd, maar deze werd algauw weer opgeheven door de bolsjewieken

Zwarte

Honderd extreem-rechtse paramilitaire groepen en facties (voor de herkomst van de term, zie pagina 257-258)

Toelichting bij de datering

Tot februari 1918 werd in Rusland de juliaanse (oude stijl) kalender gehanteerd, die in de 19e eeuw 12 en in de 20e eeuw 13 dagen achterliep bij de gregoriaanse (nieuwe stijl) kalender die elders in Europa werd gebruikt. De sovjetregering stapte op 31 januari 1918 klokslag middernacht over naar de kalender nieuwe stijl: de volgende dag zou 14 februari zijn. Data die betrekking hebben op binnenlandse aangelegenheden worden tot 31 januari 1918 weergegeven in de kalender oude stijl, daarna in de kalender nieuwe stijl. Data die betrekking hebben op internationale gebeurtenissen (zoals diplomatieke onderhandelingen en veldslagen tijdens de Eerste Wereldoorlog) worden in het hele boek in de kalender nieuwe stijl weergegeven.

NB In dit boek wordt de term ‘de Oekraïne’ gebruikt, en niet het tegenwoordig gangbare maar ahistorische ‘Oekraïne’.

Huis van Gorki

  1 Fabriek Russische Renault

  2 Fabriek Nieuwe Lessner

  3 Moskouregiment

  4 Fabriek Erickson

  5 Eerste Machinegeweer Regiment

  6 Hoofdkwartier van de bolsjewieken, Vyborg

  7 Krestygevangenis

  8 Cirque Moderne

  9 Paleis van Ksjesinskaja

10 Arsenaal

11 Peter- en Paulsvesting

12 Effectenbeurs

13 Universiteit van Petersburg

14 Aurora

15 Finlandregiment

16 Centraal telegraafkantoor

17 Telegraafagentschap van Petrograd

18 Postkantoor

19 Ministerie van Oorlog

20 Admiraliteit

21 Paleisplein

22 Sint Isaak-kathedraal

23 Hoofdkwartier generale staf

24 Telefooncentrale van Petrograd

25 Winterpaleis

26 Redactie en drukkerij Pravda

27 Pavlovskiregiment

28 Marsveld

29 Kazankathedraal

30 Stadsdoema

31 Nationale Bank

32 Mariinskipaleis

33 Litouwse regiment

34 Preobrazjenskiregiment

35 Volynskiregiment

36 Taurische paleis

37 Smolny-instituut

38 Znamenskiplein

39 Semjonovskiregiment

40 Electriciteitscentrale van Petrograd

41 Petrogradregiment

42 Poetilovfabriek