De kunst en het zakendoen

Koos de Wilt e.a.

Met bijdragen van:

Karel Ankerman

Peter van Duinen

Kees Keijer

Koen Kleijn

Ernest Kurpershoek

Paul Spies

Harry Starren

Lea van der Vinde

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Bij de diverse auteurs 2013

© Samenstelling Koos de Wilt 2013

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Philip Stroomberg

NUR 400

ISBN 978 90 468 1562 5

www.nieuwamsterdam.nl/koosdewilt

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013 Met ISBN 978 90 468 1542 7

Inhoud

Voorwoord – door Boudewijn Poelmann

Inleiding – door Koos de Wilt

Communicatie

Giotto di Bondone (ca. 1267-1337)

– Ernest Kurpershoek

Innovatie I

Leonardo da Vinci (1453-1519)

– Ernest Kurpershoek

Concurrentie

Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (1475-1564)

– Ernest Kurpershoek

Strategie

Peter Paul Rubens (1577-1640)

– Koos de Wilt

Vasthoudendheid

Gian Lorenzo Bernini (1598-1680)

– Peter van Duinen

Marketing

Rembrandt van Rijn (1606-1669)

– Koos de Wilt

Conjunctuur

Johannes Vermeer (1632-1675)

– Koos de Wilt

Kansen

Gerard Lairesse (1640-1711)

– Paul Spies

Unique sellingpoint

Rachel Ruysch (1664-1750)

– Lea van der Vinde

Aanpassen

Gustave Caillebotte (1848-1894)

– Kees Keijer

Bureaucratie

Ilja Repin (1844-1930)

– Koos de Wilt

Innovatie II

Vincent van Gogh (1853-1890)

– Koos de Wilt

Tijd en plaats

Willem de Kooning (1904-1997)

– Koos de Wilt

Nichemarketing

Andy Warhol (1928-1987)

– Koen Kleijn

Experimenteren

Karel Appel (1921-2006)

– Harry Starren

Personal branding

Damien Hirst (1965)

– Karel Ankerman

Intuïtie

Joep van Lieshout (1963)

– Koos de Wilt

Geraadpleegde literatuur

Voorwoord

Kunst en cultuur zijn altijd een bron van inspiratie voor mensen die zich bezighouden met industrie, handel en andere bedrijvigheid. Soms met de intentie een publiek te verleiden, zoals de kerk en koningshuizen dat graag deden, maar vaak ook met nobelere bedoelingen. Aan de andere kant hebben kunstenaars door de eeuwen heen nagedacht over hoe ze zich een positie kunnen verwerven op de kunstmarkt, hoe ze de concurrentie te lijf kunnen gaan, hoe ze de aandacht op zich kunnen richten om een onderdeel te worden van de (kunst)geschiedenis.

Mensen die werken in de culturele wereld weten dat de kunst, zeker sinds de Renaissance, bol staat van concurrentie en marktwerking, van markt en klantenbinding. Rubens bijvoorbeeld wist als ambassadeur en zakenman als geen ander dat de bloeiende Antwerpse kunstmarkt zou verdwijnen als de oorlog weer zou beginnen. Hij had hiervoor een slimme strategie bedacht, zoals u in dit boek kunt lezen. Rembrandt wist hoge prijzen te krijgen voor zijn portretten en daar bovendien extra omzet uit te wringen. En de obsessie die Warhol had met de commerciële maatschappij is bijna spreekwoordelijk.

Andere kunstenaars waren veel minder commercieel, maar deden wel onwaarschijnlijke dingen waar ondernemers en managers van vandaag veel van kunnen leren. Hoe ging Vermeer bijvoorbeeld om met een ongelofelijk succesvolle schilderijenmarkt, die ineens inklapte op het moment dat hij op dreef begon te komen? En hoe kon Van Gogh tot zijn innovaties komen, nadat hij vanuit de drukte en inspiratie van Holland en Parijs ging werken in de rustige Provence? De werelden van cultuur en commercie zijn door de eeuwen heen, of ze het nu wilden of niet, stevig met elkaar verstrengeld. In dit boek vindt u hier prachtige voorbeelden van.

Namens alle collega’s van de BankGiro Loterij wens ik u veel plezier bij het lezen. We hopen dat u inspiratie opdoet uit dit boek. Ter meerdere eer en glorie van waarlijk onafhankelijke en kwalitatief hoogwaardige kunst.

Boudewijn Poelmann

Voorzitter BankGiro Loterij

Inleiding

Koos de Wilt

Rubens en Rembrandt

Twee standbeelden van twee kanjers uit de kunstgeschiedenis. De ene is al eeuwenlang een held van de Zuidelijke Nederlanden, de ander van de Noordelijke Nederlanden. Beeld één staat op het Rembrandtplein in Amsterdam, beeld twee op de Groenplaats in Antwerpen. Beide in hartje stad.

De beelden staan echter niet alleen voor de kunstenaar wiens beeltenis uit brons is opgetrokken, ze symboliseren ook de vorming van twee nieuwe natiestaten. Nadat Europese machthebbers met Willem I de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden weer bij elkaar hebben willen trekken, wat jammerlijk mislukte, begon België voor zichzelf. Maar wie was de Belg en waar stond hij voor? Zijn merk moest geladen worden en wie beter dan Peter Paul Rubens (1577-1640) kon de verpersoonlijking van België worden? Rubens was niet alleen een geweldig kunstenaar maar ook een succesvol zakenman, een intellectueel en een ambassadeur die zijn talen sprak – niet onbelangrijk in het België van toen en nu. Rubens inzetten als nationale mascotte bleek een uitstekende beslissing. Via de kunstenaar kreeg het nieuwe land een gezicht, een status en een verleden. De veelzijdigheid van de man gaf de Belgen een eigen identiteit en smoel. En ook nu nog, zo veel jaren later, zien de Belgen hem als een van de grootste Belgen aller tijden.

Het nieuwgevormde Koninkrijk der Nederlanden ten noorden van het nieuwe België kon na de napoleontische tijd ook wel wat meer zelfvertrouwen gebruiken. Wat Rubens voor de Belgen was, werd Rembrandt van de eigenwijze, vrijdenkende en niet-geknechte Hollanders. Hij vertegenwoordigde met zijn veelzijdige, imposante oeuvre het roemruchte verleden van de Hollandse zeventiende eeuw. Om de nieuwe status van het koninkrijk te bevestigen onthulde Koning Willem iii in 1852 het heroïsche standbeeld van Rembrandt op de Botermarkt, het plein dat een kwarteeuw later ook maar de naam Rembrandtplein kreeg. Rembrandts schilderijen, evenals de werken van andere zeventiende-eeuwse schilders, kregen uiteindelijk een belangrijke plek in het in 1885 gereedgekomen kunstpaleis van de architect Cuypers, het Amsterdamse Rijksmuseum. De trots van Nederland: Rembrandt van Rijn. Met als kroonjuweel De Nachtwacht.

De veranderende rol van de kunstenaar

Kunstenaars staan dus vaak voor veel meer dan alleen hun werk. Naties ontlenen trots aan de prestaties van hun belangrijke inwoners. Hun artistieke uitingen en begerenswaardige eigenschappen vermaken, verleiden of informeren, ook nu nog. Logisch lijkt deze ontwikkeling in eerste instantie niet, aangezien de taken sinds de industriële revolutie keurig zijn herverdeeld. Waren kunstenaars, in ieder geval tot aan de industriële revolutie, de artdirectors van kerk, royalty en de upperclass, in de nieuwe geïndustrialiseerde wereld zou dat allemaal anders worden. De industrie en de nieuwe burgerlijke economie immers zouden de productie en handel van gebruiksvoorwerpen overnemen van de ambachtsman en de kunstenaar zou zich meer bezig gaan houden met heel andere zaken. De nieuwe kunstenaars vanaf de negentiende eeuw zouden van de industriële revolutie niet zozeer de zegeningen bezingen van de nieuwe tijd, maar juist de armoe, de onderdrukking en de vervuiling. De ontwikkeling van een burgerlijke, kapitalistische maatschappij, het ontstaan van fabrieken, de aanleg van het spoorwegnet, de verstedelijking, grotere klassentegenstellingen, armoe en het ontstaan van sloppenwijken moesten allemaal geduid worden. Wat betekende het om te leven in een nieuwe maatschappij, met nieuwe sociale en politieke verhoudingen en nieuwe ideeën over de zin van het leven en de rol van religie? En dat was nu net een mooie rol voor de kunstenaars. Een rol die lange tijd door overheden, subsidiefondsen en stichtingen vervuld kon worden, tot nu.

Door de economische crisis is er veel aan het veranderen. Net zoals voor de industriële revolutie moeten kunstenaars niet alleen op artistiek maar ook op economisch gebied creatief zijn. Gelukkig kent de kunstgeschiedenis vele grote voorbeelden, waar zowel de culturele sector als het bedrijfsleven een hoop van kan leren.

Kunstenaars als inspiratiebron voor ondernemers

In dit boek worden kunstenaars niet zozeer bewonderd om hun artistieke prestaties maar bezien vanuit een management- en ondernemersperspectief. Hoe kwam Leonardo da Vinci tot zijn opmerkelijke innovaties op het gebied van kunst en wetenschap? En hoe ging Michelangelo om met de hevige concurrentie van andere renaissancetalenten? Wat deed Rubens om een welvarender klantenkring te realiseren toen zijn eigen bestaande markt dreigde in te storten?

Veel van de vragen waar ondernemers en managers voor staan zijn vergelijkbaar met de vragen die kunstenaars moeten beantwoorden om hun werk aan de man te kunnen brengen en een sterke reputatie op te bouwen. Hoe laat je je vertegenwoordigen? Hoe maak je reclame voor je werk? Hoe ga je om met je klanten en hoe zorg je dat die klanten steeds weer bij jou terugkomen? De grootste namen uit de westerse kunstgeschiedenis waren niet alleen bezig met het creëren van kunst maar eveneens met het scheppen van voorwaarden waardoor deze groot kon worden. Rembrandt, Rubens maar ook Willem de Kooning, Andy Warhol en Damien Hirst moesten concurrenten van zich afschudden, nadenken over de positionering van hun werk en zichzelf telkens vernieuwen om de klant te kunnen blijven verrassen en verwonderen. Dit boek laat zien dat de wereld van de kunst verrassend veel raakvlakken heeft met de wereld van ondernemers en managers.

Maar ook de culturele wereld kan lering trekken uit de verhalen over succesvolle kunstenaars. In tijden als deze waarin subsidiestromen opdrogen, is het interessant om weer eens naar kunst en kunstenaars te kijken zoals vóór de industriële revolutie gebruikelijk was. Kunstenaars dus die hun stinkende best moesten doen om niet alleen artistieke maar ook economische relevantie te winnen. Kunstenaars die gewend zijn om hun eigen broek op te houden en innovatief, communicatief en creatief moeten zijn om geld binnen te halen en hun concurrentie de loef af te steken.

De huidige economische omstandigheden dwingen hedendaagse kunstenaars en ondernemers om zichzelf opnieuw uit te vinden. Niemand kan meer doorgaan op de manier waarop het altijd gedaan is. Door te rade te gaan bij de grootste namen uit de kunstgeschiedenis en hun succes en mislukkingen vanuit economisch perspectief te analyseren, komen we verder, daar ben ik van overtuigd.

Communicatie

Ernest Kurpershoek

Van krantenjongen tot miljonair, zo zou je de carrière van Giotto ook kunnen omschrijven. Alleen was het niet de krant waarmee het allemaal begon, maar de Bijbel. Giotto legde in zijn beeldtaal een fundament onder de nieuwe geldeconomie van zijn tijd. En hij werd daar zelf niet minder van.

Giotto di Bondone (ca. 1267-1337)

Zakenman in goede doelen

De late Middeleeuwen in Italië werden beheerst door een onwaarschijnlijk bondgenootschap tussen de bezittende klasse, met name die van de bankiers en ondernemers enerzijds en de bedelorden, zoals de franciscanen, anderzijds. Deze situatie schreeuwde natuurlijk om intermediairs die de contacten onderhielden tussen twee zo uiteenlopende werelden. Zo’n ‘accountmanager’ was de schilder Giotto di Bondone (ca. 1267-1337), een van de pioniers uit de Italiaanse kunstgeschiedenis. Hij ontleende zijn faam aan het uitbeelden van voorstellingen waarin armoe en eenvoud werden verheerlijkt, maar die gesponsord werden door de rijkste lieden van zijn tijd. Niet alleen was Giotto een begenadigd kunstenaar, hij voelde ook precies aan wat zijn opdrachtgevers van hem verwachtten en hoe het publiek op zijn schilderingen zou reageren. Als het erom ging kunst als propagandamiddel en vorm van informatieoverdracht in te zetten, was hij een van de grootste communicatoren uit de kunstgeschiedenis. Mogelijk had hij die vlijmscherpe intuïtie te danken aan zijn bijzondere levensloop. Giotto kende de uitersten van de maatschappelijke ladder beter dan wie ook. Zelf stamde hij uit een arm milieu waarvoor de franciscanen, althans in aanleg, zo veel sympathie tentoonspreidden: zijn vader was herder, of landarbeider. Maar Giotto eindigde, na een komeetachtige carrière, als een van de rijkste en aanzienlijkste burgers van Florence en hij verkeerde op voet van gelijkheid met de elite van zijn tijd, vorsten, prelaten en topondernemers.

Assisi en de Heilige Franciscus

Giotto’s connectie met de franciscanen begon in de stad Assisi in Umbrië, waar tussen 1290 en 1320 schilders uit Rome, Siena en Florence in de grafkerk van de Heilige Franciscus honderden vierkante meters muur- en gewelfschilderingen aanbrachten. Dankzij de onderlinge contacten van de voornaamste schilderscholen van dat moment werd Assisi de broedplaats van een nieuwe Italiaanse schilderkunst die zou uitmonden in de renaissancekunst. Giotto werkte hier aanvankelijk, naar verluidt, als assistent van de Florentijnse schilder Cimabue, maar zou de zaak van hem hebben overgenomen toen Cimabue voor een klus naar Florence werd teruggeroepen. Hij kweet zich zo goed van zijn taak, dat de grafkerk in Assisi sindsdien in één adem wordt genoemd met Giotto. En het was ook Giotto die, in ruimere zin, de beeldvorming van Franciscus definitief vorm heeft gegeven.

Terwijl Giotto’s leven zich ontwikkelde van grote eenvoud en armoe naar macht en rijkdom, verliep het levenspad van Franciscus van Assisi in tegengestelde richting. Franciscus leek aanvankelijk als zoon van een welgesteld koopman in de voetsporen van zijn vader te treden. Maar na een aantal indringende visioenen van Christus kreeg hij afschuw van geldbejag en materieel gewin. De rest van zijn leven wijdde hij zich aan het prediken van de christelijke idealen van eenvoud, armoe en liefdadigheid. De kerkelijke autoriteiten volgden het doen en laten van de radicale, bevlogen jongeling aanvankelijk met argusogen. Maar uiteindelijk besloot de paus Franciscus in de boezem van de kerk op te nemen in plaats van hem te vervolgen, en verleende zijn goedkeuring aan de door Franciscus opgerichte bedelorde. De paus bleek over een juist gevoel voor strategie te beschikken, want de franciscaanse orde ontpopte zich als een onmisbaar instrument om de opkomende klasse van burgers aan de Rooms-Katholieke Kerk te binden.

De succesformule van de franciscanen

Het geheim van het succes van Franciscus van Assisi was dat hij zich concentreerde op een toen wezenlijk probleem: hoe de opkomende geldeconomie met haar eigen wetten te rijmen met christelijke idealen. Franciscus leefde in een tijd van fundamentele maatschappelijk-economische veranderingen. De machtsbalans verschoof van het platteland naar de steden en, daarmee verbonden, van een agrarische economie naar een economie gebaseerd op handel en geldverkeer. De franciscanen speelden op de nieuwe situatie in door hun zielzorg te richten op de stedelijke bevolking. Net als andere bedelorden, zoals de dominicanen, bouwden ze hun kloosters en kerken niet in woeste, verlaten streken, maar midden in de stad. Franciscaanse predikers konden hier een rol vervullen vergelijkbaar met die van managementgoeroes van vandaag. Alleen leerden ze hun luisteraars niet hoe als zakenman succesvoller te worden, maar hoe op fatsoenlijke wijze het ondernemersvak te beoefenen. Ze gingen vooral tekeer tegen de zonde van woekerrente vragen, een gebruikelijk verschijnsel in de dagen van opkomend kapitalisme. Ze spoorden kooplieden aan een flink deel van hun vermogen af te schuiven naar goede doelen, zoals ondersteuning van zieken en minderbedeelden. Tot de goede doelen werd ook het laten bouwen van kapellen gerekend, en deze laten decoreren met schilderingen van stichtende, didactische taferelen. De predikers hadden bij de burgers de wind er flink onder. Het armoe-ideaal gaf de franciscanen een aureool van zuiverheid en de leefregels die zij voorschreven, waren essentieel voor de gemoedsrust van de zakenmensen. Ze hoefden misschien in dit leven niet zo bang te zijn voor sancties tegen hun financiële praktijken, maar ze deden het wel in hun broek als ze hoorden wat hun in het hiernamaals allemaal te wachten kon staan.

Illustratief in dit verband zijn voorstellingen die Giotto aanbracht in de beroemde Arenakapel in Padua, die hij in 1303-1305 beschilderde in opdracht van de steenrijke geldschieter Enrico Scrovegni. De kapel is bedekt met tientallen religieuze voorstellingen, culminerend in het Laatste Oordeel, dat de ingangswand van de kapel in beslag neemt. Hoog in het midden troont een ongenaakbare Christus als wereldrechter, rechts de verdoemden die alle denkbare kwellingen in de hel ondergaan, links de uitverkorenen. Het is aan deze ‘goede’ zijde dat Enrico Scrovegni zich heeft laten uitbeelden, prominent op de voorgrond, met als wisselgeld voor een plaatsje in de hemel een model van de door hem gesponsorde kapel die de gulle gever Christus aanbiedt via drie als bemiddelaars optredende heiligen. Enrico was kennelijk bang het lot te zullen ondergaan van zijn vader Rainaldo of Renigaldo Scrovegni, die zich met dezelfde winpraktijken had opgehouden. Rainaldo werd door de grote dichter Dante in de zevende hellekring geplaatst, waar de woekeraars tot in de eeuwigheid gekweld worden door uitslaande vlammen en brandend zand.

Giotto’s visuele preken

De schilderingen van Giotto waren uiterst effectief ter ondersteuning van de boodschap die de franciscanen uitdroegen. Net als de gloedvolle preken van de franciscanen waren de schilderingen boeiend, eenvoudig van opzet, helder en ondubbelzinnig en ze spraken direct tot het gevoel van het publiek. De voorstellingen spelen zich op de voorgrond af, dicht bij de beschouwer. Het decor is alleen een schematische plaatsaanduiding die ter ondersteuning dient van de betekenis en zeggingskracht van de scène op de voorgrond. De houdingen en gebaren van de figuren vertolken nadrukkelijk hun innerlijke gemoedstoestand. De beschouwer voelt zich onmiddellijk deelgenoot van wat er gebeurt en absorbeert de boodschap zowel op verstandelijk als op gevoelsmatig niveau.

Onder de handen van Giotto ontwikkelde kunst zich tot een effectieve bron van informatieoverdracht en propaganda. Als specialist in het schilderen van dit soort boeiende visuele preken werd Giotto de meest gevraagde schilder van zijn tijd. Rijke kooplieden wedijverden met elkaar om van zijn diensten gebruik te kunnen maken, zoals de eerdergenoemde geldschieter Scrovegni in Padua en de Florentijnse bankiershuizen van de Bardi en de Peruzzi, die verspreid over geheel Europa filialen bezaten. In de franciscaner kerk in Florence, de Santa Croce, verwierven de bankiers voor zichzelf en hun families twee grafkapellen op de beste plek in de kerk, direct naast het hoofdaltaar. Hier was de weg naar de hemel, volgens de toenmalige overtuiging, al een stuk dichterbij. Giotto voorzag alle muren en gewelven van de kapellen van fresco’s.

Giotto in Napels

Na voltooiing van zijn schilderingen in de kapellen in de Santa Croce vertrok Giotto naar Napels. Hij deed dat op uitnodiging van de vorst Robert van Anjou, op dat moment de voornaamste klant van de Bardi en Peruzzi. Net als de bankiers maakte Robert van Anjou gebruik van het franciscaanse netwerk. Jarenlang was de vorst intensief aan het lobbyen geweest om de canonisatie te bewerkstelligen van zijn broer Lodewijk van Anjou, die in 1297 op 23-jarige leeftijd was overleden. Lodewijk had vrijwillig afstand gedaan van zijn recht op de troon van Napels om tot de franciscaanse orde te kunnen toetreden. Uiteindelijk werd hij, tegen zijn zin in, bisschop van Toulouse. Robert van Anjou deed grote schenkingen ter verfraaiing van de grafkerk in Assisi en stichtte in Napels een franciscaans nonnenklooster, Santa Chiara, dat tegelijk als familiemausoleum was bedoeld. De inspanningen van Robert werden beloond met de heiligverklaring van Lodewijk van Toulouse in 1317.

In deze franciscaans getinte politiek was de aanwezigheid van Giotto, de favoriete reclameman van de bedelorde, natuurlijk onontbeerlijk. Giotto kreeg in Napels onder andere opdracht om fresco’s te schilderen in de Santa Chiara. De betrekkingen tussen Robert van Anjou en Giotto moeten allerhartelijkst zijn geweest; uit een document blijkt dat de vorst Giotto een familiaris et fidelis noster (onze trouwe en goede vriend) noemde en hij kende hem een jaarlijkse uitkering toe.

Giotto vertoefde van 1328 tot 1333 aan het Napolitaanse hof. Daarna keerde hij via een omweg terug naar Florence, waar hij met open armen werd onthaald. De stadsregering bood de beroemde zoon van de stad het goedbetaalde en prestigieuze ambt aan van capomaestro van de publieke werken in Florence; tot zijn takenpakket behoorde onder andere de supervisie over de bouw van de verdedigingswerken en van de klokkentoren van de Dom. De laatste jaren van zijn leven heeft hij hieraan gewijd.

Tussen geld en heiligheid

Welke positie nam Giotto eigenlijk in ten aanzien van dit geschipper tussen geld en heiligheid? Was hij een willoze speelbal die het allemaal over zich heen liet komen en gewoon deed wat van hem gevraagd werd, of hield hij er ook een eigen mening op na? In een poging deze vraag te beantwoorden, moeten we het helaas doen met alleen een handvol documenten en verder de vele verhalen en legendes die tijdens en direct na zijn leven over Giotto de ronde deden. Tezamen roepen ze een fragmentarisch, maar wellicht toch onthullend beeld op van diens persoon. Afgaande op de documenten rijst nu niet direct het beeld op van iemand die naar de geest van Franciscus van Assisi in het leven stond. Het lijkt welhaast zeker dat Giotto zich met volle overtuiging schaarde aan de zijde van het kapitalisme en uit niets blijkt dat hij een speciale sympathie voor bedelorden koesterde. Dat Giotto een vermogend man werd, was misschien het vanzelfsprekende gevolg van zijn enorme succes als kunstenaar, het rijk worden ging bij wijze van spreken buiten hem om. Maar het verworven vermogen liet hem kennelijk niet koud. Zijn leven lang was hij rusteloos in de weer met het kopen en verkopen van land, huizen, bezittingen, hij verhuurde weeftoestellen en schakelde indien nodig deurwaarders in. Bovendien was hij niet wars van het vragen van woekerrente, tot zelfs 120 procent toe! Franciscus van Assisi zou zich in zijn graf hebben omgedraaid als hij had gehoord dat zijn propagandist zich aan dergelijke praktijken te buiten ging.

De vele verhalen die over Giotto werden verteld, zijn van twijfelachtige historiciteit. Maar ook al zijn die verhalen verzonnen, ze roepen allemaal min of meer hetzelfde beeld op: dat van een zelfbewuste, wereldse man die met beide benen op de grond stond. Hij was gevat, geestig en vol bravoure. Hoewel hij een schilder was, in die tijd nog gezien als niet meer dan een ambacht, en bovendien een herderszoon, maakte hij nooit de indruk geïmponeerd te zijn door personen van hoge rang. Zo vond Giotto het helemaal niet nodig om zich onderdanig op te stellen en uit te sloven voor een pauselijk gezant die, zo vertelt kunstenaarsbiograaf Vasari, hem namens de paus om een bewijs van zijn kunnen was komen vragen. Giotto trok uit de losse pols achteloos een volmaakte cirkel, overhandigde de tekening aan de verblufte pauselijke gezant en zei met een grijns: ‘Hier hebt u uw tekening.’ Giotto voelde zich kennelijk ook op zijn gemak bij Robert van Anjou, die hem dus familiaris et fidelis noster had genoemd. De vorst had er plezier in Giotto aan het werk te zien en een praatje met hem te maken. Op een keer zei de vorst: ‘Giotto, het is zo warm vandaag, ik zou maar even met schilderen ophouden als ik jou was.’ Waarop Giotto repliceerde: ‘Dat zou ik zeker doen als ik u was.’

Volgens Boccaccio, de schrijver van de Decamerone, was Giotto de lelijkste man van Florence, maar dat leek zijn zelfvertrouwen evenmin te ondermijnen. Ook de zes kinderen van Giotto moeten geen schoonheden zijn geweest. Toen Dante Giotto eens opzocht terwijl hij in Padua in de Arenakapel aan het werk was, sprak hij zijn verbazing erover uit dat iemand die zulke mooie schilderingen maakte, zelf zulke lelijke kinderen had. Daarop antwoordde Giotto hem: ‘Ja, maar ik heb ze in het donker gemaakt.’

Een kunstenaar voor iedereen

Toen Giotto in 1337 overleed, kreeg de voormalige herderszoon een staatsbegrafenis zoals een kunstenaar nog nooit ten deel was gevallen. Hij werd niet begraven in de Santa Croce, het bolwerk van de franciscanen in de stad, maar in de Dom van Florence, een eer die traditioneel alleen voor de hoogste prelaten en militaire bevelhebbers was weggelegd. De Dom van Florence was het symbool en de belichaming van een republikeinse koopmansstad. Hij diende alleen in uitzonderlijke gevallen als begraafplaats voor personen die van onbetwistbaar belang voor de gemeenschap als geheel zijn geweest, niet alleen voor een bepaalde groepering. Tot die categorie behoorde Giotto. Hij had het voor elkaar gespeeld het ongemakkelijke grondbeginsel van de vroegmoderne stadsrepubliek – winst maken met behoud van christelijke deugden van armoe en naastenliefde – schijnbaar moeiteloos in beeldvorm te presenteren. Giotto was uiteindelijk een gewiekst ondernemer geweest met voldoende inlevingsvermogen om het zowel de franciscanen als de wereldlijke machthebbers naar de zin te maken.

Les van Giotto

Van Giotto kunnen we leren dat als je dingen opnieuw wilt organiseren – in je bedrijf, in de samenleving – een goede communicatie essentieel is. Hoe krijg je iedereen mee? Een goed commercieel verhaal is noodzakelijk, maar niet minder belangrijk is het morele fundament en de plaatjes daarbij.