IVANS OORLOG

LEVEN EN DOOD IN HET RODE LEGER, 1939-1945

Catherine Merridale

Nieuw Amsterdam Uitgevers | Manteau

Oorspronkelijke titel Ivan’s War: The Red Army 1939-45

Faber and Faber

© Catherine Merridale 2005

© Nieuw Amsterdam Uitgevers 2007

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Henk Moerdijk

Redactie Marianne Mols

Redactionele adviezen Jurjen Brinkman

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Typografie binnenwerk Herman van Bostelen

Foto omslag De Slag om Moskou, gewonde Russische soldaat

tijdens Russisch tegenoffensief, 6 december 1941-7 maart 1942,

foto circa december 1941, akg-images

Foto’s binnenwerk Alle illustraties zijn ter beschikking

gesteld door het Russische Staatsarchief voor Film,

Geluid en Fotografie te Moskou, behalve 135, 136, 214, 238, 291 en 295

(Staatsarchief van de Russische Federatie)

NUR 686

ISBN 978 90 468 1568 7

www.nieuwamsterdam.nl

Voor België:

Manteau

Standaard Uitgeverij

Mechelsesteenweg 203

B-2018 Antwerpen

www.manteau.be

info@manteau.be

ISBN 978 90 223 2172 0

D/2007/0034/270

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2005 Met ISBN 978 90 468 0210 6

Voor mijn vader
Philip Merridale

Inhoud

Inleiding: Ware oorlogsverhalen

  1   Marcheren op het ritme van de revolutie

  2   De wereld in brand

  3   De onheilsklok klinkt

  4   Duistere oorlogvoering

  5   Steen voor steen

  6   Een verwoest land

  7   De heilige broederschap

  8   Jubelen, rouwen en bloed zweten

  9   Lijkenpikkerij

10   De strijdbijl begraven

11   En wij gedenken allen

Dankwoord

Chronologie van de belangrijkste gebeurtenissen

Enkele opmerkingen bij de noten

Noten

Beknopte bibliografie

Register

Inleiding: Ware oorlogsverhalen

In juli is het centrum van Koersk verre van lommerrijk. Het is iets wat enige moeite moet hebben gekost, want Koersk ligt in een van de vruchtbaarste streken van Rusland: het land van de zwarte aarde strekt zich van hieruit naar het westen en zuiden van Oekraïne uit. Waar water is in deze streek, groeien normaal gesproken populieren, en langs de wegen die naar de stad leiden kunnen de koekoeksbloem en paarse wikke tot aan je schouder reiken. De grond is ook geschikt voor groente, voor de komkommers die de Russen inmaken met azijn en dille, en voor kool, aardappel en pompoen. In de zomermaanden stroomt de stad iedere vrijdagmiddag leeg. De mensen gaan naar hun datsja, het bij velen zo geliefde houten huisje, en in de velden zie je overal vrouwen met gebogen rug boven hun gieters staan. Doordeweeks is het precies omgekeerd. Dan stroomt het platteland de stad in. Zodra je het centrum verlaat, zie je straatverkopers hun champignons, zelfgebakken pasteien, eieren, komkommers en perziken aan de man brengen. En achter de kathedraal, die in de negentiende eeuw werd gebouwd om de zege op Napoleon te vieren, zitten kinderen op hun hurken in het gras naast een kudde magere bruine geiten.

Op het grote plein zien we niets van deze overvloed terug. Honderd jaar geleden stonden hier nog gebouwen met binnenplaatsen waar wijnranken welig tierden, maar vandaag de dag overheerst het asfalt. Toen ik in Koersk was, was het zo heet dat ik weinig zin had om mijn passen te tellen – twee voetbalvelden, misschien drie? – maar het plein was hoe dan ook groot, heel erg groot. De omvang ervan staat in geen verhouding tot de gebouwen eromheen en al helemaal niet tot de lokale bevolking. Taxi’s – gehavende Sovjetmodellen, opgesmukt met iconen, bidsnoeren en nepbonten bekleding – klonteren samen bij het dichtstbijzijnde hotel. Elk halfuur vertrekt een oude bus, haast bezwijkend onder zijn eigen gewicht, hortend en stotend naar het treinstation een paar kilometer verderop. Maar alles wat leeft, mijdt de weinig aanlokkelijke leegte van het plein. Aan de kant van het park staan wel wat bomen, maar veel schaduw werpen die niet. Het zijn blauwgrijze pijnbomen, symmetrisch en stekelig, en zo stijf dat ze van plastic zouden kunnen zijn. Ze zijn geplant in de tijd van de Sovjet-Unie en staan dus strak in het gelid, zoals de bomen op elk willekeurig plein in elke willekeurige Russische stad. Je vindt ze bij het beeld van Lenin, je vindt ze bij het oorlogsmonument. In Moskou staan ze op een rij bij de bloedrode muren van de Loebjankagevangenis.

Dit grote plein, dat nog altijd het Rode Plein heet, kreeg ná de Tweede Wereldoorlog zijn huidige vorm. Koersk werd in het najaar van 1941 ingenomen door de oprukkende Duitsers. De gebouwen die niet werden vernietigd tijdens de bezetting werden bij de poging tot herovering van de stad in februari 1943 opgeblazen of zwaar beschoten. Toen tijdens een strenge winter brandstof en brandhout opraakten, werden veel gebouwen beroofd van al hun hout. Het oude Koersk, een streekcentrum dat in 1939 120.000 inwoners telde, werd min of meer met de grond gelijkgemaakt. De planologen die de wederopbouw leidden, hechtten weinig belang aan de historische charme van de vooroorlogse stad. Het Rode Plein moest geen plein worden waar de lokale bevolking voor haar ontspanning zou vertoeven – het inwonertal stelde sowieso weinig meer voor – maar een exercitieplein voor het leger dat de stad tijdens en ook na de oorlog geregeld overspoelde. In de zomer van 1943 namen ruim één miljoen Russische mannen en vrouw deel aan een reeks veldslagen in de omgeving van Koersk. De glooiende heuvels, die zich uitstrekken tot Oekraïne, vormden het toneel voor een strijd die niet alleen zou beslissen over het lot van Rusland of van de Sovjet-Unie in haar geheel, maar die tevens bepalend zou zijn voor de uitkomst van de oorlog in heel Europa. Toen deze strijd gestreden was, werd het hart van de provinciestad omgetoverd tot een arena voor ceremonies die qua massaliteit niet onderdeden voor de eerdere veldslagen.

Welke maatstaf we ook hanteren, de omvang van deze oorlog is moeilijk te bevatten. De cijfers alleen al doen ons duizelen. In juni 1941, toen de strijd losbarstte, bereidden ongeveer zes miljoen Duitse en Russische soldaten zich voor op een strijd aan een front dat meer dan 1600 kilometer lang was en door moerassen, bossen, kustduinen en steppen slingerde.¹ In het verre oosten hadden de Sovjets nog eens twee miljoen manschappen paraat. Al na een paar weken moesten ze een beroep doen op deze troepenmacht. In de daaropvolgende twee jaren werd de strijd heviger en haalden beide partijen meer manschappen naar het front, waar voor de verschillende veldtochten een grote troepenmacht nodig was. In 1943 was het niet ongewoon dat het totaal aantal mannen en vrouwen dat aan het Oostfront in gevecht was de elf miljoen oversteeg.²

De verliezen waren navenant. In december 1941, toen de oorlog een halfjaar aan de gang was, had het Rode Leger al 4,5 miljoen man verloren.³ Het was een bloedblad dat de verbeelding tartte. Ooggetuigen hadden het over landschappen van verschroeid staal en as. Het nazomerlicht viel op de levenloze hoofden die als aardappels op de geploegde akkers lagen. De krijgsgevangen werden met duizenden tegelijk afgevoerd. Zelfs de Duitsers hadden niet genoeg bewakers, laat staan genoeg prikkeldraad, om de 2,5 miljoen Sovjetsoldaten die zij de eerste vijf maanden gevangenmaakten, te kunnen opsluiten.⁴ Enkel de verdediging van Kiev kostte de Russen in een paar weken tijd al bijna 700.000 man.⁵ Vrijwel de gehele vooroorlogse troepenmacht, de manschappen die de paniek hadden meegemaakt die in juni was uitgebroken toen de Duitsers hun land waren binnengevallen, was eind 1941 gesneuveld of krijgsgevangen gemaakt. Een proces dat zich herhaalde toen een nieuwe lichting werd opgeroepen en in een uniform gehesen om vervolgens gedood of gevangengenomen te worden of onherstelbaar gewond te raken. Al met al werd het Rode Leger in de loop van deze oorlog ten minste twee keer volledig vernietigd en vernieuwd. Het gebrek aan officieren – van wie 35 procent sneuvelde, ruwweg veertien keer zoveel als in het tsaristische leger van de Eerste Wereldoorlog – was vrijwel even groot als dat aan gewone soldaten.⁶ In 1945 kregen de Sovjets scheermesjes van de Amerikanen, maar daar zal de nieuwste lichting van het Rode Leger weinig aan hebben gehad: die bestond voornamelijk uit tieners.

Overgave was uitgesloten. Hoewel de Duitsers vanuit de lucht door Britse en Amerikaanse bommenwerpers werden belaagd, beseften de soldaten van het Rode Leger maar al te goed dat zij de laatste grote strijdmacht vormden die het op de grond opnam tegen de legers van Hitler. Ze smachtten naar het bericht dat hun bondgenoten een tweede front hadden geopend in Frankrijk, maar vochten ondertussen door in de wetenschap dat ze geen keus hadden. Dit was geen handelsoorlog of territoriaal conflict. Deze oorlog was ideologisch, gericht op de vernietiging van een levenswijze. Een nederlaag zou het einde van de Sovjet-Unie betekenen, en Slaven en Joden zouden worden uitgemoord. Deze standvastigheid eiste evenwel een verschrikkelijke tol: de oorlog kostte aan meer dan 27 miljoen Russen het leven. Dit waren merendeels burgers, onfortuinlijke slachtoffers van deportatie, honger, ziekte of oorlogsgeweld. Slechts acht miljoen mensen van dit ijzingwekkende totaal verloren hun leven in het uniform van het Rode Leger.⁷ Maar dat waren er veel meer dan het totaal aantal militairen dat sneuvelde in de Eerste Wereldoorlog, aan geallieerde en Duitse zijde, en het aantal was ook onvergelijkbaar met de verliezen die de Britse en Amerikaanse strijdmachten tussen 1939 en 1945 leden: in beide gevallen ging het om minder dan een kwart miljoen. Het Rode Leger was, in de woorden van een rekruut, een ‘gehaktmolen’. ‘Ze riepen ons op, trainden ons, en doodden ons,’ zei een ander.⁸ De Duiters vergeleken het geringschattend met massaproductie,⁹ maar de Sovjets lieten het ene na het andere regiment aanrukken, ook toen hun land voor een derde in vijandelijke handen was. In 1945 steeg het aantal mensen dat vanaf 1939 voor de Sovjetstrijdmacht was gemobiliseerd tot boven de dertig miljoen.¹⁰

Het epos van deze oorlog is al ettelijke malen verteld, maar over de belevenissen van die dertig miljoen soldaten is nog altijd weinig bekend. We weten heel veel over de Britse en Amerikaanse troepen, en hun verhalen vormen vaak de basis voor onze kennis over gevechtssituaties, opleiding, trauma’s en overlevingstactieken.¹¹ Maar wat de extreme situaties aan het Sovjetfront aangaat, is onze kennis vooral gebaseerd op de verhalen van de soldaten in het leger van Hitler.¹² Het is inmiddels zestig jaar geleden dat het Rode Leger zegevierde en ook de staat waar de Sovjetsoldaten voor vochten is inmiddels verleden tijd. Maar Ivan, de Russische voetsoldaat, het equivalent van de Britse Tommy of de Duitse Fritz, blijft een mysterie. De miljoenen soldaten die in de Sovjet-Unie werden opgeroepen hebben voor ons, de mensen die heil hadden bij hun overwinning, geen gezicht. Zo weten we niet waar ze vandaan kwamen, laat staan wat hun overtuigingen of beweegredenen waren. Evenmin is ons bekend in hoeverre deze oorlog hun leven veranderde, in hoeverre het onmenselijke geweld ervan hun visie op leven en dood beïnvloedde. We weten niet hoe zij onder elkaar praatten, welke lessen, grappen of volkswijsheden zij deelden. En we hebben geen flauw idee waar zij hun geestelijk heil zochten, van welk thuis zij droomden, wie en hoe zij liefhadden.

De generatie waarover we het hebben, was allesbehalve gewoon. Tegen 1941 had de Sovjet-Unie, een staat die in 1918 werd gesticht, al ongekend veel geweld gezien. Vanaf 1914 heerste er zeven jaar lang onverminderd crisis; tijdens de burgeroorlog van 1918 tot 1921 werd het land geteisterd door een meedogenloze strijd, een vreselijk tekort aan onder meer brandstof, brood en dekens, epidemieën en een nieuwe plaag die Lenin ‘klassenstrijd’ doopte. De hongersnood in de nasleep van deze burgeroorlog was eveneens van een ongekende gruwelijkheid, maar toen tien jaar later, in 1932-1933, een nieuwe hongersnood zeven miljoen levens eiste, leek die andere grote hongersnood ‘kinderspel’, aldus een getuige.¹³ De Sovjetsamenleving werd toen reeds verscheurd door alle beroering rond de eerste van vele vijfjarenplannen voor economische groei: de boeren moesten zich aansluiten bij een collectief, politieke tegenstanders werden uit de weg geruimd, sommige burgers gedwongen tot slavenarbeid. De mannen en vrouwen die in 1941 werden opgeroepen voor het leger, waren de overlevenden van een tumultueus tijdvak, een periode van ruim twintig jaar waarin meer dan vijftien miljoen mensen het leven lieten.¹⁴

‘De mensen waren bijzonder,’ zeggen de voormalige soldaten. Dit heb ik in Rusland tientallen malen gehoord, en de boodschap was steeds dat de ontberingen, die als een zuiverend vuur zouden hebben gewerkt, een uitzonderlijke generatie hadden voortgebracht. Historici nemen deze opvatting doorgaans over, of hebben op z’n minst respect voor de blijken van stoïcijnse lijdzaamheid en zelfopoffering die de natie als geheel lijkt te hebben getoond. ‘Een materiële verklaring voor de overwinning van de Sovjets is zelden overtuigend,’ schrijft Richard Overy in zijn gezaghebbende geschiedenis van de oorlog in Rusland. ‘Het is moeilijk om over deze oorlog te schrijven zonder te erkennen dat de Russische “ziel” of “geest” voor de gewone mensen te belangrijk was om als sentimentaliteit naar de marge te verwijzen.’¹⁵ ‘Vaderlandsliefde,’ schreeuwden de veteranen mij toe. ‘Bij de jeugd van tegenwoordig zie je dat niet meer.’ Dit mag zo zijn, maar slechts een enkeling heeft zich verdiept in de beweegredenen van de soldaten wier leven was vergald door dezelfde staat waarvoor zij aanstonds ten strijde zouden trekken. En slechts een enkeling vraagt zich af welke ideeën de toekomstige soldaten misschien overnamen van ouders of oudere kameraden die andere oorlogen hadden meegemaakt, onder een ander Russisch bewind hadden geleefd, of hadden geleerd het vege lijf te redden door toe te kijken hoe anderen het leven lieten. De soldatenverhalen vormen een web van paradoxen, en zestig jaar oude herinneringen hebben de verwarring alleen maar groter gemaakt.

Een soldaat neemt afscheid van vrouw en kinderen, Donfront, 1941

Het spreekt vanzelf dat er al heel lang een officiële versie van het verhaal is, de mythe van de Sovjetheld. Deze is als inscriptie terug te vinden op elk willekeurig oorlogsmonument en wordt in talloze oorlogsliederen beschreven. Een klassiek voorbeeld is het epos van de fictieve soldaat Vasili Tjorkin, een lang gedicht dat de schrijver Aleksandr Tvardovski in 1944 een Stalinprijs opleverde. In deze versie was de soldaat een ideale doorsneeburger.¹⁶ Eenvoudig, gezond, sterk, vriendelijk, verziend, onzelfzuchtig en niet bang om te sterven. Hij dacht zelden na over de schaduwkant van de oorlog. Zijn blik was gericht op de toekomst, een schitterende utopie waarvoor hij zijn leven wilde geven. Als hij toegaf aan zijn emoties – en hij was een mens, dus die moest hij hebben – betroffen het melodramatische, sentimentele gevoelens. Gedichten vond hij mooi als ze rijmden en hij hield van zilverkleurige berken, Russische meisjes en de zekerheid van een simpele liefde. Als hij net als miljoenen anderen het leven had gelaten, zouden zijn geliefden en kameraden hebben gerouwd; er werd niet gescholden en gerookt, en over stank of ingewanden werd niet gerept. Bovenal werd het gedicht over soldaat Tjorkin niet overschaduwd door paniek, twijfel of mislukking, laat staan dat de suggestie werd gewekt dat deze man de steden zou plunderen die zijn leger kwam bevrijden.

Het gedicht was populair bij soldaten. Zij hielden van het ongecompliceerde rijm, de alledaagse Russische taal en het patriottische thema. Ook genoten zij blijkbaar van de eufemistische visie op de oorlog, want ze deden er veel aan om die onsterfelijk te maken. Tientallen jaren, tot in de jaren negentig van de vorige eeuw, praatten en schreven de oorlogsveteranen in een eigen taal. Zij wisten precies hoe hun oorlog eruit moest zien – of liever: hoe ze hun herinnering veilig konden laten zijn, de gedeelde gruwel konden bezweren – en bouwden een leven op in de burgermaatschappij door zich aan het afgesproken script te houden. Hun favoriete schrijvers waren oorlogsschrijvers, maar in geen enkel Sovjetboek over de oorlog wordt gerept van paniek, zelfverwonding, lafheid of verkrachting. De officiële censuur, die het werk van een schrijver als Vasili Grossman verbood omdat hij de angst van de soldaten beschreef, ging hand in hand met de behoefte van de overlevenden om het loeien van hun verleden te dempen.¹⁷ Het collectieve geheugen werd gebruikt om de pijn te lenigen, niet om te herinneren. De oorlogsgeneratie hernieuwde het contact met de eigen jonge jaren zoals voormalige padvinders samen herinneringen ophalen aan hun vakantiekampen. Op officiële feestdagen hieven ze het glas, herdachten hun vrienden en zongen vervolgens hun favoriete oorlogsliederen, het tot pathos geworden klankspoor van rampspoed en leed.

Ik begon aan dit boek met de bedoeling de verhalen achter de mythen te zoeken, de ‘ware oorlogsverhalen’, zoals een andere schrijver uit een andere oorlog het noemde.¹⁸ Het idee kwam bovendrijven tijdens de voltooiing van een ander werk, een boek over dood en verlies, dat hoofdzakelijk over de slachtoffers van Stalin ging. Voor dat project had ik gesprekken gevoerd met veteranen en ik was erg nieuwsgierig geworden naar de stilte achter hun verhalen. Ook wilde ik meer weten over hun ambigue zelfrespect als soldaat, want hoewel de veteranen van het Rode Leger altijd worden neergezet als overwinnaars en zij zichzelf ook zo zien, zijn de meesten van hen tevens slachtoffer van een van de wreedste regimes van de moderne tijd. Zij hadden de beschikking over wapens, en waren gemachtigd tot het gebruik ervan, maar ondertussen waren ze ook opgegroeid in een wereld waarin het leven van burgers werd overschaduwd door het willekeurige en vernederende geweld van de staat, en dat was de wereld waarin zij na de volbrenging van hun soldatenplicht terugkeerden. Hun bijdrage als groep werd erkend, maar tal van zaken waarvoor zij hadden gestreden – een meer open regering, bijvoorbeeld, en het einde van de angst – zouden nooit gerealiseerd worden. Het is wrang dat de staat hun een trots inprentte die zo overweldigend was dat weinigen zich realiseerden dat ze berooid werden van hun erfenis.

Het project vloeide dus als vanzelfsprekend voort uit mijn eerdere werk, maar omdat het de oorlog betrof, was het tot voor kort onmogelijk om eraan te beginnen. Toen het eenpartijstelsel wegviel door de teloorgang van het Sovjetcommunisme, kon de individuele geest worden bevrijd uit de ijzeren greep van het officiële verhaal, met als gevolg dat er meer herinneringen kwamen bovendrijven. Nu kunnen er dingen worden gezegd en gedacht die in de Sovjettijd taboe waren. En onderzoekers krijgen steeds meer vrijheid. Documenten die voorheen niet konden worden ingezien – en dus onthouden werden aan het collectieve geheugen van de Sovjetburgers – zijn met miljoenen tegelijk vrijgegeven. Zonder de talrijke soldatenbrieven, de rapporten van leger en geheime politie, de interne memoranda van het leger over het moreel, had dit boek niet geschreven kunnen worden. Aan het front gold een verbod op het bijhouden van een dagboek, maar niet alle soldaten hielden zich daaraan, waardoor ik tientallen bewaard gebleven teksten kon lezen, in sommige gevallen zelfs nog het oorspronkelijke handschrift. Ook ontdekte en bestudeerde ik getuigenverslagen, want de strijd werd tot aan de laatste maanden op Sovjetbodem uitgevochten, in dorpen en op boerderijen waar burgers hun dagelijks leven in gang probeerden te houden. Ik bezocht de slagvelden, bijvoorbeeld dat van Koersk, maar ook dat van Sebastopol, Kertsj, Kiev, Istra, Vjazma en Smolensk, en overal probeerde ik te achterhalen wie daar hadden gevochten, wat ze hadden gedaan, wat de plaatselijke bevolking had gezien. Onder het oude Sovjetbewind had dat nooit gekund.

Maar er had zich nóg een verandering voorgedaan, subtieler en van meer gewicht dan die op het gebied van reizen en archiefmateriaal. In de Sovjettijd was de oorlog voor weldenkende onderzoekers geen onderwerp van belang. In de jaren tachtig van de vorige eeuw wekte het onderwerp bij mijn vrienden aan de universiteit van Moskou een mengeling van verveling (want zij kregen de verhalen maar al te vaak voorgeschoteld) en afschuw op, een reactie die te wijten was aan de wijze waarop authentieke herinneringen aan dood en ellende waren getransformeerd tot een patriottische mythe. De oorlog leek het bezit van een corrupte staat die in ideologisch opzicht failliet was. Net als het weinig bevallige tweedehandsmeubilair in onze krappe studentenkamers was het onderwerp te jong om geschiedenis te zijn en te omvangrijk om te omzeilen. Maar inmiddels is er een generatie Russen die niet is opgegroeid met de Sovjetmacht. Weinigen van hen herinneren zich de saaie parades en de opgelegde loyaliteit aan de nationalistische oorlogsmythe, en dus kunnen zij nieuwe vragen stellen. Een hernieuwde belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog in de Sovjet-Unie, ontdaan van de vele huichelachtige aspecten van de afgelopen vijftig jaar, uit zich in nieuwe onderzoeken, nieuwe gesprekken en nieuwe publicaties.¹⁹ In sommige gevallen zijn het de veteranen zelf, verlost van de rigide beperkingen van de Sovjetcultuur, die terugkeren naar hun oorlog en die opnieuw overpeinzen. De meeste mensen die ik ontmoette, hadden boekenplanken vol gebonden uitgaven van nieuwe geschiedeniswerken, nieuwe memoires, herdrukken van geheime bevelen.²⁰

In 2001, toen ik nog maar net aan dit boek was begonnen, kreeg ik de kans een paar geschiedenislessen te geven aan Russische scholieren. In elke klas vroeg ik de leerlingen, tieners waren het, welk onderwerp ze graag weer tot leven gebracht en onderzocht zouden willen zien. Zonder aarzelen noemden ze allen de Tweede Wereldoorlog. ‘Die oude mensen,’ zei een meisje, ‘die waren echt bijzonder. Ik wou dat ik beter geluisterd had naar de verhalen van mijn grootmoeder, toen die nog leefde.’ Maar andere kinderen hadden wel oude familieleden, soms zelfs overgrootouders, die nog leefden. De leerlingen wilden mij wel in contact brengen met deze familieleden en zelf ook een paar verhalen verzamelen. Enkele van de getuigenissen die dit boek mede vorm hebben gegeven, waren het resultaat van deze samenwerking. De inspanning en belangstelling van andere leerlingen kwamen tot uiting in bijdragen aan de jaarlijkse opstelwedstrijd die al enige jaren wordt georganiseerd door Memorial, de in Moskou gevestigde mensenrechtenorganisatie. Veel van de bekroonde opstellen waren gebaseerd op interviews, andere op brieven uit privécollecties. Tezamen vormen ze een informeel archief van oorlogservaringen.²¹

Al met al hebben tweehonderd veteranen een bijdrage aan dit boek geleverd. De meesten van hen sprak ik persoonlijk, onder vier ogen of in aanwezigheid van een van de assistenten die mij hielpen met het opsporen van de veteranen en hen op hun gemak stelden.²² We beseften dat de situatie soms pijnlijk was, dat de veteranen terughoudend waren omdat ik een buitenlander was, of omdat ik geen militaire ervaring had. Dat ik een vrouw ben, was ook niet altijd een voordeel. Om hier wat aan te doen vroeg ik een collega, een Russische veteraan en professionele interviewer, of hij enkele gesprekken zonder mij wilde doen. Aleksej ging terug naar zijn geboorteplaats Kaloega en sprak daar een zomer lang met oud-soldaten, van wie hij velen van jongs af kende. De terughoudendheid bleek deels te blijven, bijvoorbeeld als het over zaken als seks of dood ging, wat verklaard kan worden uit de normen waarmee deze generatie werd opgevoed. We kwamen er echter ook achter – wij allemaal – dat het gewicht van de jaren en van de patriottische mythen, van een zelfbeeld dat al ín de oorlog voor de soldaten gefabriceerd was, zich op late leeftijd moeilijk liet lichten. Desalniettemin vloeiden uit sommige interviews vriendschappen voort, dialogen die jarenlang voortduurden. Kwesties waarover in de archieven weinig te vinden was, werden opgehelderd bij een kop thee of een glas wodka, of een glas Georgische wijn. Maar hoewel de veteranen enthousiast spraken over liefde, voedsel, reizen, het landschap en het weer, en met blijheid terugdachten aan de vrienden die ze destijds hadden gemaakt, was slechts een enkeling in staat terug te keren naar het feitelijke slagveld.

Deze terughoudendheid, zo ontdekte ik, is niet iets wat alleen bij Sovjetveteranen hoort. John Steinbeck, die vlak na de oorlog in Rusland was, had zelf ook op het slagveld gestaan. Maar zelfs hij realiseerde zich, zoals de meeste soldaten die terugkijken op de strijd, dat bepaalde zaken, en vooral de gevechten zelf, niet in woorden tot uitdrukking kunnen worden gebracht. Als soldaten van het slagveld worden gehaald, legde Steinbeck uit, zijn ze lichamelijk en geestelijk uitgeput en zoeken ze vaak hun toevlucht in slaap. ‘Als je wakker wordt en terugdenkt aan wat er gebeurd is,’ vervolgde hij, ‘is het al als een droom. Je probeert je te herinneren hoe het was, maar je kunt je het niet exact voor de geest halen. De contouren van je herinnering zijn vaag. De dag daarop is ze nog verder weggezakt, en dat gaat door tot er nauwelijks meer iets van over is […] Mannen die lang aan het front zijn geweest, zijn geen doorsneemannen. En als ze later weinig mededeelzaam zijn, weten ze het misschien gewoon niet meer.’²³ Soortgelijke verhalen lezen we in brieven van Sovjetsoldaten en horen we van overlevenden. Misschien is het wel een zegen dat je geheugen je na een dergelijk geweld in de steek laat. Hoe dan ook, ik heb elke bron die ik kon vinden, of het nu een getuigenis, een gedicht, een politierapport of een gehavend bos was, gebruikt bij mijn poging het universum van deze oorlog te reconstrueren. Ik heb ook verhalen uit het leger van Hitler gebruikt, want het kan zijn dat de vijand meer ziet dan de soldaten aan de andere kant. Maar soms spreekt uit stilte meer waarheid dan uit een bladzijde vol woorden.

Stilte kan echter ook frustrerend zijn. In Rusland is nog altijd veel weerstand tegen herinterpretaties van de oorlog (maar minder dan in de meeste andere voormalige Sovjetrepublieken). De herdenking is een soort industrie geworden, en degenen die daar van profiteren hebben er een hekel aan als ze tijdens de voorbereiding van grote parades en herdenkingsplechtigheden vragen krijgen voorgelegd over feiten en details.²⁴ Ook de Russische regering heeft er belang bij dat het positieve beeld van de oorlog in stand blijft, want de overwinning op het fascisme is nog altijd de grootste prestatie waarop het moderne Rusland kan bogen. Dientengevolge wordt onderzoek naar de oorlog niet aangemoedigd. Men is bang geweest voor schadeclaims, voor de mogelijkheid dat vanuit Europa eisen kwamen om geplunderde kunstwerken terug te geven, maar dat is niet waar het in essentie om gaat. Het punt is dat alle herdenkingen de overlevenden troost bieden en het nationale moreel opkrikken. Ook wordt het vertrouwen in de strijdkrachten versterkt, in een tijd dat alle tekenen wijzen op moreel verval en een groeiende financiële crisis. Bovendien kan geheimhouding een gewoonte geworden zijn. Het ministerie van Defensie waakt nog altijd over zijn kolossale archief in de stad Podolsk bij Moskou. De voornaamste reden hiervan is waarschijnlijk de vrees voor openbaarmaking van structurele bewijzen van wreedheid, lafheid of zelfs georganiseerde muiterij. Maar misschien is er wel helemaal geen reden voor. Voor een staatslichaam dat zijn macht ontleent aan zijn ontoegankelijkheid, is geheimhouding een doel op zich.

De andere archieven zijn zonder twijfel heuse schatkamers. Al is er nog veel wat ik niet zien mocht. In sommige gevallen was de censuur primitief. Verboden documenten die gewoon in een met paperclips afgesloten bruine envelop zaten. In andere gevallen had men simpelweg een heel stuk van het archief afgesloten. Ook de regels waren grillig. In het ene archief mocht ik aantekeningen maken over desertie zolang ik de namen van de (dode) overtreders maar niet opschreef. In een ander archief mocht ik me niet verdiepen in de cijfers over dronkenschap. Terwijl ik in een derde archief mocht lezen over dronkenschap en desertie binnen een heel regiment, met namen en al, en het personeel daar zelfs thee zette en koekjes tevoorschijn haalde terwijl ik aantekeningen zat te maken. Van het ministerie van Defensie wordt verwacht dat het toezicht houdt op alle oorlogsdocumenten, en het houdt zijn eigen spullen zeker goed in de gaten, maar zijn regels botsen vaak met de milde regels die worden toegepast binnen de archieven van de Russische Federatie. Bovendien kan zelfs het ministerie geen directe controle uitoefenen op het beleid in die delen van de voormalige Sovjet-Unie die niet langer deel uitmaken van Rusland.

De zoektocht naar Ivan, de Jan Soldaat van het Rode Leger, voerde derhalve over tal van wegen, waarvan de meest voor de hand liggende soms opzettelijk geblokkeerd waren. De onderneming vereiste ook enige verbeeldingskracht. Alvorens de zoektocht naar de ware Ivan te aanvaarden, moest ik mij ervan vergewissen dat ik niet op zoek ging naar een beeld dat ik zelf gecreëerd had. Een jonge rekruut in het leger van Stalin was opgegroeid in een wereld die zo volstrekt anders was dan de mijne dat ik me genoodzaakt zag om met zijn wereld te beginnen: zijn landschap, zijn taal, zijn familie, zijn vorming, zijn vrees en zijn hoop. Een staat die beweerde mensenzielen opnieuw te maken, zoals Stalins staat deed, moet zijn stempel op iedere jongere hebben gedrukt. Hun geestelijke universum werd beïnvloed, zo niet volledig gevormd, door de staat. Het Rode Leger telde miljoenen soldaten, zowel beroepsmilitairen als dienstplichtigen en vrijwilligers, gewone mannen en vrouwen. Het was in veel opzichten een spiegel van de samenleving waaruit het voortkwam, en zijn lotgevallen weerspiegelden de kracht en zwakte van een wereld die inmiddels tot het verleden behoort. Dit boek moet rekening houden met dossiers, tabellen en hetgeen we de oorlogscanon zouden kunnen noemen, de verhalen die uit de rook opdoemden. Maar in dit boek zullen ook honderden persoonlijke verhalen doorklinken, de verhalen van de dagboekschrijvers, de obsessieve brievenschijvers, de memoiresschrijvers, de weduwen en wezen, de overlevenden. Mijn vriend de archivaris in Moskou grinnikte toen ik ontmoedigd leek. Zoals altijd zag hij de grappige kant van een ambitieus plan. ‘Je schreef Leven en dood of hoe het ook heten mag,’ merkte hij op. ‘En nu wil je Oorlog en vrede schrijven.’

De Sovjets waren niet de enigen die een mythe rond Ivan creëerden. De nazi’s, die hartstochtelijk raciale etiketten plakten, hadden zo hun eigen ideeën over de Slaaf in uniform. In de ogen van Goebbels was het Sovjetleger een ‘rode horde’, half-Aziatische barbaren die een bedreiging vormden voor de Europese levenswijze. De inlichtingendiensten gingen wetenschappelijker te werk. De militaire waarnemers van de nazi’s analyseerden de gevechten, interviewden hun eigen manschappen en ondervroegen krijgsgevangenen.²⁵ Hoewel zij bewondering hadden voor de Russische tankbemanningen, zich troostten met het feit dat de infanterie slecht was opgeleid en hun bereidheid om te sterven benijdden, deden zelfs de pragmatisch ingestelde spionnen een beroep op biologische argumenten. ‘De twee grote [grootste] groepen’ binnen het Rode Leger, de Groot-Russen en de Oekraïners, ‘namen dezelfde raciale elementen op, en het resultaat daarvan wordt vandaag de dag door hen tot uitdrukking gebracht,’ schreef een Duitse officier. ‘In dit raciale mengsel kan men de resten van een zwakke bloedband met de Germanen uit de Gotische tijd en de Middeleeuwen bespeuren. De toevoeging van Mongools bloed is mijns inziens echter van bijzonder belang.’²⁶

Deze opmerkingen mogen nu slechts een antiquarische waarde hebben, de contemporaine lezers van dergelijke teksten dachten daar anders over. Kort na de ondergang van het Derde Rijk, in maart 1947, werden enkele van de door Duitse officieren gemaakte racistische analyses van het Rode Leger gedicteerd aan leden van de Amerikaanse inlichtingendienst. De Sovjets waren inmiddels niet langer de bondgenoten van de democratie. De Koude Oorlog kwam tot volle wasdom en in de Verenigde Staten wilden beleidsmakers hun kennis over die andere supermacht verdiepen. Zelfs de Amerikaanse Jan Soldaat diende geïnformeerd te worden over de sterke en zwakke punten van de vijand. Ter ondersteuning van dit onderricht schreef het ministerie van het Leger een pamflet getiteld ‘Russische strijdmethoden in de Tweede Wereldoorlog’, waarvan het tweede deel over ‘De eigenaardigheden van de Russische soldaat’ ging.

‘De kenmerken van deze half-Aziatische mens,’ begint het pamflet, ‘zijn vreemd en tegenstrijdig.’ De gevangen nazi-officieren hadden hun werk goed gedaan. ‘De Rus,’ zo ging het verder, ‘heeft gemoedsstemmingen die een westerling niet kan bevatten, hij handelt instinctief. Als soldaat is de Rus primitief en pretentieloos, van nature dapper, maar in groepsverband nors en passief.’ Anderzijds ‘sturen zijn gevoelens hem in de richting van de kudde, die hem kracht en moed geeft’. Door ontberingen liet deze primitieveling zich niet afschrikken. De wijze waarop het Rode Leger had standgehouden in Stalingrad werd aangevoerd als bewijs van het effect van de cultuur en de genoemde Aziatische genen. ‘We kunnen zonder overdrijving stellen dat de Russische soldaat niet wordt beïnvloed door het weer en het terrein […] De Russische soldaat heeft heel weinig nodig voor zichzelf.’ En het Rode Leger kon, tot slot, niet worden vertrouwd. ‘De Duitsers ontdekten,’ zo besloot men dit beknopte overzicht, ‘dat zij zich moesten wapenen tegen de oneerlijkheid en de pogingen tot misleiding van afzonderlijke Russische soldaten en kleine Russische eenheden […] Een onbehoedzame benadering kostte een Duitser vaak zijn leven.’²⁷

Dergelijke uiteenzettingen uit het tijdvak van de Koude Oorlog, racistische herkomst incluis, gaven mede vorm aan het beeld van het Rode Leger zoals dat in de tweede helft van de twintigstige eeuw in Engelssprekende landen bestond. In tijden van het oorlog is het niet ongebruikelijk dat de vijand wordt ontmenselijkt. Het is namelijk veel gemakkelijker om iemand te doden die volslagen vreemd lijkt, die geen individualiteit meer heeft. En Rusland leek sowieso een ingewikkeld land, ook in de vier jaar dat Stalin de bondgenoot van de democratie was. De soldaten van het Rode Leger mochten dan dapper zijn, ‘waarschijnlijk het beste materiaal om een leger van te maken’, zoals een Britse waarnemer schreef, maar hun ‘verbazingwekkende kracht en hardheid’ en ‘hun vermogen ontberingen te overleven’ waren verontrustend, ook al betrof het een bondgenoot.²⁸

Als we het racistische etiket terzijde schuiven, blijven we zitten met het feit dat Sovjetsoldaten een van de meest ambitieuze dictaturen in de geschiedenis dienden en dat de meeste soldaten met haar grondregels waren opgevoed. Zo bezien waren de meesten van hen sterker doordrongen van de nationale ideologie dan hun collega’s van de Wehrmacht, want tegen de tijd dat Hitler in Berlijn aan de macht kwam, had de Sovjetpropaganda reeds vijftien jaar ingewerkt op het nationale bewustzijn. Daarnaast werden de Sovjetburgers afgeschermd van buitenlandse invloeden, en slechts een enkeling (misschien met uitzondering van de veteranen van de Eerste Wereldoorlog) was in de gelegenheid geweest naar het buitenland te reizen. Ze hadden een gemeenschappelijke taal, een soort bril die was ontworpen om de wereld in marxistisch-leninistische kleuren te zien. Maar afgezien daarvan is het onjuist om te denken dat het Rode Leger een ongedifferentieerde rode horde was, en het voert zelfs te ver om te zeggen dat het uit de afstammelingen van een enkel ras bestond.

In het Sovjetleger waren de Russen de gehele oorlog in de meerderheid. De Oekraïners vormden de op een na grootste groep, en verder bestond het Rode Leger uit talrijke etnische groepen, van Armenen tot Jakoeten, alsook een groot aantal mensen dat zich bij voorkeur ‘Sovjetburger’ noemde en de traditionele etnische indeling dus liever vervangen zag door een nieuw soort burgerschap.²⁹ Onder de dienstplichtigen bevonden zich vaklieden, jongemannen die door hun kennis van industriële machines moeiteloos met een tank konden leren omgaan. Zij waren natuurlijk de favoriete rekruten van de legerleiding, maar er waren ook jongens van het platteland, van wie velen nog nooit een elektrische lamp hadden gezien, laat staan een motor. En de uit woestijn of steppe afkomstige rekruten hadden nog nooit een brede rivier gezien en konden niet zwemmen. Zij waren dan ook de eersten die verdronken toen het bevel kwam de moerassen op de Krim te doorwaden of de ijskoude Dnjepr over te steken.

Ook qua leeftijd waren er grote verschillen tussen de soldaten. De meerderheid van de dienstplichtigen was geboren tussen 1919 en 1925, maar er werd ook een grote groep oudere mannen opgeroepen, waarvan er tienduizenden reeds in de veertig waren. Dit waren de veteranen die zich de Eerste Wereldoorlog nog herinnerden, de mannen die wisten hoe het onder de tsaren was geweest. Hun mentaliteit en verwachtingen verschilden sterk van die van de jongemannen die rechtstreeks van de Sovjetscholen kwamen. Sommigen van hen herinnerden zich zelfs nog verschillende soorten legers. Dat van de tsaren was hiërarchisch geweest, met een strenge discipline, maar in de jaren twintig was er kort geëxperimenteerd met klassenloosheid in een poging een volksleger op te bouwen waarin bombast, formaliteit en goudgalon geen rol meer zouden speelden.³⁰ De mannen die zich deze experimentele fase nog herinnerden, stonden argwanend tegenover exercitie, waren voortdurend op hun hoede en velden snel een oordeel (of zelfs een doodsvonnis) over hun onervaren, jonge officieren. Het leger was nimmer homogeen. Na een paar maanden in gezelschap te hebben verkeerd van boeren, kleine criminelen, carrièresoldaten, tieners en zelfverklaarde dichters als hijzelf kwam David Samojlov tot de slotsom dat ‘een volk niet een geprepareerde vulling is die je in de worstmachine van de geschiedenis doet […] Eén taal, één cultuur en één lot leveren eigenschappen op die door velen lijken te worden gedeeld, zaken die samen het zogenaamde nationale karakter vormen. Maar in werkelijkheid bestaat een volk uit een veelheid aan karakters.’³¹

De Sovjetcultuur was dus niet in staat de bevolking te homogeniseren, maar er was reden om te vermoeden dat de oorlog dat wél kon. Het is moeilijk om een idee te krijgen van individuele ervaringen als op de achtergrond een industriële slachting plaatsheeft, om emoties in kaart te brengen als rook, stank en oorverdovend lawaai overheersen. Het woord dat dan boven komt drijven, is verwildering, of, zoals Omer Bartov het noemt, barbarisering.³² En toch hadden deze mannen zoals iedere soldaat dromen en aspiraties, ambities die varieerden van bevordering of een lidmaatschap van de Communistische Partij tot een verlof, een stel nieuwe laarzen of een Duits polshorloge. Zij schreven brieven naar huis waarin zij opmerkingen maakten over weersveranderingen, landschappen en de gezondheid en het ras van de plaatselijke varkens. Ze maakten ook vrienden, vertelden elkaar verhalen over thuis, rolden sigaretten, drukten wodka achterover en leerden nieuwe vaardigheden. Het front was niet alleen maar een theater van levende doden. Hoe paradoxaal dit ook mag lijken, maar voor de overlevenden stond de oorlog voor een nieuwe wereld, landschappen die zij nooit zouden hebben aanschouwd als ze op hun boerderij waren gebleven. Het Duitse leger ervoer het tegenovergestelde; dat trok een land binnen dat in de ogen van de voormalige arbeiders uit Beieren of Saksen primitief, barbaars, onverlicht, onverwarmd en ongewassen was. Sommige onderdelen van de Wehrmacht trokken, aanvankelijk, gemotoriseerd van Parijs naar het front, terwijl de beste soldaten van het Rode Leger vaak afkomstig waren uit dorpen waar men bij ‘reizen’ dacht aan een voettocht van vijf dagen naar de grote stad. Een deel van de voetsoldaten die Berlijn leegroofden en daar oude cognac uit Meissenporselein dronken, had voor hun mobilisatie en de oorlog nog nooit in een trein gezeten.

Vergelijkingen met andere strijdkrachten brengen niet alleen zaken aan het licht die specifiek waren voor de cultuur van het Rode Leger, ze wijzen ons ook op aspecten waaraan de Sovjetbronnen geen aandacht schenken. Een vraag die geen enkele schrijver die in Stalins wereld werd geboren zou durven stellen, betrof de beweegredenen van de Sovjetsoldaten om te vechten. Deze motivatie was, net als het nationale karakter, een kwestie die de Amerikaanse militaire deskundigen in de jaren vijftig bezighield. Hun inspanningen resulteerden in een theorie over loyaliteit binnen kleine groepen, de notie dat de manschappen zich volop in de strijd werpen als zij ‘makkers’ hebben, tot een ‘oergroep’ behoren waar ze, anders dan het geval is met ideologie of religie, echt van houden.³³ Deze notie resulteerde in een nieuw beleid inzake opleiding en het inzetten van reservisten en behoort inmiddels tot de conventionele inzichten van sociaal-psychologen en beleidsmakers. Maar het Rode Leger past niet goed in dit beeld. Natuurlijk was het zo dat bataljons achter de linies gezamenlijk oefenden wanneer ze werden aangevuld met nieuwe reservetroepen. Althans, dat was op z’n minst de bedoeling. Maar op het moment dat de verliezen groot werden en infanteristen gemiddeld slechts drie weken doorbrachten aan het front alvorens te sneuvelen of zwaargewond te raken, was die kleine groepen zelden een lang leven beschoren.

De Wehrmacht werd ook getroffen door zware verliezen, en er is wel beweerd dat de zogenoemde ‘oergroep’ in de Duitse linies werd vervangen door ideologie dan wel angst.³⁴ Angst speelde ook een rol in het Rode Leger, al waren de manschappen aanvankelijk banger voor de Duitse kanonnen dan voor hun eigen officieren, met als gevolg dat ze als verlamd het strijdperk betraden.³⁵ Ideologie speelde ook een centrale rol in het leven van de Sovjetsoldaten. Zij waren opgevoed met het idee dat zij zichzelf niet slechts als burgers in uniform moesten zien, maar als de zelfbewuste voorhoede van een revolutie, het speerpunt van een gerechtvaardigde oorlog. Maar in hoeverre de ideologie hen motiveerde en in welke mate die botste met oudere overtuigingen, zoals godsdiensten en nationalistische tradities, is een vraag die nog beantwoord moet worden. De communistische retoriek kan het vuur enigszins hebben aangewakkerd, maar was niet algemeen geaccepteerd. Dit laatste gold ook voor de goddelijke status van Stalin. In de jaren dertig stond zijn naam in hoofdletters op alle pamfletten, kranten en affiches die de Sovjetburgers onder ogen kregen. In de oorlog dook zijn gezicht op in kranten en pamfletten, en steevast stond zijn naam op de doeken die tussen de berkenbomen werden gespannen ter heiliging van de openluchtbijeenkomsten van de soldaten. Maar deze alomtegenwoordigheid van Stalin zegt weinig over de loyaliteit van de burgers en nog minder over die van de fronttroepen. ‘Eerlijk gezegd,’ schreef de dichter Joeri Belasj later, ‘was Stalin de laatste aan wie wij in de loopgraven dachten.’³⁶

Wanneer de ideologie rekruten niet had kunnen overtuigen en geruststellen, was er nog de opleiding om hun zelfvertrouwen als soldaat op te krikken. In 1941 stonden de Sovjetrekruten tegenover de meest professionele Europese strijdmacht aller tijden. Diezelfde strijdmacht werd in 1945 door hen verslagen. In de tussenliggende jaren vond in de Sovjet-Unie een ommekeer plaats met betrekking tot de voorbereiding van de soldaten, de militaire opvattingen, het gebruik en de toepassing van technologie en de relatie tussen leger en politiek. Deze vernieuwing, die een van de sleutels tot de Russische overwinning was, werkte door in het leven van iedere soldaat, en er werd dan ook veel over geschreven en gesproken. Sommige soldaten ergerden zich hieraan, vooral toen de gebruikte methoden op een voorbereiding op de lopende band gingen lijken, hetgeen voortvloeide uit de Russische fascinatie voor de Amerikaanse managementstijl. Maar het tij keerde, Stalingrad hield stand, en de vorderingen in de twee daaropvolgende jaren wijzen uit dat het Rode Leger zijn manschappen steeds beter opleidde. De vraag laat zich stellen in hoeverre de Russische methode overeenkomsten vertoont met die van de Duitsers, in hoeverre de twee kampen van elkaar leerden. Ook kunnen we ons afvragen welke rol de partijretoriek, het communistische geloof, op dit uiterst technische terrein speelde.

Er is, tot slot, nog een kwestie waarover vrijwel geen Sovjetbron zich uitlaat. Trauma’s lijken in het Rode Leger niet voor te zijn gekomen. De zware wissel die de oorlog trok op het gezinsleven van de soldaten werd al nauwelijks besproken,³⁷ maar shock, en de hevige emoties die de gebeurtenissen aan het front moeten hebben opgeroepen, waren blijkbaar taboe. Weinig slagvelden zullen zo gruwelijk zijn geweest als die van Stalingrad, Kertsj of Prochorovka, weinig aanblikken zo verontrustend als de eerste confrontaties met massavernietiging, met Babi Jar, Majdanek, of Auschwitz. Maar in de officiële rapporten is niets terug te vinden over trauma, gevechtsstress of zelfs maar neerslachtigheid. Psychische aandoeningen werden, ook als het militairen betrof, in toenmalige medische rapporten nauwelijks vermeld. Onder het mom van een hartkwaal, hoge bloeddruk of maagklachten zijn de dossiers in de archieven van naoorlogse ziekenhuizen beland, waar niemand verder aandacht aan ze heeft besteed. De vraag is niet zozeer óf de soldaten van het Rode Leger last van stress hadden, als wel wat hun gedachten daaromtrent waren en hoe ze ermee omgingen.

Een kwestie die hiermee verband houdt, is het probleem van hun aanpassing aan de vrede op de lange termijn. In slechts vier jaar waren de dienstplichtigen veranderd in beroepsmilitairen, vakkundige vechters, veroveraars. Maar zolang Stalin aan de macht was zouden deze kwaliteiten weinig gewild zijn. De terugkeer naar huis kon even verwarrend zijn als de langvergeten eerste paar weken in uniform. Voor velen zou deze verwarring tientallen jaren voortduren. Het aanpassingsproces kon gepaard gaan met gezinsproblemen, armoede, depressiviteit, drankmisbruik, geweldsmisdrijven. Misschien moet de ultieme overwinning van de overlevenden beoordeeld worden op grond van de mate waarin ze op latere leeftijd in staat blijken een gewoon leven te leiden, of ze kunnen genieten van een kopje thee met wat lekkers, de foto’s van hun kleinkinderen, de zelfgekweekte tomaten van de datsja. Deze triomf, de minst spectaculaire maar meest duurzame, maakt deel uit van de uniciteit van deze generatie, is een aspect van de buitengewone kwaliteit zoals die bespeurd maar niet benoemd werd door de scholieren die dit boek hielpen ontstaan.

Het is half juli en mijn assistente Masja Belova en ik zijn op vrijdagavond uitgenodigd voor een kop thee. We hebben gewerkt in het archief van Koersk, waar we lazen over de chaos die in deze streek om zich heen greep toen het front in 1943 dichterbij kwam. Het verhaal dat de documenten vertellen is verwarrend. De opmars van het leger was een bevrijdingsmars, maar niet iedereen was blij met de komst van de soldaten, die huizen plunderden voor voedsel en paarden in beslag namen om hun kanonnen te kunnen verplaatsen. En dan waren er ook nog de gevaren op straat: niet alleen de inslaande granaten, maar ook de plunderingen, aanrandingen en niet-ontplofte mijnen. We hebben negen uur lang in dergelijke documenten zitten lezen, waardoor de oorlog nu heel werkelijk lijkt en deze rustige middag een droom; je hebt dan even tijd nodig om weer te wennen aan de werkelijkheid van alledag. Als we het plein aflopen, merken we al dat onze ernst van korte duur zal zijn. Het gebouw waar we moeten zijn staat op een lommerrijke binnenplaats. Op alle verdiepingen staan de ramen open, in sommige hangt was te drogen, in andere staan tomatenplanten of afrikaantjes in plastic potten. Een man in trainingspak sleutelt aan zijn auto. Een andere man kijkt toe en spuugt de schilletjes van zijn zonnebloempitten op de grond, waar ze een boog om zijn voeten vormen. De dame bij wie we op bezoek gaan staat ons bij de trap op te wachten. We doen onze schoenen uit bij de voordeur en lopen door naar de woonkamer.

Valeria Michajlovna werd in 1932 geboren in de omgeving van Koersk. Ze is een dorpsvrouw, een boerendochter, en haar accent wordt gekenmerkt door keelklanken, ingeslikte medeklinkers, een kruising tussen Russisch en Oekraïens. ‘Het was afgrijselijk,’ zegt ze steeds weer, ‘beangstigend. God verhoede! Lieve meisjes, beste meisjes, wat kan ik jullie over de verschrikkelijke oorlog vertellen?’ Ze zit tegenover ons op een laag krukje en begint te schommelen als ze aan haar verhaal begint. ‘Ze kwamen, ik weet niet meer wanneer. Er waren tanks, tanks reden voorbij, en er waren vliegtuigen, Duitse vliegtuigen, vliegtuigen van ons. De lucht was zwart. God verhoede! De tanks stonden in lichterlaaie, ze brandden. En er vielen bommen. De strijd was hevig, de gevechten. Ik was negen. Mensen huilden, iedereen huilde, mijn moeder huilde. Mijn lieve meisjes.’ Ze schommelt, glimlacht, kijkt dan weer serieus. ‘Overal lagen lijken. We hadden het slecht, erg slecht. Er waren krijgsgevangenen. We zagen ze. Onze vader werd ook gepakt, hij was krijgsgevangene. Moeder was jong en aantrekkelijk, het was vreselijk. Onvoorstelbaar. Het was koud. Ik weet nog dat er ijs was. Ze brachten de gewonde soldaten naar onze schuur. En alle gewonde soldaten schreeuwden: “Laat ons sterven, laat ons sterven.” Ze legden ze in onze schuur. En toen kwamen ze, lieve meisjes, en ze deden de doden hun kleren uit. Hun hemden en hun jassen. Ze pakten ze en deden ze aan. Zonder ze eerst te wassen of zo, God verhoede!’

Valeria Michajlovna is niet rijk, maar haar flat heeft elektriciteit en gas en ze heeft een zwart-wittelevisie die het waarschijnlijk meestal wel doet. Een baan heeft ze ook, ze leeft zogezegd niet in een hutje op de hei. Maar als ze begint te praten, volgen haar woorden de authentieke cadans van het dorp, het plattelandsdorp van honderd jaar geleden. Rampen gebeuren als donderslagen bij heldere hemel, de mensen lijden, God verhoede. Het verhaal rolt als een onberijmd vers over haar tong, doorspekt met dat refrein: beste meisjes, mijn lieve meisjes, God verhoede! De moeders van de jongens die tegen Napoleon vochten spraken ongetwijfeld in hetzelfde ritme, weefden hun verhalen op een schering van herhaling. En net als in die oude verhalen wordt in deze fabel de invloed van het lot erkend, goed en kwaad aangeduid, details toegevoegd om de waarheid te staven. De Oostenrijkse soldaten waren goede mensen, vriendelijk. De Finnen waren het ergst. Zelfs de Duitsers waren bang voor ze. De Duitsers haatten de kou, lieve meisjes. Ze haatten de winter, ze waren er bang voor. Als het warm was, gingen ze vaak op zoek naar eieren, ze hielden van eieren en van heel veel melk. Maar het waren de Duitsers die ons bombardeerden, onze huizen platbrandden, ze bleven twee jaar. Het was afgrijselijk.

Valeria Michajlovna kijkt ons indringend aan. Ze wil dat we haar begrijpen, dat we krijgen waarvoor we gekomen zijn. Ze heeft dit verhaal al ettelijke malen verteld, maar ze doet erg haar best het levendig te houden. Hoeveel ze uit eigen herinnering haalt en hoeveel uit de lokale overlevering is niet te zeggen. Maar op een gegeven ogenblik breekt het ritme, vallen de jaren en latere verhalen weg en staat ze weer in haar moeders hut naast de deur. Dat was toen ik haar vroeg ons te vertellen over de herovering van haar dorp door het Rode Leger. ‘We woonden bij een brug,’ begon ze. ‘De Duitsers bliezen die op omdat ze zich terugtrokken. We zagen ze voorbijkomen, voorbijkomen. Ze trokken zich terug uit Voronezj. Ze namen alles mee. Ons eten, onze pannen.’ Ze zweeg even. ‘We hadden niet verwacht dat onze jongens zouden komen. Maar toen werd er op de deur geklopt. Moeder zei dat het wel een of andere Duitser zou zijn. Maar het was er een van ons…’ Valeria Michajlovna huilt en lacht tegelijk, omhelst zichzelf, schudt het hoofd en verontschuldigt zich voor de onderbreking. Ze kwamen, ze klopten op onze deur. Ze namen me mee. Ze klopten en ze zeiden: “We zijn er…”’

‘Ik moet altijd huilen als ik aan ze denk,’ vertelt ze me even later bij een kop thee. ‘Het waren onze jongens. Ik kon het niet geloven.’ Het is heel goed mogelijk dat het kleine meisje in 1943 heeft gehuild. ‘Maar,’ zo gaat ze verder, ‘ze konden natuurlijk niet blijven.’ De bevrijders trokken verder en alles wat resteerde was een momentopname in haar geheugen, een soldaat van ‘ons’ aan de deur. Zestig jaar propaganda heeft zijn sporen nagelaten in de grote oorlogsverhalen, maar de blijdschap van de elfjarige Valja is authentiek. Als ik naar opname van het gesprek luister, kan ik bijna het geschuifel van zware laarzen horen, de zware stemmen, het Russisch dat zonder angst wordt gesproken. De mannen die zij zo knap voor mij opriep, zijn geen doodgewone boeren meer. In haar relaas zijn het veeleer de helden uit een Russisch epos.

‘Daar hebben we niet veel aan,’ zei Masja toen we terugliepen naar huis. ‘Ze was erg aardig, maar ze heeft niet erg veel gezien, vind je ook niet?’ Ze had gelijk, zeker als ik het vergeleek met enkele andere interviews die we hadden opgenomen. Die ochtend waren we een uur bezig geweest om gesprekken te regelen met de plaatselijke helden, van wie er een of twee de soldaat gekend zouden kunnen hebben die in 1943 op Valeria’s deur had geklopt. We hadden geluisterd naar anderen, die de dag beschreven waarop ze waren opgeroepen, hun ervaringen tijdens de opleiding, hun eerste gevechten, de Duitse soldaten die ze gedood hadden. Een paar dagen eerder waren we in Prochorovka, waar de zwaarste tankslag van de hele oorlog plaatsvond, en daar had een veteraan ons verteld hoe bang hij was geweest toen overal om hen heen de rijpende maïs vlam vatte en de horizon rood kleurde. Valeria Michajlovna was jonger dan de meeste oorlogsveteranen, zij was geen soldaat geweest en zij was een vrouw.

Toen ik die avond terugdacht aan het interview, besefte ik eigenlijk pas hoe verschrikkelijk belangrijk dat was geweest. Zonder dit interview zouden alle uitspraken van de soldaten geen echte context hebben gehad. Want de meeste soldaten die de jonge Valeria had gekend, kwamen uit háár wereld. Bijna driekwart van de Sovjetinfanteristen in de Tweede Wereldoorlog was voor de oorlog boer geweest. Hun horizon was niet breder geweest dan die van Valeria Michajlovna, hun geestelijk universum was even nauw verbonden aan God en de grond als het hare. Het verhaal van hun leven had heel goed net zo repetitief kunnen zijn: cyclussen van oogst, winter, dood en ontbering. Het leven overkwam hun, ze hadden er geen macht over. Maar toen nam het leger hen op en veranderde hun leven voorgoed.

Voor velen lag een verminking of de dood in het verschiet. Maar daarmee is niet alles over deze oorlog gezegd. De paradox is beangstigend, maar het blijft een feit dat toetreding tot het leger voor het Russische voetvolk werkelijk een vooruitgang betekende, althans voor hen die de strijd overleefden. De infanteristen kwamen in aanraking met buitenlanders: Duitsers, Italianen, Polen, Roemenen, Hongaren, Finnen en heel misschien Amerikanen. Ze vochten zij aan zij met Sovjetburgers die niet eens Russisch spraken en die, in sommige gevallen, niet Stalin maar Allah aanriepen alvorens zij het strijdperk betraden. Ze zagen en bedienden nieuwe machines en leerden schieten, autorijden en onderdelen uit zwaar geschut en tanks halen. Ze werden bedreven zwarthandelaars en vochten met succes voor het eigen lijfsbehoud. Als veroveraars in de wereld van de bourgeois aten ze vlees van fraai Chinees porselein, dronken ze tokayerwijn tot ze erbij neervielen, drongen ze hun sterke lijf op aan vrouwen. Tegen het einde van de oorlog moet hun gevoel van eigenwaarde vele malen groter zijn geweest dan vóór hun toetreding tot het leger. Maar ook op de momenten dat zij dorpen als dat van Valeria binnentrokken, in zo veel opzichten gelijk aan hun vooroorlogse thuis, moeten zij hebben gevoeld hoezeer ze veranderd waren, hoe groot de afstand was die zij allen vanaf hun mobilisatie hadden afgelegd.

De plaatselijke bevolking in gesprek met soldaten van het Rode Leger, september 1943

De mensen die hen verwelkomden hadden hun portie geweld al gehad. De Duitse bezetting was vele malen erger dan de herinneringen van Valeria ons doen geloven. Zelfs in de dorpen werden communisten en Joden opgehangen, vrouwen verkracht en mannen (voor zover die er nog waren) voor dwangarbeid naar Hitlers Reich gedeporteerd. Het Rode Leger zou hen uiteindelijk weer bevrijden, al gebeurde dat niet zonder offers: het Rode Leger dwong mensen in de frontgebieden te evacueren, nam waardevolle etenswaren en goederen in beslag, vernietigde gewassen en gebouwen. De overlevenden waren hiervan op de hoogte, in de archieven liggen kranten met verhalen over de strijd van de burgers, over de misdaden en de woede. Maar wat er door Valeria heenging toen die grote Rus aan haar deur stond, was niet het product van propaganda, ook achteraf bezien niet. Haar emoties waren een uitdrukking van hoop, een geloofsdaad, een teken van de trouw die de Russen jegens elkaar voelden, van de dankbaarheid waarmee het hart van menig veteraan tot op de dag van vandaag is vervuld.

Valeria Michajlovna heeft nooit gereisd. Haar opleiding werd onderbroken door de oorlog, ze heeft die nooit kunnen voltooien, en ze is altijd in haar geboortestreek gebleven. Het Sovjetbewind dat haar volwassen leven beheerste, overspoelde zijn burgers nou niet bepaald met informatie. Valeria, een oude vrouw nu, heeft nooit een blik kunnen werpen in de glossy’s waarmee de kiosken in het hedendaagse Rusland vol liggen. Ze is net zo nieuwsgierig naar buitenlanders, heeft net zo’n zucht naar het exotische als een rekruut in 1943. ‘Vertel me eens over Engeland,’ vroeg ze. Zou ze meer over Tony Blair willen weten, of, zoals veel veteranen wilden, over de oorlog in Irak? ‘Ligt jullie land aan zee?’ begon ze. Ik legde uit dat Engeland deel uitmaakt van een eilandengroep. Dat mijn land aan meerdere zeeën grensde. ‘Maar vertel me eens,’ vervolgde ze, terwijl zij ons over haar eigen koppen en schotels een warme glimlach toewierp, ‘hebben jullie genoeg te eten? Kun je in Engeland alles krijgen wat je nodig hebt?’ Ze wilde wat brood en komkommer voor me inpakken. Dat hoort zo wanneer iemand aan een reis begint.

1 Marcheren op het ritme van de revolutie

Als mensen denken dat er oorlog komt, proberen zij zich daar een voorstelling van te maken. De verhalen die zij dan vertellen stroken zelden met de werkelijkheid, maar ze hebben ook niet de bedoeling om zaken te voorspellen. Het idee dat de jongens weer snel thuiskomen of dat vijand met chirurgische precisie zal worden vernietigd moet, net als de mythe dat het met Kerst allemaal voorbij is, het vertrouwen en optimisme voeden in een tijd dat somberheid voor de hand ligt. In 1938, toen een grootschalige oorlog onafwendbaar begon te lijken, probeerden de ingezetenen van Stalins rijk net als de andere Europeanen hun angst te sussen met troostende verhalen. De Sovjetvisie op de komende strijd zou van grote invloed zijn op een generatie vrijwilligers, maar de beelden werden bewust gecreëerd door een toonaangevende kliek die het volk met zijn ideologie op het pad naar internationale conflicten had gezet. Het favoriete medium was film. De epische strijd van utopie en achterlijkheid voltrok zich in zwart en wit op het filmdoek. Ophitsende muziek versterkte de stemming. En als de Sovjetburger zijn krant opensloeg, las hij talrijke berichten over onheilspellende diplomatieke ontwikkelingen; het land bereidde zich voor op de oorlog. Maar terwijl de nieuwsberichten spraken van dreiging, hadden de films tot doel de mensen in te prenten dat hun voorhoede, het Rode Leger, wis en waarachtig zou triomferen.

Het belangrijkste epos was destijds Aleksandr Nevski van Sergej Eisenstein, een antifascistische parabel over een Russische overwinning op de Duitse indringers. Hoewel het zich afspeelt in de dertiende eeuw, in het tijdperk van Slavische prinsen en Germaanse ridders, verwees Eisensteins spektakelstuk, dat in 1938 uitkwam, direct naar de politiek van de jaren dertig, zozeer zelfs dat op sommige schilden en vaandels van de Germaanse ridders swastika’s stonden. Het Sovjetpubliek, gewend aan alle nuances van de staatspropaganda, pakte deze verwijzingen uiteraard op. Alle gemoraliseer ten spijt, was de film, die kon bogen op begeleidende muziek van Sergej Prokofjev, voorbestemd een klassieker van de Sovjetcinema te worden. Minder geslaagde producties met soortgelijke thema’s hebben de tand des tijds minder goed doorstaan, maar ook op die producties reageerde het publiek in de jaren dertig lyrisch. Aleksandr Nevski was, althans op het eerste gezicht, een film over lang vervlogen tijden. Voor bioscoopbezoekers die liever vooruitkeken, vertelde Als het morgen oorlog is van Jefim Dzigan, eveneens uit 1938, het verhaal van de Russische overwinning op een toekomstige invasie, de invasie die mensen tot diep in de nacht wakker hield.

Jefim Dzigan wilde de mensen geruststellen. Zijn film, die maar één uur duurde, combineerde fictieve handeling met authentieke nieuwsberichten; documentaire filmfragmenten waren zo aan elkaar geplakt dat er een fantasie van een moeiteloze overwinning was ontstaan. De boodschap – vastberaden en stoïcijns, maar tevens vervuld van hoop – werd versterkt door de herhaling van een muzikaal refrein op een tekst van de populaire liedjesschrijver Vasili Lebedev-Koematsj.¹ Als het morgen oorlog is raakte het Sovjetpubliek zo diep dat men de film ook nog ging zien toen de oorlog al begonnen was. In de winter van 1941 had de vijand een derde van de Sovjet-Unie onder de voet gelopen. De vliegtuigen die over het zwart-witte doek van Dzigan gonsden waren vernietigd, de tanks uitgebrand, de dappere soldaten bijeengedreven in gevangenkampen. De droom dat deze oorlog snel ten einde zou worden gebracht, kon niet langer worden gedroomd. Die winter bevonden zich onder degenen die samendromden in oude klaslokalen en lege hutten evacués uit Oekraïne en Smolensk, mensen wier huizen nu in Duitse handen waren. Ze kropen bijeen, aangewezen op elkaars adem voor wat warmte, en wachtten geduldig tot iemand de dynamo met de hand aandraaide. Maar de betoverende werking van de film bleef van kracht.² Deze film ging niet over de oorlog, maar over hoop. Die hoop was, net als de beelden die hem in stand hielden, van wezenlijk belang voor hen die het tijdens de oorlog het zwaarst te verduren zouden krijgen. In de afschuwelijke jaren die voor hen lagen, zouden ze de muziek van deze film neuriën om de moed erin te houden. Soldaten zouden, marcherend over de stoffige steppen of tokkelend op hun gitaar bij het licht van het kampvuur, het lied van Lebedev-Koematsj nog vaak zingen.

De film begint op een kermisterrein, waarschijnlijk het pas geopende Gorkipark, het Moskouse park voor cultuur en recreatie. In de verte zien we de torens van het Kremlin, elk met een stralende elektrisch verlichte ster op zijn top. Het is avond, maar in de stad heerst een en al joligheid, met een reuzenrad, vuurwerk en jonge mensen die rondkuieren met een ijsje. Dit is het socialistische paradijs, een plek van welverdiende rust, gelukkige paartjes, aantrekkelijk gekleurd voedsel. Het geheel straalt onschuld uit, is zonder misdaad, zonder seks, zonder ook maar één zonde. In dit land nemen Stalin en zijn trouwe medewerkers alle zorgen op zich zodat de kinderen van de revolutie vrij kunnen zijn. Maar hun vrijheid ligt onder vuur. De volgende scène neemt de kijker mee naar de Sovjetgrens, waar fascistische troepen als mieren op hun tanks klauteren. We kunnen met geen mogelijkheid enige sympathie voor hen voelen. Dit zijn geen verleidelijke schurken, maar dwaze hansworsten. Hun officieren hebben grote snorren, doen gewichtig en lopen met de kromme benen van een cavalerist. De infanteristen kruipen moeizaam voort, de piloten hebben een ronde rug. Ze spreken Duits, maar lijken meer op karikaturale Pruisen uit een kinderboek dan op nazi’s in leren laarzen. Zelfs de swastika’s op hun helmen en kragen doen wat overdreven aan. Dit heeft weinig te maken met de werkelijkheid, dit is fascisme uit een prentenboek.

De invasie begint ’s nachts. Het kan eng worden, en we maken ons misschien eventjes zorgen over de gezette jonge vrouw die op een steenworp van het front soep aan het maken is, maar de grenstroepen brengen de agressor tot staan. Onze huisvrouw sluit zich aan bij de mannen, werpt haar schort af en neemt haar plaats in tussen de bedreven kanonniers, waarmee zij laat zien dat patriotten hun hand niet omdraaien voor welke klus dan ook. Helaas is dit de eerste van een reeks gemene aanvallen. De volgende komt uit de lucht. De fascistische tweedekkers gonzen dreigend, maar ook nu wordt het gevaar afgewend. Een vloot van glanzende nieuwe Sovjettoestellen kiest het luchtruim, en dat is het moment waarop het publiek de kopstukken moet herkennen die zich in allerijl naar hun toestel hebben gerept. Ze zien Baboesjkin, enkele jaren daarvoor nog de held van een reddingsactie in het poolgebied, en Vodopjanov en Gromov, sterpiloten wier namen op het scherm verschijnen voor het geval zij niet meteen herkend worden. De jaren dertig waren een tijd van helden, en piloten waren de fine fleur. In een scène waarvan het illusioniaire karakter drie jaar later, toen de Luftwaffe haar verwoestende aanvallen van juni en juli 1941 uitvoerde, op pijnlijke wijze aangetoond zou worden, plunderen de sterpiloten op gewaagde wijze het hol van het fascistische beest, vernietigen ze vliegtuigen op de grond en keren ze ongeschonden terug.

En nu is het Rode Leger zelf aan de beurt. De vrijwilligers stromen uit alle hoeken van het Sovjetland binnen. In de rij bij het aanmeldingspunt staat een oude man met een grijze baard. In de burgeroorlog vocht hij tegen Denikin, de witte generaal, en nu wil hij de vijand wederom verpletteren. Hij heft zijn vuist naar het scherm, laat ons weten dat de vijand ‘zich deze nog van de vorige keer herinnert’. De fascisten zijn net als de Witten de gezworen vijanden van alle weldenkende burgers geworden. Maar niet alle burgers kunnen vechten; nu wordt ons duidelijk gemaakt dat het een voorrecht is om aan het front te dienen. Ouderen en kinderen moeten wachten en hun normale werk blijven doen. Sommige vrouwen blijven ook thuis, terwijl andere, net zo goed opgeleid en even krijgshaftig als de mannen, in uniform in gelid treden, vastberaden en gereed voor grootse daden. Het zijn niet alleen Russen die zich aanmelden. De volkscommissaris van Defensie, Kliment Vorosjilov, verschijnt in uniform om een appèl te doen op de mensen in het oosten, de Oezbeken in het bijzonder. Taaie mannen met hoeden van schapenvacht reageren terstond. De toespraak van Vorosjilov is voor iedereen het keerpunt. Aanstonds gaan de Sovjettroepen in de aanval en zullen zij de fascisten uit hun loopgraven jagen. De oorlog zal op het grondgebied van de agressor worden uitgevochten en hij zal worden gewonnen.

Angstaanjagender dan dit wordt het verhaal niet. Steeds als de Sovjettroepen in de slag gaan met de vijand moeten de fascisten rennen voor hun leven. Niet alle gevechten zijn hightech, in de grootste geënsceneerde slag van de film is er zelfs een hoofdrol weggelegd voor cavaleristen met bajonetten, al vloeit er geen druppel bloed. Sterker nog, in de hele film zien we slechts één echte verwonding. Het slachtoffer is een lid van een tankbemanning die, samen met zijn broer, in dienst trad bij de eerste aanvalsgolf en meteen op avontuur is gegaan. De mannen, die worden vergezeld door een aantrekkelijke jonge verpleegster, rollen een poosje vrolijk voort in hun Sovjettank, een verrassend ruim voertuig waarvan het interieur doet denken aan een caravan. Ze kunnen net zo goed op vakantie zijn, zelfs het feit dat hun machine opeens knarsend tot stilstand komt, doet daar weinig aan af. Onze gladde en vrolijke held, een jonge Cliff Richard, is onversaagd. Hij grijpt een moersleutel en klautert door het luik naar buiten. Daarna horen we een klap, het geluid van een werkende man, en hoewel we de acteur niet kunnen zien, horen we hem het themalied fluiten terwijl hij het karwei klaart. Maar dan wordt de muziek verdrongen door een salvo. In de tank schuift een masker van verdriet over het gezicht van de broer. We blijven een paar seconden in het ongewisse, vioolmuziek klinkt, en we houden in afwachting van de tragedie misschien even onze adem in. Maar het verdriet van de kinderen van Stalin is van korte duur. De knul is gewond aan zijn hand, meer niet. Hij klautert zijn tank weer in, de verpleegster verbindt zijn hand en hij is weer helemaal de oude. De bemanning zet opnieuw het lied in en vervolgt haar weg naar de overwinning.

Het verhaal eindigt in Berlijn. Als ganzen vliegen de Sovjetvliegtuigen in formatie over, de ene golf na de andere. Ze werpen geen bommen. Hun lading bestaat uit pamfletten waarin de bevolking wordt opgeroepen de wapens neer te leggen en zich aan te sluiten bij de internationale proletarische revolutie. De boodschap komt precies op het goede moment, want er was reeds een grote schare onderweg. De arbeiders van dit andere land maken zich gereed om het kapitalistische juk van zich af te werpen. Op het scherm verschijnen slogans. De oorlog, zo wordt ons verteld, zal resulteren in de vernietiging van de kapitalistische wereld. De strijd zal niet op Sovjetbodem worden geleverd. Deze geruststellende boodschap wordt ondersteund door fanfaremuziek en nog meer spandoeken. Het publiek lacht, ze zijn gered. Terwijl de muziek vervaagt, herinnert een andere slogan ons eraan dat oorlog de prijs van onze vrijheid is. Wat wil zeggen dat we bereid moeten zijn om in een glimmende tank naar Berlijn te rijden, een knappe piloot of een aantrekkelijke verpleegster te zijn, of met ons geweer een gezonde man dood te schieten zonder dat er ook maar één druppel bloed vloeit.

De droom van een snelle en eenvoudige overwinning was wellicht niet zo doeltreffend geweest als hij zich had beperkt tot het grote scherm. En wellicht ook niet zo rampzalig. Het probleem was dat deze fantasie uit 1938 het strategisch denken beïnvloedde. De ‘beslissende overwinning tegen een lage prijs’ was niet alleen een visioen van de propagandisten, het was ook het officiële doel van het Rode Leger. Het script van Dzigan mag de burgers dan hebben laten wennen aan het idee van oorlog, het was tevens, en dat was minder constructief, het scenario dat de militaire tactici in hun hoofd hadden. In 1937, toen Stalin zijn topstrategen liet vervangen door mensen die hij vooral had geselecteerd op grond van hun politieke aanzien en minder om hun militaire reputatie, ging men in Moskou een nieuwe benadering van de nationale veiligheid volgen. In het verleden was altijd veel aandacht besteed aan defensieve strategieën. Maar nu richtte de opleiding van het Rode Leger zich helemaal op offensieve operaties. De voorbereiding op en oefening van een langdurige defensieve oorlog kwam op het tweede plan, evenals de nog maar net begonnen voorbereiding op partizanenoperaties op eigen grondgebied.³ De notie dat de vijand teruggedreven en op eigen bodem verslagen zou worden, was niet slechts een romantische droom; vanaf het einde van de jaren dertig vormde deze notie het speerpunt van de stalinistische militaire planning.

Heel het volk leek in deze waan te verkeren. Terwijl Hitler en zijn generaals het grootste beroepsleger van het continent drilden, leken de adviseurs van Stalin zich te verliezen in een fantasie. Er waren wel afwijkende (en invloedrijke) geluiden te horen geweest, maar in 1938 waren de critici opgeslokt door de stilte van de gevangenkampen, de geheime graven. Als de bolsjewieken de oorlog konden winnen, krijsten de propagandisten, als ze de Dnjepr konden afdammen, God konden verbannen en naar de noordpool konden vliegen, dan konden ze toch zeker ook de fascistische indringers tot staan brengen. De geschiedenis, die de gehele mensheid onmiskenbaar naar een gemeenschappelijk doel dreef, stond immers aan hun kant. Het waanidee werd in deze periode in talrijke films tot uitdrukking gebracht, onder andere in een productie waarin tanks wederom een belangrijke rol speelden. In deze film, De tankmannen, krijgt de held, Karasev, het bevel een verkenning achter de vijandelijke linies uit te voeren. Maar hij besluit zich niet te beperken tot deze opdracht. Hij bindt de strijd aan met de sinistere vijand, maakte een paar voertuigen onklaar en rijdt vervolgens door naar Berlijn. Daar aangekomen stoot hij door naar de Reichstag en neemt hij Hitler gevangen. ‘Goed gedaan, Karasev,’ juichen zijn kameraden hem bij terugkeer toe. ‘Nu hebben wij geen moer meer te doen!’⁴

Het publiek dat deze films in 1938 bekeek, stapte vanuit de bioscoop de werkelijkheid van de Russische avond in. De vrolijke menigten en goed verlichte parken die de mensen op het scherm hadden gezien, waren in geen velden of wegen te bekennen. In plaats daarvan voerde de weg naar huis door sombere bouwterreinen, over modderpaden tussen de hutjes van keuterboertjes, of over verlaten straten waar de lantaarns slechts een flauw schijnsel wierpen, dat al snel weer door het donker werd opgeslokt. Velen keerden terug naar woningen waar twee families en drie generaties in één kamer opeengepakt zaten. Anderen, de jongeren, liepen waarschijnlijk terug naar hun barakachtige slaapzalen, waar tientallen kostgangers in rijen naast elkaar sliepen. De revolutie had de Russen geen welvaart gebracht. Ze had van hun land zelfs niet de grote industriële macht gemaakt die het naar eigen zeggen wel was, al werden de veranderingen razendsnel doorgevoerd en was de productie verbijsterend hoog. Maar wat de Sovjetarbeiders onderscheidde van andere arbeiders die met grote moeite het hoofd boven water konden houden, was de overtuiging dat zij uitverkoren waren. Zij mochten dan honger lijden, aftands schoeisel aan hun voeten hebben en in stampvolle krottenwijken wonen, ze werkten wel mee aan de verwezenlijking van een andere wereld. Zij móésten wel zegevieren. Dat was hoe dan ook het gezicht dat de Sovjetcultuur aan de buitenwereld toonde.

De Sovjetstaat was in oorlogstijd gesticht. Als er één natie was die wist hoe geweld eruitzag, dan was het de Sovjet-Unie wel. Om te beginnen was er de oorlog van de tsaar tegen Duitsland geweest, waarin Rusland meer soldaten verloor dan alle andere betrokken Europese staten.⁵ Het vooruitzicht van een nederlaag in deze oorlog, de Eerste Wereldoorlog, en de ontberingen die de oorlogsinspanning met zich meebracht, lokte het oproer van februari 1917 uit, de uitbarsting van volkswoede die de tsaar zijn scepter kostte en een nieuwe regering aan de macht bracht. Maar er was nóg een omwenteling nodig, de bolsjewistische staatsgreep onder Lenin, om de uitgeputte troepen van de tsaar weer thuis te krijgen. Het verdrag van Brest-Litovsk, waarmee de nieuwe staat zijn bondgenoten Groot-Brittannië en Frankrijk liet vallen ten gunste van een wapenstilstand met Duitsland, bracht begin 1918 een paar weken vrede. De manschappen die niet hadden kunnen deserteren, waren blij met het nieuws dat ze niet meer hoefden te vechten. Maar algauw brak de burgeroorlog uit, een conflict dat zich als een lopend vuurtje over de toekomstige Sovjetwereld verspreidde, met als gevolg dat de mannen werden teruggeroepen onder het vaandel en burgers van alle leeftijden werden gemobiliseerd. Het geweld, heviger nog dan in een ‘gewone’ oorlog, was slechts een van de vele wrede aspecten van deze nieuwe oorlog. Geruïneerde steden en dorpen werden ook nog eens geteisterd door epidemieën, vooral tyfus. Er mislukten oogsten en in verschillende regio’s brak hongersnood uit. In 1921, toen de strijd enkel nog in enkele uithoeken van de piepjonge staat woedde, wisten de meeste Sovjetburgers wat een oorlog feitelijk betekende.

De grootste belofte van het nieuwe regime was vrede. Het woord ‘vrede’ was in 1917 het sterkste onderdeel van de bolsjewistische propaganda geweest en in de daaropvolgende jaren waren er weinig dingen waar de mensen meer naar verlangden. De leiders spraken weliswaar van verzoening, en verklaarden dat zij op den duur niets anders dan eensgezindheid en broederschap wilden creëren, maar in de praktijk bracht hun beleid het land op een ramkoers met de rest van de wereld. Het marxisme-leninisme ging een langdurige strijd aan met het kapitalisme, en ofschoon het communisme ongetwijfeld als winnaar uit de bus zou komen, geloofde niemand dat dit zonder bloedvergieten zou geschieden. Naarmate de definitieve zege van het communisme naderbij kwam, zo verklaarden de ideologen, zou het verzet van de tegenstanders hardnekkiger worden, omdat zij zich uit alle macht zouden vastklampen aan de vergaarde macht en rijkdom. Het leed geen twijfel dat er een gewapende strijd zou losbarsten alvorens de wereld haar uiteindelijke toestand van broederschap en overvloed zou bereiken. In eigen land moesten er nog overblijfsels van dezelfde elementen – bourgeois kapitalisme, imperialistische onderdrukking – overboord worden gezet. De staat, het zelfbenoemde instrument van de volkswil, nam de taak op zich deze overblijfsels uit te roeien. De klassenoorlog – een splinternieuwe vorm van geweld – zou tien jaar lang woeden. In 1938 was het aantal dodelijke slachtoffers opgelopen tot bijna vijftien miljoen, en nog eens vele miljoenen waren dakloos, gedesillusioneerd, verweesd of berooid.

Het vooruitzicht van een gouden toekomst en de angst dat vijanden samenspanden om die te ondermijnen, was de zegen en gesel van Stalins dictatuur. Het verzet tegen bepaalde facetten van zijn beleid duurde voort, net als cynische ontwijking en misdaad bleven voorkomen. Maar deze staat had zich tot doel gesteld het leven van zijn burgers drastisch te veranderen; van platvoerse tirannie was geen sprake. Hoe iemand daarop reageerde was in zekere mate afhankelijk van zijn leeftijd. Hierbij fungeerde de revolutie als waterscheiding, en iedereen die een belang had in de oude wereld had reden om zich bedreigd te voelen door alle beroering in de nieuwe. Voor ouderen wierpen angst en ontbering een kille schaduw over de geboorte van het communisme, en de herinnering aan oorlog en terreur werkte onder hen waakzaamheid in de hand. Maar de jongeren – de generatie waaruit vanaf 1941 het merendeel van de soldaten afkomstig was – groeiden op met de opgewekte taal van de hoop. Deze generatiekloof bleef grotendeels onzichtbaar. De Sovjetburgers hadden in de jaren voor de oorlog geleerd om eensgezind hun werk te doen. In november en mei, wanneer de vruchten van de revolutie werden geroemd, gingen miljoenen mensen de straat op om te zingen en te paraderen. De afbeelding van Stalin, die op talloze affiches en spandoeken stond, keek neer op dit spectaculaire vertoon van eendracht. Maar in werkelijkheid waren de mensen die in de aankomende oorlog het hart van het Rode Leger zouden vormen in talrijke opzichten een verdeelde groep, niet alleen qua leeftijd, maar ook wat klasse, etnische afkomst en zelfs politieke opvattingen betreft. Wat hen bijeenhield, wat hen verenigde in een natie die duidelijk verschilde van alle andere, was hun bijna volledige afzondering van de buitenwereld.

Binnen deze vergrendelde wereld was de verandering van het platteland voor de mensen de meest omstreden kwestie. De Sovjet-Unie was nog altijd een land waar tachtig procent van de bevolking in dorpen leefde. Sinds generaties waren er boerenzonen geweest die hun boeltje pakten en naar de stad trokken om daar werk te zoeken. Maar vaak lieten ze vrouw en kinderen achter, en bijna altijd droomden ze ervan ooit terug te keren, al was het alleen maar om te sterven. Het Russische landschap, of dat van Oekraïne, de Kaukasus, de steppen, werd als moederland gekoesterd door een ieder die daar geboren was. Naar de mening van de folkloristen stamden de tradities van deze streken uit het begin der tijden. Dit was niet het geval – Rusland was in de negentiende eeuw nog drastisch veranderd – maar het was een geruststellende fantasie, vooral voor degenen die nu in de bouw of de staalindustrie werkten. De boeren bekommerden zich alleen om hun land, hun vee en de volgende oogst. In 1929 zouden deze economie en deze levenswijze op hun kop worden gezet.

De Sovjetregering had bepaald dat de landbouwsector inefficiënt was. Het boerenleven, een cultuur die misschien nog wel dieper geworteld was dan de religie, diende gestroomlijnd, doeltreffender geleid en gecontroleerd te worden. In de winter van 1929-1930 verspreidden politie en vrijwilligers zich over het platteland om een tweede revolutie af te dwingen, ditmaal van bovenaf. Het doel was om collectieven tot stand te brengen, de afzonderlijke boerderijen op te heffen en een stelsel op te zetten dat was gebaseerd op gemechaniseerde loonarbeid. Om de campagne een revolutionair tintje te geven werd deze in de vorm van een nieuwe klassenstrijd gegoten, met de rijkere boeren, de ‘koelakken’, een sociale categorie die voornamelijk voor dit doel in het leven was geroepen, als de aangewezen vijand, de zwarte schapen van de komende strijd. De koelakken waren gedoemd alles te verliezen: hun vee, hun machines, hun huizen, hun burgerrechten en, in veel gevallen, hun leven. In het voorjaar van 1930 kwam het op het platteland bijna tot een openlijke oorlog. De daaropvolgende jaren zouden miljoenen mensen die op de boerderijen werkten naar de stad worden gedreven, omdat zij het niet redden met de onregelmatige graanrantsoenen die de lonen hadden vervangen. Nog eens miljoenen zouden omkomen van de honger. In 1939 was de plattelandsbevolking geslonken van 26 naar 19 miljoen huishoudens.⁶ Van alle mannen en vrouwen die van het platteland waren verdwenen, waren er naar schatting tien miljoen dood.

Geen enkel beleid zorgde tijdens het bewind van Stalin voor meer angst, en geen enkel beleid stuitte op zo veel verzet. Het was een constante bron van onlust, ondanks het feit dat de voornaamste slachtoffers onzichtbaar bleven. De hongerslachtoffers zwegen zelfs nog op hun sterfbed, terwijl de verbannen koelakken uit het zicht van de openbaarheid werden gehouden, of beter gezegd uit het zicht van de Europeanen. Hun leven en dood in de dunbevolkte nederzettingen in het uiterste noorden en oosten werden in Moskou van weinig belang geacht. De koelakken werden niet eens geschikt geacht voor het leger. Hun kinderen werden aanvankelijk ook als verdachten behandeld. Leden van de tweede generatie begonnen hun dienstplicht veelal als slaaf in een zogenoemd werkbataljon; ze moesten fabrieken bouwen en in steengroeves werken, vechten aan het front was er voor hen niet bij.⁷ Maar zelfs onder de schijnbaar trouwe boeren, de barse, zwijgzame meerderheid, bevonden zich miljoenen mensen die grote afschuw voelden voor de collectieven en alle ontberingen die deze met zich hadden meegebracht. Velen hadden honger, velen waren overwerkt en verward. Naarmate de staat meer graan aan het buitenland verkocht, verspreidden de boerenfamilies zich als kaf over het land. Ze werden gedwongen als vagebonden te leven en zwierven rond op zoek naar een maaltijd of werk. Eenmaal in het leger bleken deze zonen van het dorp onzekere soldaten. In het gunstigste geval verafschuwden en vreesden zij hun van willekeur vervulde regering. In het slechtste geval wachtten zij op een kans de zaak recht te zetten.

De nieuwe collectieven hielden stand. Ze konden de storm doorstaan doordat genoeg mensen erin geloofden, en dat met voldoende hartstocht om opgewassen te zijn tegen het geweld dat hun eigen fanatisme ontketende. Tijdens de collectivisatie lijken Stalins activisten verblind te zijn geweest door woorden. Een mist van taal omfloerste het leed van anderen. ‘Ik bekommerde me niet om de vraag waarom “menselijkheid” abstract moest zijn,’ schreef de activist en latere officier in het Rode Leger Lev Kopelev, ‘terwijl “historische noodzaak” en “klassenbewustzijn” concreet moesten worden gemaakt.’⁸ De ‘historische noodzaak’ vroeg om gewapende bendes en massale arrestaties. De geheime dienst had tot taak het volk het beleid op te leggen. De agenten waren simpele schurken en meedogenloze beroepsbeulen die nog onder de tsaar hadden gediend, maar de voorhoede bestond uit echte zeloten. ‘In het afschuwelijke voorjaar van 1933 zag ik mensen sterven van de honger,’ vertelde Kopelev. ‘Ik zag vrouwen en kinderen met opgezwollen buiken, ze werden al blauw maar ademden nog, met holle, levenloze ogen. En dan de lijken, lijken in haveloze jassen van schapenvacht en armetierige vilten laarzen, lijken in boerenkotjes […] Ik zag het allemaal en werd niet gek of suïcidaal […] Ik bleef erin geloven.’⁹ Het nieuwe Rusland eiste zijn plaats op ten koste van het oude.

Net als de troepen in de film van Dzigan ging de strijdmacht van Stalin voor de overwinning. De talrijke boeren bleven op de achtergrond, werden als groep versplinterd door afstand, dialect en de eigen misère. De beslissingen werden genomen in Moskou, niet in een door moddervelden ingesloten dorp op kilometers afstand van een begaanbare weg. In een democratie zouden berooide boeren wellicht een sterke pressiegroep hebben gevormd, anderen met hun verzet hebben geïnspireerd tot een strijd voor de goede zaak. Maar goed, in een democratie zouden de boeren überhaupt niet in een collectief zijn gedwongen. In de Sovjet-Unie van Stalin kreeg niemand de kans zijn protest te uiten: wie niet godsdienstig was, had de keuze om of zijn weerzin heimelijk te koesteren, of het nieuwe regime te omhelzen en op een betere toekomst te hopen. Godsdienst bood een grote minderheid een alternatieve overtuiging, al stonden zelfs de kerken machteloos tegenover de propaganda waarin de staat zijn burgers dompelde, temeer omdat de collectivisatie gepaard ging met een aanval op de georganiseerde godsdienstoefening. Kerken werden gesloten en omgebouwd tot schuren en varkensstallen, priesters werden gearresteerd, gelovigen verbannen. En wanneer de godsdienstbeoefening was uitgeroeid, was er geen enkele geloofsovertuiging meer die het kon opnemen tegen de communistische wereldbeschouwing, was er geen enkele groep meer die lang weerstand kon bieden aan de staatsdruk. Het leed van de mensen was dermate groot dat zij nóg sterker het gevoel kregen er helemaal alleen voor te staan. Zoals een overlevende opmerkte: ‘Verdriet is niet zo hevig en bitter als het kan worden gedeeld met vrienden.’¹⁰

Maar de staat kon niet triomferen door onderdrukking alleen, en evenmin door het idealisme van een elite van jonge activisten. De Sovjetstaat kreeg de steun van een grote groep gewone burgers. Deze mensen werden bewogen door iets wat positiever was dan angst, concreter dan hoop. ‘Het leven wordt beter,’ lazen ze op gigantische affiches, ‘beter en vrolijker.’ En stukje bij beetje, en bijna alsof men zich ervoor schaamde, werd het dat voor miljoenen ook. Europa en Amerika werden geteisterd door een economische depressie, maar de Sovjet-Unie kon prat gaan op een volledige werkgelegenheid en een snelle groei. Een dorpsjongen die werk zocht in de stad, hoefde niet lang te zoeken. De oudere generatie had wellicht moeite om zich aan te passen, maar voor de jongeren gloorde hoop aan de horizon. Als arbeider in de Sovjetstaat kon een jonge man ook een patriottische trots voelen. In 1939 had de Sovjet-Unie de grootste bouwtechnische industrie van Europa. De luchtschepen, dammen en ijsbrekers vormden daar het bewijs van. Elk jaar werden miljoenen tonnen steenkool gedolven, in 1940 maar liefst 166 miljoen. ‘Op alle gebieden,’ schreef de Pravda op de laatste oudejaarsavond voor het uitbreken van de oorlog, ‘zijn onze successen overweldigend geweest.’¹¹ De lezers zullen allen op de hoogte zijn geweest van de tanks en de vliegtuigen. De Sovjet-Unie beschikte in 1941 over meer tanks dan alle andere landen bij elkaar.¹² Maar ook dichter bij huis waren verbeteringen zichtbaar. De voorbije jaren waren tenslotte zo slecht geweest dat bijna alles een vooruitgang leek.

Hier school evenwel een paradox. De staat verkondigde dat altruïsme essentieel was en droeg de burgers op geen privébezit na te jagen. Maar tegelijkertijd was de belofte van materiële welvaart het belangrijkste wat deze staat zijn burgers te bieden had, een overvloed die zelfs volgens de gecensureerde kranten tot uiting kwam in eigendommen als polshorloges en fietsen, en niet slechts in publieke goederen. Hoewel de kranten hier doorgaans geen melding van maakten, had dit tot gevolg dat de bevolking, die zoveel leed en geweld doorstaan had, op iedere hoek van de straat een mogelijkheid voor zichzelf zag. Ook in de vooroorlogse Sovjet-Unie waren de burgers vindingrijk waar het ging om handel, het aanleggen van voorraden en het netwerken dat nodig is voor een bloeiende zwarte markt.¹³ In het land van broederschap waren de meeste mensen in de eerste plaats met zichzelf bezig. Ondertussen draaide het in de openbare retoriek vooral om collectief geluk, en ook dit werd in materiële termen verbeeld. Een polshorloge, schijnbaar het felst begeerde symbool van het moderne leven, was voor bijna iedereen nog steeds een droom, maar er zou een dag komen, zo kreeg men te horen, dat in de fabrieken die nu als paddestoelen uit de grond schoten, polshorloges zouden worden gemaakt. Lev Kopelev drukte zijn visie in vergelijkbaar concrete termen uit. ‘De wereldrevolutie,’ schreef hij, ‘was noodzakelijk om rechtvaardigheid te doen zegevieren.’ Als alles voorbij was, zouden er ‘geen grenzen, geen kapitalisten en geen fascisten meer zijn […] Moskou, Charkov en Kiev zouden net zo groot en mooi worden als Berlijn, Hamburg en New York […] wij zouden wolkenkrabbers krijgen, straten vol auto’s en fietsen’ en ‘alle arbeiders en boeren zouden goed gekleed zijn, met hoeden en horloges.’¹⁴

Vooralsnog schonk de staat zijn burgers kleine compensaties, die de belofte van meer leken in te houden. De keuzes van de beleidsmakers konden van een wrede ongerijmdheid lijken. Dit was een land waar gedurende de hongersnood van 1933 kinderen aan hun lot werden overgelaten, en waar veel dorpen nog tientallen jaren in armoede gedompeld zouden blijven. Zelfs in de stad was er gebrek aan vlees en boter, en brood bleef tot 1935 op rantsoen. De kwaliteit van de massaproducten was altijd twijfelachtig, en er waren constant geruchten over stof of zand dat in meel zat, of kraakbeen dat men in de plaats van vlees kreeg. Maar Anastas Mikojan, de minister die verantwoordelijk was voor de voedselvoorraden, had plannen om het leven aangenamer te maken voor een ieder die nog een roebel onder zijn matras had liggen. Hij wilde de mensen onweerstaanbare hapjes voorschotelen en richtte de activiteiten van de planeconomie op de productie van worstjes en ijs. De Sovjets hadden nieuwe massaproductietechnieken overgenomen van de Amerikanen en de Duitsers, zodat de fabrieken enorme hoeveelheden eenvoudige snacks konden leveren. Er waren dan misschien geen verse groenten, er was dan misschien geen melk, maar ijs was er voor iedereen. De nieuwe industrie werd afgeschilderd als een voorbode van het goede leven dat zich spoedig zou aandienen. En hoe bewerkter het voedsel, hoe groter de aantrekkingskracht die het geacht werd uit te oefenen op een generatie die de hoop koesterde de wereld te veranderen. Een volk dat naast vanilleijs ook kersen-, chocolade- of frambozenijs kon eten, dat kon toch niet anders dan een blij volk zijn?¹⁵

De kinderen die vóór de oorlog in de stad opgroeiden, herinneren zich slechts gelukkige tijden. ‘We leden nooit honger. En misdaad was er ook niet.’ Een zonnig beeld, dat meer zegt over de gecensureerde pers en de romantiek die de terugblik op een ver verleden vaak aankleeft, dan over het echte leven. Diefstal en roof tierden welig in de jaren dertig, en waardevolle bezittingen kon je vaak alleen veiligstellen door gebruik te maken van connecties.¹⁶ Een schrijver wist nog dat hij de hele nacht voor een winkel in de rij moest staan toen zijn moeder een nieuw pak voor hem wilde kopen. ‘Ondanks dat,’ vervolgde hij, ‘moesten we in de winkel ook nog eens vijf uur wachten en stonden we uiteindelijk pas om één uur ’s middags weer buiten.’ Het pak kostte een maandloon.¹⁷ Maar wat vandaag overheerst in de herinnering van mensen, is dat ze een pak kónden kopen. Er was heel lang niets te koop geweest, een situatie die trouwens snel zou terugkeren. Bovendien waren in 1938 in de Sovjet-Unie weinig mensen in de gelegenheid hun levensstandaard te vergelijken met die van buitenlanders. Hun leiders verkondigden voortdurend dat het volk in een betere en meer egalitaire maatschappij leefde en dat iedereen spoedig zou baden in overvloed, mits de juiste inspanning zou worden geleverd. Voor zover zij wisten – of zoals de meesten geloofden – waren de rijen in de kapitalistische landen nog langer en mochten de arbeiders daar überhaupt geen pakken dragen.

Wat de Sovjetregering met name te bieden had, was werk. Haar meest enthousiaste aanhangers waren de mensen met een bloeiende carrière in een snel veranderende arbeidsmarkt. Voor mensen van bescheiden afkomst was een loopbaan in het leger een van de beste manieren om rijker te worden. Zelfs boeren (met uitzondering van de koelakken) konden zo een nieuwe toekomst voor zichzelf creëren. De eersten die tot de ontdekking kwamen welke mogelijkheden het Sovjetleger bood, waren degenen die onder de tsaar hun dienstplicht hadden vervuld en de ervaring die ze hadden opgedaan in de Eerste Wereldoorlog ter beschikking stelden aan het Rode Leger. Vrijwel de gehele elite van officieren in Stalins leger had als boer de eerste schreden op het militaire pad gezet. Ivan Konev, een van de toekomstige helden van Berlijn, was in 1879 geboren in de streek van de Noordelijke Dvina. Hij zou zijn dagen als arbeider in de plaatselijke houtzagerij hebben gesleten als hij niet was gemobiliseerd in het leger van de tsaar. De jonge Semjon Timosjenko was gedoemd akkers te bewerken in de provincie Odessa, ware het niet dat hij werd opgeroepen om als mitrailleur te dienen. In 1940 zou hij Vorosjilov opvolgen als volkscommissaris van Defensie. Ivan Vasiljevitsj Boldin, die de eerste dagen na Hitlers invasie een dubieuze rol speelde, was geboren in de Wolga-regio en kreeg vlak voor de Eerste Wereldoorlog zijn eerste baan: hij werd dorpsbakker. Zelfs de grootste van allen, Georgi Zjoekov, de maarschalk die de eer van de verovering van Berlijn opeiste, was geboren in een dorp, al verhuisde hij als jongeling naar Moskou om het vak van stratenmaker te leren.¹⁸ Al deze mannen maakten carrière tijdens de burgeroorlog. Hun politieke overtuiging dreef hen in de armen van de rode strijdmacht, die hen beloonde met promotie, voldoening en aanzienlijke geldbedragen.

Hun inspanningen baanden de weg voor andere carrièremakers. Veel beroepssoldaten, de latere officieren, hadden ondanks de storm die door hun geboortedorpen was geraasd een goede loopbaan. Het verhaal van Kirill Kirillovitsj is in dit opzicht exemplarisch. Ik luisterde ernaar in zijn flat in Moskou, op een prestigieuze plek op een steenworp afstand van het Park van de Overwinning en het panorama van Borodino. Het verhaal begint met de oorlog. Hij vertelde dat hij in Tallinn was, de hoofdstad van de kort daarvoor door de Sovjet-Unie geconfisqueerde republiek Estland, toen het nieuws hem bereikte. Die zomer vlogen er vrijwel elke nacht Duitse vliegtuigen over de havenstad – volgens Kirill waren het ‘Messers’.¹⁹ De artilleristen in Kirills eenheid gaven gehoor aan het bevel niet te schieten. Maar in de kleine uurtjes van 22 juni 1941 ontvingen ze nieuwe instructies. ‘We kregen te horen dat we nu echt in staat van oorlog waren,’ vertelde Kirill. ‘We waren niet bang. Waarschijnlijk omdat we nog jong waren. Nu zou ik er niet aan beginnen. Maar ik kan in alle eerlijkheid zeggen dat er geen angst was. Misschien kwam het gewoon door de manier waarop we waren opgeleid.’ De daaropvolgende weken waren verwarrend, slapeloos en demoraliserend. ‘We moesten ons voorbereiden,’ zei Kirill, ‘op de overgave – nee, ik bedoel, uh, op ons vertrek uit Tallinn.’ De evacuatie via zee van de Sovjettroepen uit de Estlandse hoofdstad was een operatie die later omschreven zou worden als ‘schokkend […] een soort Duinkerken, maar dan zonder luchtdekking’.²⁰ Kirill zegt nadrukkelijk dat niemand eraan twijfelde dat de Sovjet-Unie zou winnen. Ook dat was het resultaat van hun opleiding.

Kirill was 21 jaar toen de oorlog begon, maar op dat moment was hij al luitenant. Dankzij zijn opleiding was hij als een raket door de rangen gegaan. ‘Ik wilde onafhankelijk zijn,’ legde hij uit. ‘Het leger bood een carrière. Ik ging naar een speciale artillerieschool.’ De leerlingen kregen de gebruikelijke lessen, maar wanneer ze op oefening gingen, waren er in het weekend en ’s avonds extra lessen. ‘De meeste jongens deden iets dergelijks,’ aldus Kirill, die zich de militaristische geest van de jaren dertig nog goed herinnerde, ‘maar wij deden nog iets meer. Voornamelijk oefenen met geweren.’ Ze werkten ook bijzonder hard aan hun wiskunde en Duits, alsof ze zich bewust voorbereidden op de oorlog die zij naar ieders verwachting moesten vechten. ‘We wisten dat die ieder moment kon uitbreken,’ bevestigde Kirill. Alle kranten en affiches, alsook de radiotoespraken over de toestand van de wereld, waarschuwden Stalins volk voor het fascisme. ‘We zagen de films. Ik kan me er nog eentje herinneren, de titel was zoiets als Professor Mamlok, die ging over de ellende die het fascisme over de mensen uitstortte. We kregen precies te horen wat Hitler zou doen als hij hier aan de macht zou zijn. We wisten,’ voegde hij toe, ‘van de Joden in Duitsland.’²¹

Kirill was getalenteerd, maar hij had ook geluk. Hij kwam terecht op een school die iets meer te bieden had dan het gebruikelijke curriculum plus een beetje schietles. Onder zijn medeleerlingen bevonden zich Timoer Froenze, de zoon van de voormalige volkscommissaris van Oorlog, en Sergo Mikojan, zoon van de ijskoning, en zelfs Vasili Stalin. Deze jongens hadden lijfwachten bij zich en stapten na school in blinkende zwarte auto’s. Maar zijn verhaal is niet zo eenvoudig als het lijkt, het is aangrijpend en in meerdere opzichten typerend voor zijn generatie. Kirill was rijk noch zorgeloos. Hij kwam niet uit Moskou, zelfs niet uit Rusland, sprak geen vloeiend Russisch en arriveerde met lege zakken in de hoofdstad. Zijn verhaal maakt duidelijk waarom soldaten als hij het regime van Stalin dankbaar waren. En ook waarom zij in de oorlog zulke loyale vechters waren.

Kirill werd in 1919 geboren in Doebrovno, een stadje op het platteland van Wit-Rusland. Zijn vroege herinneringen betreffen het landschap: de paarden die bij het vallen van de avond naar de Dnjepr kwamen om te drinken, de uitgestrekte velden met vlas en bieten, het gele stof in de zomer en de modder in het najaar. Iedereen was arm. Op zaterdag liepen de meisjes blootsvoets naar de stad, ze namen hun laarzen mee, maar droegen die onderweg niet om het leer te sparen. Kirills familie mocht geen land bezitten omdat ze Joods waren. Zijn moeder werkte als weefster in de plaatselijke fabriek. Deze fabriek was, naast de boerderijen, de belangrijkste werkgever in de wijde omgeving. Kirills vader was vlak voor zijn geboorte overleden aan tyfus. Hij was het enige kind van zijn moeder. Wel had hij halfbroers en halfzussen, de kinderen van de eerste vrouw van zijn vader, en het was een van deze kinderen die hem naar Moskou bracht. Niemand wist dat hij besloten had een artillerieopleiding te doen, en hij zat elke avond te blokken om te kunnen uitblinken in wiskunde en talen. Hij werd opgemerkt door een van zijn leraren, die het pad naar de eliteschool voor hem plaveide, maar toen hij zijn familie op de hoogte bracht van zijn plannen bleken die weinig goedkeuring te oogsten. Het enige dat hij tegen hun bezwaren in kon brengen, was dat hij toch moeilijk zonder opleiding door het leven kon gaan. In Doebrovno kon hij een opleiding wel vergeten. De kinderen die daar bleven, leerden nauwelijks lezen en rekenen voordat ze net als hun ouders in de fabriek gingen werken.

Door het vertrek van Kirill bleef zijn moeder alleen achter in het ouderlijk huis. Zij was van plan zich bij de anderen in Rusland te voegen, maar zei steeds nog tijd nodig te hebben om in te pakken. Kirill dacht dat het een smoesje was, zag de inertie, de angst voor het onbekende die zijn moeder thuis gevangen hield. ‘Moeder kon nauwelijks lezen,’ vertelde hij. ‘Zo ging dat daar, in haar dorp. Bijna iedereen was analfabeet. Ze schreef me één brief, kort na het uitbreken van de oorlog. Ik kon hem nauwelijks ontcijferen. Haar handschrift was zo onduidelijk. Ze zei dat ze wegging, dat ze naar onze zus in Moskou zou gaan. Maar dat heeft ze nooit gedaan. Ze was nog in het dorp toen de Duitsers kwamen. Ik wist destijds wat de gevolgen konden zijn, maar ik wachtte tot de oorlog voorbij was om uit te zoeken wat er gebeurd was.’ In 1941 werden de Joden van Doebrovno als vee naar het grote plein gedreven. Bij zijn terugkeer vroeg Kirill aan mensen die ooit zijn buren waren geweest wat er vervolgens was gebeurd, maar niemand wilde eraan terugdenken. Het enige dat zij konden zeggen was dat de lichamen, en dat van zijn moeder waarschijnlijk dus ook, ergens in een ongemarkeerde greppel lagen.

Kirill heeft dus reden om het Sovjetleger dankbaar te zijn. Dat heeft zijn leven gered, heeft hem opgeleid en bevorderd en, in zekere zin, de moord op zijn moeder gewroken. Nu blikt hij nostalgisch terug op de vroegere Sovjet-Unie, maar niet op Doebrovno of de armoede. Hij herinnert zich vooral de discipline die hem vormde, de beloning voor het harde werken en zijn eigen vertrouwen in de zege. Hij weet dat het systeem een wrede kant had. Daar heeft hij als kind genoeg voorbeelden van gezien. Doebrovno lag niet ver van de grens met Oekraïne, en vanaf 1929 stroomden de vluchtelingen binnen die door de opeenvolgende hongersnoden uit hun land waren verdreven. Zij brachten verhalen mee over de collectivisatie, over de slachting van dieren, de plunderingen, de angst. Niet veel later leed ook zijn eigen familie honger, al konden ze overleven dankzij de aardappels die ze zelf verbouwden op een stukje land. Maar niets kon zijn vertrouwen in het communisme ondermijnen. De ervaringen die hij vervolgens opdeed in de oorlog, sterkten hem nog meer in zijn geloof. En hij is nog altijd van mening dat de collectivisatie vooral een positief effect had. Wel werden de paarden mager, zo weet hij nog. En de mensen had een tijdje weinig te eten. Maar dat was in de opstartfase. Na verloop van tijd zouden de boeren tractors krijgen, die elk het werk van een tiental mannen deden. En op zekere dag zou er warm water en elektriciteit komen. Kirill keerde in een later stadium van de oorlog in Tallinn terug. Hij zag wat de nazi’s hadden aangericht. Voor hem was zonneklaar, niet alleen door dit bezoek aan Tallinn, welk systeem zijn wereld had verwoest en welk systeem zijn wereld steen voor steen herbouwde.

‘Het onderwijs heeft tot verbazingwekkende resultaten geleid,’ ontdekte een Duitse officier toen hij in de zomer van 1941 door de Sovjet-Unie marcheerde. ‘Op de muur van ieder Russisch klaslokaal hing een grote kaart van Europa en Azië waarop Rusland felrood was en de rest kleurloos. De nietige omvang van het Europese schiereiland werd hier onmiskenbaar tegenover de onmetelijkheid van Rusland gesteld.’ Buiten de klaslokalen bespeurde hij bij volwassen onder de vijftig nauwelijks enig scepsis. Alleen bejaarden en gelovigen waagden zich aan kritiek op de Sovjet-Unie. ‘Ik sprak veel jonge soldaten,’ berichtte hij, ‘boeren, arbeiders en ook vrouwen. Ze dachten allemaal in dezelfde trant, en ze waren allen overtuigd van de onfeilbaarheid van hetgeen hun geleerd was.’ Twintig jaar onderwijs en propaganda leken hun vruchten te hebben afgeworpen. Tot verbazing van de racistische officier – hij dacht dat Russen laks waren en al jaren in ellende leefden – had de staat zijn burgers zelfs doordrongen van de noodzaak van ‘enthousiasme, ondernemingszin en vitaliteit, de belangrijkste vereisten voor grote prestaties in vredestijd, maar meer nog in tijden van oorlog’.²²

Wat deze Duitser ontwaarde, was de invloed van een nationaal beleid dat al twintig jaar tot doel had de jongeren een nieuw bewustzijn te geven. Er werden nog altijd wijdverbreid ontberingen geleden, om maar te zwijgen van de weerzin die velen voelden tegen de collectieven en het meedogenloze arbeidsregime in fabrieken en op bouwterreinen, maar de generaties die ertoe deden, de soldaten die in Stalingrad en Koersk strijd zouden leveren, waren in het Sovjetsysteem ter wereld gekomen en wisten niet beter. De ouderen mochten dan niet verzoend kunnen worden met de nieuwe omstandigheden, en de jongeren mochten dan wel eens een grap of een cynische opmerking maken, de taal en de prioriteiten van het Sovjetcommunisme voorzagen de oorlogsgeneratie van de enige mentale wereld die zij kende, niet in de laatste plaats omdat er geen alternatieven waren. Zelfs de nazaten van de boeren, de bevolkingsgroep die het meeste aanstoot nam aan de veranderingen, konden geen alternatieve politieke visie ontwikkelen, althans niet in het openbaar. De opleiding van de kinderen begon achter de deuren van de kleuterscholen. Voor de toekomstige Sovjetburgers begonnen de lessen over de revolutie zodra ze de cyrillische letters kenden die samen het woord Stalin vormden. Hun grootouders hadden in de klas psalmen gezongen, maar deze kinderen psalmodieerden lessen over de triomfen van de elektriciteit, de wetenschap en de communistische moraal. Ook leerden ze dankbaar te zijn dat hun school überhaupt bestond, want het was het Sovjetregime, zo kregen zij te horen, dat ervoor wilde zorgen dat zij als geletterde mensen door het leven zouden gaan.²³ In 1941 waren er op het Russische platteland 191.500 basisscholen. Daar zaten 24 miljoen kinderen op. Als ze hard werkten, zouden de besten bij de 800.000 jongeren horen die elk jaar werden toegelaten tot de 817 hogescholen en universiteiten in het land. En als je écht geluk had, mocht je studeren aan een van de speciale militaire academies van het Rode Leger.²⁴

Alle kinderen werd bijgebracht dat de liefde voor hun moederland onder andere inhield dat ze voorbereid moesten zijn op toekomstige oorlogen. Terwijl hun ouders op de akkers het graan oogstten of monotone fabrieksuren draaiden om ’s lands economisch plan te verwezenlijken, leerden deze kinderen dat het leger voor avontuur stond en dat het een voorrecht was om voor je land te vechten. Zij zouden de vaandeldragers van de revolutie zijn, de strijd voortzetten waarvoor de helden van de Sovjet-Russische prentenboeken hun leven hadden gegeven. Er waren ongetwijfeld nazi’s die de Sovjet-Russiche opvoeders benijdden. Om te beginnen zwaaiden de communisten, anders dan de nazi’s, al twintig jaar de scepter toen de oorlog begon, waardoor hun invloed zich uitstrekte over meerdere generaties. Bovendien waren er geen nederlagen die uitleg behoefden, geen dolkstoot in de rug, zoals de Duitsers die naar eigen zeggen in 1918 hadden gekregen, die gewroken moest worden. De Sovjets hadden het alleen over succes. Maar beide regimes presenteerden de militaire of civiele dienst als een eer die is weggelegd voor een elite en de dood als iets waar helden niet voor terugdeinzen. Wat met deze boodschap in ieder geval werd bereikt – afgezien van wat er later op het slagveld gebeurde – was dat bepaalde jongeren gemotiveerd raakten om zich voor te bereiden op hun inzet in een oorlog.

Sovjetleerlingen gingen terug naar de burgeroorlog (maar niet naar de beschamende nederlagen die het tsarisme had geleden) en roemden de Communistische Partij als hun inspiratiebron en gids. De Communistische Partij identificeerde zich met militaire strijd, presenteerde het Rode Leger als haar instrument van vooruitgang, verweefde ideologie met oorlog. Ieder kind zou horen van de prestaties van het leger en vooral ook van het grote voorbeeld waarop alle toekomstige oorlogen gebaseerd zouden zijn: het historische succes van de Rode troepen tegen het uit verschillende groepen bestaande Witte leger. Terwijl andere Europese kinderen lazen over de Somme, Verdun en Passchendaele, kregen de Sovjetleerlingen onderwijs over het Donfront en het gevecht om Petrograd. In hun vrije tijd speelden zij ‘de Roden tegen de Witten’. Dit geschiedenisonderricht impliceerde dat het toekomstige conflict eender zou zijn en in het bijzonder dat moraal en ideologische passie de sleutels tot overwinning waren. ‘Onze leraren hadden meegedaan aan de revolutie, aan de burgeroorlog,’ schreef een toekomstige soldaat van het Rode Leger. Zijn natuurkundeleraar stond altijd in soldatenuniform voor de klas, compleet met groene jas en beenkappen.²⁵ Dit was zijn manier om te laten zien dat hij bereid was de wapens op te pakken, zoals hij ook gedaan had in 1918 toen de revolutie in een beslissend stadium was. Velen waren de plichtsgetrouwe opvatting toegedaan dat hun eigen geluk afhing van gewapende strijd en bezielde opoffering.

Op deze manier namen schoolkinderen – in ieder geval die uit de stad – ideologie en vaderlandsliefde gezamenlijk tot zich, verbonden zij excursies en sportverenigingen met de gezichten van Lenin en Stalin. Wanneer zij zich vrijwillig aanmeldden om op hun vrije dag sneeuw te ruimen, werden zij daar ten dele toe geïnspireerd door het geloof in vooruitgang. Het voor jongeren vanzelfsprekende altruïsme werd gekanaliseerd in een plichtsbesef jegens de partij. Sovjettieners studeerden, wandelden en trainden in het kader van een verderreikende campagne om de wereld te verbeteren, te veranderen, opnieuw op te bouwen. ‘Het was mogelijk zowel als noodzakelijk om alles te veranderen,’ herinnerde de Moskouse Raisa Orlova zich. ‘Straten, huizen, steden, de sociale orde, mensenzielen.’ Zij had een onwankelbaar vertrouwen in het nieuwe leven, een leven in de toekomst. Dat zou ‘strikt genomen’ beginnen wanneer zij ‘in een nieuw en sprankelend wit huis woonde. Daar zou ik iedere ochtend mijn oefeningen doen, daar zou de ideale orde bestaan, daar zouden al mijn heroïsche verrichtingen een aanvang nemen.’²⁶

Jongeren zouden ruimschoots de gelegenheid krijgen om hun would-be heldhaftigheid te beproeven. De staat wilde hen maar al te graag kennis laten maken met wapens, exercitie en legerkaarten. In 1938 had de vrijwilligersorganisatie Osoaviakim, zeg maar de Vereniging voor Luchtafweer en Chemische Verdediging, al meer dan tien jaar lang jongeren getraind. Ieder jaar weer had deze vereniging meer dan drie miljoen leden. Osoaviakim, serieus en stevig gegrond in wat de Sovjettraditie was geworden, bood lessen in uiteenlopende vakken als scherpschutterskunst, kaartlezen en eerste hulp.²⁷ De jonge vrijwilligers brachten weken in zomerkampen door, liepen afmattende marsen, groeven oefen-schuttersputjes en spalkten denkbeeldige breuken in elkaars gezonde ledematen. De leden gingen ook voorop als de staat aangaf geld nodig te hebben. Zij maakten de spandoeken die de mensen opriepen geld te geven voor nieuwe vliegtuigen, en op sommige betaaldagen stonden ze zelfs bij fabrieksuitgangen met rode armbanden in het gelid om onder de arbeiders geld in te zamelen.

Het was de droom van iedere tiener om te vliegen in een gemotoriseerd toestel. Deze generatie was in de ban van vooruitgang en moderniteit. Begin jaren dertig was de zeppelin hét vliegtoestel, en jongelui probeerden geld bijeen te krijgen voor een luchtschip dat was genoemd naar Vorosjilov, de tonronde volkscommissaris van Defensie met het gladde gezicht. Op de verjaardag van de bolsjewistische revolutie in november 1932 hingen er zeppelins boven het Rode Plein, en in het kader van de onoverwinnelijke verdediging van de nieuwe staat zouden er nog meer komen. Maar eind jaren dertig was het toch vooral het vliegtuig, ook al was dat slechts een houten tweedekker, dat jongeren inspireerde om lid te worden van de militaire clubs. Parachutespringen werd een nationale rage. In menig stadspark werd een toren gebouwd om de sprong te oefenen. In 1936 stonden er in het land al meer dan 500, ondersteund door 115 nieuwe parachutescholen. Jonge Sovjetburgers zouden dat jaar bijna twee miljoen sprongen maken. Krokodil, het satirische tijdschrift van de staat, opperde zelfs om kerktorens voor de nieuwe sport te gebruiken.²⁸ Maar, alle gekheid op een stokje, eind 1940 liepen er in de Sovjet-Unie naar schatting meer dan één miljoen getrainde parachutisten rond. Het was wrang, een van de vele wrange ontwikkelingen in dit tijdvak, dat deze parachutisten toen puntje bij paaltje kwam een marginale rol in de oorlog speelden.²⁹

Bij de trainingskamprage draaide het niet louter om ’s lands verdediging, althans niet wat de deelnemende jongeren betreft. Deelname aan de juiste sociale activiteiten werd gezien als een teken van goed burgerschap. Jongelui die vooruit wilden in het leven wisten dat ze mee moesten doen, dat ze geestdrift moesten tonen. De crème de la crème van alle verenigingen was de Komsomol, de communistische jeugdbond, en iedereen die een goede loopbaan najoeg of zelfs alleen maar toegelaten wilde worden tot de universiteit, werd lid. Maar de meesten waren al lid vóór deze overwegingen een rol gingen spelen, omdat je bij de jeugdbond goed vrienden kon maken. ‘Pas later,’ vertelde een oud-officier, ‘besefte ik dat het noodzakelijk was voor mijn carrière.’ Deze man, Lev Lvovitsj Ljachov, studeerde voor de oorlog geologie, een vakgebied dat hij koos, omdat hij zoals zoveel van zijn generatiegenoten in de ban was geraakt van reizen en avontuur. De Komsomol en Osoaviakim boden ook en vooral gelegenheid om sociale contacten op te doen en mooie excursies te maken. De jongeren die in deze periode opgroeiden, genoten van de drukte en collectieve discipline van wandelschoenen, zomerkampen en marsen met rode vlaggen. Oefening was belangrijk, en niet alleen die van het lichaam.

Als je erbij hoorde, was dat meteen ook een bewijs van je geloof. Ideologische lezingen hoorden zozeer bij het dagelijks leven dat niemand het vreemd vond dat die ook in een sociale omgeving werden gegeven, bijvoorbeeld tijdens een kamp van Osoaviakim. De tijden van filosofische analyse en open discussies waren voorbij. De jongens en meisjes die zaten te popelen om hun nieuwe ski’s of parachute uit te proberen, moesten eerst lezingen aanhoren over onderwerpen als ‘Laten we de internationale banden aanhalen tussen de arbeidersklasse van de Sovjet-Unie en de arbeidersklasse van het kapitalisme!’³⁰ Deze klungelige zin klinkt in het Russisch net zo onaantrekkelijk als in vertaling, maar de Sovjetburgers waren niet anders gewend. De Russische taal had de Sovjetburger op de voet gevolgd; de puntigheid en elegantie die de taal in de laatste jaren onder de tsaar had gehad, was verdwenen. De multisyllabische, met latinismen doorspekte slogans van het nieuwe regime waren inmiddels net zo gewoon als de knoflookgeur uit de mond van een boer. Zelfs de weinig verfijnde acroniemen – partkom voor partijcomité, Komsomol voor de jeugdbond, kolchoz voor collectieve boerderij – waren in 1938 gemeengoed. Elke vernieuwing die de regering doorvoerde, ging gepaard met nieuwe slogans en een paar nieuwe lange woorden. Jonge mensen wisten niet beter.

Een ander acroniem zorgde ervoor dat niemand het verschijnsel belachelijk maakte. In 1917 had Feliks Dzerzjinski, een kameraad van Lenin, de leiding over de binnenlandse veiligheid gekregen. Hij vormde een geheime politie die hij een verschrikkelijke macht gaf, en doopte deze de ‘Buitengewone Commissie’, Tsjrezvytsjajnaja Kommissija, afgekort tot Tsjeka. In 1938 had de organisatie al enkele naamsveranderingen achter de rug, al was haar hang naar moord, marteling en gevangenhouding zonder enige vorm van berechting gelijk gebleven. Gedurende de oorlog zou de organisatie door het leven gaan als de NKVD, het Volkscommissariaat van Interne Zaken. De NKVD had vooral tot taak de wil van de staat op te leggen aan het volk, en onder haar slachtoffers bevonden zich partijleden, legerofficieren, intellectuelen en zelfs loyale ingenieurs. De NKVD’ers traden op als politiemannen, spionnen, cipiers, slavendrijvers, rechters, beulen en begrafenisondernemers. Er was ook een paramilitaire afdeling. Deze hield in de gaten of er verdeeldheid of gebrek aan discipline onder de manschappen bestond, al waren er ook enkele secties die een vechttraining kregen. Maar in de laatste vredesjaren was het vooral de taak van de NKVD om een systeem van toezicht, snelle arrestaties en staatsterreur draaiende te houden, een systeem dat bijna de ondergang bewerkstelligde van het regime dat het zou moeten dienen. De leden van de Komsomol en de jonge parachutisten moeten op de hoogte zijn geweest van de activiteiten van de NKVD. Veel arrestaties en zelfs doodvonnissen waren openbaar. Maar oppositie was uitgesloten, evenals een echt debat. Er was geen platform voor de verkondiging van afwijkende meningen; geen kanaal waarlangs critici een publiek hadden kunnen bereiken. ‘Ook als tegenstander word je vanzelf een medeplichtige,’ schreef een voormalige bolsjewist later, ‘omdat je geen uiting kan geven aan je afkeuring, zelfs niet als je dat met je leven zou willen betalen.’³¹

Tijdens de burgeroorlog maakten onwettige arrestaties en massale executies deel uit van het staatsbeleid. Daarna, althans in de tien jaar na de burgeroorlog, nam de politieterreur sterk af. Maar in december 1934 werd de populaire voorzitter van het partijcomité van Leningrad, Sergej Kirov, door een Sovjetburger neergeschoten toen hij ’s avonds in zijn kantoor aan het werk was. Dit werd het excuus voor een nieuwe terreurgolf. Het begon met arrestaties en schijnprocessen waarbij prominenten uit de tijd van Lenin voor het oog van de natie te schande werden gemaakt en ter dood werden veroordeeld. Maar daarna volgden tal van geheime operaties, waaronder massale arrestaties en verdwijningen. Op begraafplaatsen in stadscentra lagen opeens bergen lijken; elke dode was van dichtbij neergeschoten met een politiepistool. De zuiveringen, die inhielden dat tienduizenden onschuldige mensen aangehouden, in het gevang gesmeten, gemarteld en in ontelbare gevallen uiteindelijk zonder berechting geëxecuteerd werden, wierp een schaduw over alle aspecten van het openbare leven. Het leger genoot geen immuniteit, ook al was het duidelijk dat er spoedig oorlog zou komen. In juni 1937 werd de onderminister van Defensie (en voormalige chef van de generale staf), Michail Nikolajevitsj Toechatsjevski, gearresteerd. Een groot aantal van zijn naaste medewerkers, onder wie enkele helden van de burgeroorlog, werd ook bij deze verzonnen zaak betrokken. De voltallige groep werd berecht, schuldig bevonden en ter dood veroordeeld op grond van, onder andere, samenzwering en verraad. Niemand geloofde het, maar niemand kon uiting geven aan zijn ongeloof. Twee jaar later werd in Koersk een plaatselijke functionaris opgepakt omdat hij tijdens een openbare bijeenkomst zijn bureaublad had bedekt met wat oude kranten. Op een van de pagina’s, uit een krant van vóór de zuiveringen, had een foto van Toechatsjevski gestaan.³²

Terwijl gelukkige arbeiders aan hun kersenijsje likten, dompelde hun revolutie zich in bloed. Iedere vijand des volks – koelak, trotskist, buitenlands agent, parasiet – moest voor eeuwig uit de gemeenschap van ware gelovigen worden verstoten. Zelfs degenen die in leven wisten te blijven, betaalden een zware prijs. Tegen het einde van de jaren dertig was de bevolking van de Goelag, het netwerk van NKVD-gevangenkampen en werkkolonieën, toegenomen tot meer dan 1.670.000 personen.³³ Degenen die hun vrijheid behielden, de trouwe zoons en dochters van Stalin, werden bijeengehouden door een gedeeld ontzag, een gedeelde overtuiging, een gedeelde angst. Zij zongen de revolutionaire liederen uit volle borst mee, alsof ze de protesten of de echo’s van de duizenden schoten wilden overstemmen. En zij probeerden zin te geven aan het onuitspreekbare. ‘Ik zag de zuiveringsprocessen van 1937 en 1938 als een uiting van een of ander vooruitziend beleid,’ schreef Kopelev. ‘Ik vond dat Stalin per saldo gelijk had toen hij maatregelen trof om alle vormen van politiek verzet voor eens en altijd in diskrediet te brengen. We waren een belegerde vesting; we moesten één zijn, geen aarzeling of twijfel kennen.’³⁴

De mensen leken muren te bouwen in hun hoofd. Ze hadden misschien hun eigen verhalen, hun eigen twijfels, maar in het publieke domein waren ze respectvol, Sovjetmensen, verrukt om de zuurstof te ademen die ook door de longen van kameraad Stalin stroomde. ‘De zon werpt nu een ander licht op ons,’ ging een populier liedje. ‘Ook op Stalin in het Kremlin heeft hij geschenen, dat weten we […] en hoeveel sterren er ook aan de hemel staan, het kunnen er nooit zo veel zijn als de gedachten in het geniale hoofd van Stalin.’³⁵ Ironie, een hoofdbestanddeel van de Engelse en Amerikaanse cultuur in de Tweede Wereldoorlog, speelde nooit een rol in de publieke stalinistische uitingen.³⁶ Zjenja Roedneva, een beroemde pilote die in 1944 om het leven kwam, hield voor de oorlog een dagboek bij. Ze schreef: ‘Over tien dagen is het de Dag van de Grondwet, over zeventien dagen zijn de verkiezingen voor de Opperste Sovjet van de USSR […] Hoe kan ik mijn moederland, dat mij zo’n gelukkig leven schenkt, niet liefhebben?’³⁷

Mensen als Roedneva waren geen robots. Zij hadden een eigen geschiedenis, een innerlijke beleving. Maar zij overleefden door zich aan te passen aan het referentiekader van een monstrueuze staat, kozen ieder hun eigen weg naar het gewenste veilige en productieve leven. Het was veel eenvoudiger, zo vonden zelfs de twijfelaars, om je aan te sluiten bij het collectief en te delen in de droom dan om alleen te blijven, gedoemd tot eenzaamheid en tot de dreiging van de dood. Een Stalingrad-veteraan vertelde mij hoe hij tot zijn keus was gekomen. Ilja Natanovitsj zou in 1943 onverschrokken het strijdperk betreden; hij bleef een keer in het veld tot hij zo zwaargewond was dat ze dachten dat hij dood was. We kunnen ons nauwelijks een voorstelling maken van de moed die hem in leven hield toen hij op de ijzige steppe lag, en evenmin van de pijn die de wond op zijn arm en schouder moet hebben veroorzaakt, een wond waarvan hij nooit helemaal zou herstellen. Hij bevestigde dat zijn identiteit als Sovjetburger, het optimisme van Stalins volk, zijn vastberadenheid had doen groeien. Maar slechts enkele maanden voor hij het strijdperk betrad, had Ilja, een infanterist in het leger van Stalin, makkelijk ten prooi kunnen vallen aan de zuiveringen. Het probleem was zijn achtergrond, al zullen zijn scherpzinnigheid en gevoel voor humor hem ook weinig goed hebben gedaan. Je kon de dingen maar beter niet zo scherp zien, en erom lachen was al helemaal uit den boze.

Ilja Natanovitsj werd in de zomer van 1920 geboren in de streek Vitebsk, in het huidige Wit-Rusland. Zijn vader was een bolsjewiek, maar het was zijn moeders familie, zijn tantes, die zijn jeugd kleur gaven. Zij kwamen onaangekondigd op bezoek uit Warschau of Moskou en kwamen kletsend het huis binnen. Ze waren nog steeds aan het kletsen als Ilja al in zijn bed lag te luisteren naar de volwassenen die aan tafel zaten te lachen en te discussiëren. In de zomer gebeurde het soms dat iemand bij het ochtendgloren plaatsnam achter de piano, en dan kon het zingen beginnen – Russische liedjes, Joodse liedjes, revolutionaire liedjes. ‘Ik besefte toen al dat ik opgroeide in een familie waar interessante dingen gebeurden,’ vertelde hij. ‘Dingen die te maken hadden met de revolutie.’

De tantes van Ilja waren tientallen jaren betrokken geweest bij de ondergrondse revolutionaire beweging. Ten tijde van Lenins staatsgreep in 1917 waren zij al oudgedienden. Een van de tantes had gewerkt voor een geheime revolutionaire groep in Bakoe, de oliehaven aan de kust van de Kaspische Zee. Daar had zij de jongeman ontmoet die zich later Stalin zou noemen. Ilja’s beeld van de toekomstige leider was gebaseerd op een verhaal dat deze tante graag vertelde en dat over zijn wreedheid ging. Op een middag, zei ze, het moet in april zijn geweest, vóór 1904, was zij met wat kameraden een stukje aan het wandelen. Het pad liep langs een rivier die door de voorjaarsdooi flink was gewassen. Een pasgeboren kalf, nog wankel op zijn poten, was op een of andere manier op een eilandje in de rivier beland. Ze hoorden zijn geloei boven het razende water uit, maar niemand durfde de stroming te trotseren. Niemand behalve Koba, de Georgiër, die zich ontdeed van zijn hemd en naar het eiland zwom. Hij klauterde op de kant, ging naast het kalf staan, wachtte tot al zijn vrienden naar hem keken en brak toen de poten van het beest.

De helft van zijn leven leefde Ilja in de schaduw van die man. Zijn vader was het eerste slachtoffer. Het was deze bolsjewistische revolutionair voor de wind gegaan en in de jaren dertig was hij een hoge functionaris in de regering van Stalin geworden. Tot de attributen van de macht behoorden onder meer een verhuizing naar Moskou en een nieuwe echtgenote, jonger dan de eerste, kinderloos en zonder babbelzieke familieleden. Ilja werd samen met zijn moeder en broer ondergebracht in een aparte woning, een regeling die naar alle waarschijnlijkheid hun redding was. In 1937 werd Ilja’s vader gearresteerd. Hij verdween voorgoed, en hoewel zijn van hem vervreemde familie aan de terreur ontsnapte, was hun blazoen door hun connectie met een vijand van het volk besmet. Deze last zou, tezamen met zijn Joodse achtergrond, de keuzes bepalen die Ilja als tiener moest maken. Om te beginnen raadde een meevoelende leraar hem af om, zoals hij van plan was, te gaan studeren aan het prestigieuze instituut voor vreemde talen in de hoofdstad en zich in plaats daarvan te richten op een loopbaan als leraar. Ilja volgde dit advies op, ging studeren aan een eenvoudig instituut en liet zich zelfs niet in met de Komsomol, omdat hij bang was om met ongewenste vragen geconfronteerd te worden. Toen in 1941 de oorlog uitbrak, werd zijn verzoek om aan het front te dienen geweigerd. In plaats van toegelaten te worden tot het leger werd hij naar de Oeral gestuurd om te helpen bij de bouw van een fabriek. Pas toen het leger ten onder dreigde te gaan kreeg hij toestemming om zich te melden bij de infanterie, en hoewel hij in Stalingrad vocht, lukte het hem niet zijn naam te zuiveren van de schande die zijn vader erover zou hebben gebracht. Na de oorlog ging hij werken in de provinciestad Smolensk. Ver van een behoorlijke bibliotheek – acht uur met de trein verwijderd van zijn geliefde Moskou – maar onopvallend en dus relatief veilig.

Ilja Natanovitsj zou eigenlijk met walging aan Stalin moeten terugdenken. Hij zou zich eigenlijk de boze gesprekken moeten herinneren die gevoerd werden wanneer die levendige en scherpzinnige tantes op bezoek waren. Maar wat de veteraan zich herinnert, met een glimlach der herkenning, is een houding die in menig opzicht doet denken aan die van een gelovige. ‘Als we hem op de radio hoorden spreken,’ verklaart hij, ‘en er viel een stilte, dan fluisterden we altijd: “Nou neemt Stalin een slok.”’ Dit beeld komt misschien uit de beroemde roman De levenden en de doden van Konstantin Simonov, waarin de mensen die in juli 1941 naar Stalin belangrijkste oorlogsrede luisteren, telkens hun adem inhouden als hij een slok neemt. De herinneringen van de veteranen zijn vaak doorspekt met beelden uit boeken of films. De oorlog is ook al zo lang geleden. Maar Ilja herinnert zich ook nog andere dingen. ‘Het was alsof we naar de stem van God luisterden,’ vervolgt hij. ‘En ik droomde over hem alsof hij mijn vader was. Natuurlijk droomde ik ook over mijn vader. Dat doe ik nog steeds. Toen de onderdrukking begon, kreeg ik twijfels […] Ik geloofde niet dat mijn vader schuldig was, net zomin als alle anderen die ik kende. Maar Stalin belichaamde de toekomst, daar waren we allemaal van overtuigd.’

‘Onze generatie heeft 1937 en 1938 meegemaakt,’ zei een andere veteraan over deze periode. ‘We zijn getuige geweest van die tragische gebeurtenissen, maar onze handen waren schoon. Onze generatie was de eerste die na de revolutie gevormd werd.’ Deze man zat op school toen de eerste schijnprocessen werden gevoerd. Hij las over de zuiveringen in de muurkranten, nieuwsberichten die als affiches werden opgehangen zodat de mensen op straat die konden lezen. Wat hij verder ook bij zichzelf dacht, hij bleef geloven in het utopische doel. En in de overwinning, de gemakkelijke zege die in de oorlogsfilms van 1938 zo levendig werd verbeeld. Datzelfde geloof zou miljoenen jonge mensen ertoe bewegen zich als vrijwilliger te melden zodra het nieuws van de invasie bekend werd. Hun geloof gaf hun de kracht om te vechten, maar beschermde hen niet tegen Duitse granaten. Dit was de generatie die door de oorlog werd verzwolgen. Zoals deze zelfde veteraan zich herinnerde, zaten er 138 jonge mensen in zijn infanterieregiment. Na hun eerste treffen met de vijand waren er nog 38 over, tien dagen later nog maar vijf.³⁸ De staat, die zo veel beloofd had, had hen in de steek gelaten. ‘Ze waren voorbereid op grote daden,’ merkte de historica Jelena Senjavskaja op. ‘Maar ze waren niet voorbereid op het leger.’³⁹