Waarom zeggen we eh...?

100 alledaagse mysteries

Redactie Juliette Vasterman

Illustraties Viola Lindner

© 2012 NRC Boeken/Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp De ontwerpster/Ingrid van Halteren

Illustraties © Viola Lindner

E-BOOK ISBN 978 90 468 1570 0

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1415 0 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nrcnext.nl

www.nrc.nl

www.nrcboeken.nl

www.nieuwamsterdam.nl/juliettevasterman

Ook een vraag?

Mail naar vraag@nrc.nl

Inhoud

Is er op elke vraag een antwoord?

Hoe plassen astronauten?

Waarom dragen sinterklaaskikkers een badpak?

Is er één woord dat in alle talen hetzelfde is?

Waarom bestaat er geen kattenbelasting?

Zijn er meer vrouwen dan mannen?

Was Napoleon echt zo klein?

Zes identieke toiletdeuren. Welke kies je?

Waarom beginnen popconcerten vaak te laat?

Waarom waaien mieren niet weg?

Is een anoniem waardetransport niet veiliger?

Waarom staat er op een pot jam de slogan ‘extra jam’?

Waarom hangen kappers een rood-witte zuurstok aan de gevel?

Beste lezer. Maar hoezo eigenlijk ‘beste’?

Hoelang is water houdbaar?

Waarom neuriet een mens?

Wat is de logica achter de nummering van een dartbord?

Hoe worden in beslag genomen drugs vernietigd?

Waarom kan een mens zijn hond niet bijbenen?

Waarom heet zo’n gezellig Frans eettentje bistro?

Is liegen aangeleerd gedrag?

Waarom hangt er vaak een spiegel in de lift?

Trappen honden ook in de hondenpoep?

Zijn mensen agressiever bij warm weer?

Hoe maak je een sudoku?

Bestaan er linkshandige violisten?

Waarom zit een bh-sluiting op je rug?

Kun je alle Nederlandse leesboeken uitlezen?

Waarom voelt een kapotte roltrap zo vreemd?

Doet 06-11 het nog?

Waarom zijn er verschillende rassen?

Hoe gevaarlijk is het om een rauw ei op te eten?

Wie bedacht de elementen water, lucht, aarde, vuur?

Zijn er veel Nederlandse achternamen uitgestorven?

Waarom zitten er niet enkel zware mannen in een bobslee?

Kun je je penis breken?

Waarom maken schaatsers bij de finish geen laatste slag?

Is te veel slapen ongezond?

Waarom heeft een chocoladepastapot zo’n lastige rand?

Waarom voelt andermans stoel warmer?

Is het knakken van vingers slecht?

Waar zijn de guldenmunten gebleven?

Waarom hebben mensen schaamhaar?

Wie is toch die hartenheer?

Kun je dronken worden van kersenbonbons?

Waarom hebben baby’s blauwe ogen?

Komt overgewicht ook bij wilde dieren voor?

Waarom zeggen we... eh?

Hoe brandt een ledje zonder stroom?

Worden huisartsen vaker ziek?

Waarom staat ‘Zzz...’ voor slaap?

Kan schimmelkaas beschimmelen?

Waarom betekent een vinkje: taak volbracht?

Kan je hart ook kanker krijgen?

Welk vogeltje zingt het vroegst?

Wie kiest de muziek in de supermarkt?

Waarom zijn schoonmaakdoekjes geel?

Spoelen alle doden aan?

Worden vissen moe van zwemmen?

Waarom zijn aderen blauw maar is bloed rood?

Waarom val je in de trein makkelijk in slaap?

Hoe gooi ik een vlag eerbiedig weg?

Waarom hebben wij geen staart?

Kruipt een oorwurm echt in je oor?

Wat is de beste plek om te zitten bij een treinongeluk?

Waarom groeien teennagels trager dan vingernagels?

Maakt een bajesklant z’n eigen cel schoon?

Kun je een slot echt stukschieten?

Waarom kun je kernafval niet gewoon vernietigen?

Hoe scheur je het best een artikeltje uit de krant?

Eet je minder van een klein bord met een kleine vork?

Waar blijven die kilo’s eigenlijk als je afvalt?

Welke olympiër krijgt de meeste stadionaandacht?

Kun je een orkaan naar jezelf laten vernoemen?

Welk deel is welk seizoen op een quattro stagioni?

Wat is het nut van de adamsappel?

Laten mensen zich nog invriezen?

Wat is de beste manier om niet te pletter te vallen?

Is borstvoeding van vreemden even gezond?

Wat is het allerdiepste gebouw van de wereld?

Bestaat er een prof. mr. dr. ir.?

Waarom zijn bioscoopstoelen rood?

Bevriezen dode pinguïns?

Hoeveel pk heeft een mens?

Waarom smaakt bier uit fles lekkerder dan uit blik?

Hoe worden condooms getest?

Draait de aarde sneller als iedereen gelijktijdig loopt?

Zit er hout in brood?

Hoe ontstaat haarpijn?

Moet je in een café betalen voor het toilet?

Wie betaalt de make-over van je huis of tuin op tv?

Komt lichtinval op schilderijen altijd van links?

Hebben vrouwen vaker borderline?

Waarom heeft een vork vier tanden?

Is er echt een transferlijst?

Gaan mannen vaker vreemd?

Lijkt de echte dader op zijn compositietekening?

Hoe krijg je lucht in een duikfles?

Waarom moet ik huilen als ik uien snijd?

Vijf euro pin je niet, hoe komt ’t briefje in omloop?

Waarom wrijven vliegen steeds met hun pootjes?

Is er op elke vraag een antwoord?

Goede vraag.

Natuurlijk is er op elke vraag een antwoord. Tenzij je verlangt dat elke vraag een eenduidig antwoord krijgt waar je iets aan hebt.

Eenduidige antwoorden krijg je op eenduidige vragen. Mag ik een koekje? Mag ik een nieuwe fiets? Salarisverhoging? Met jou naar New York? Dat wordt geheid ja of nee. Hooguit met na dat nee nog een boel alleszins redelijk klinkende verklaringen waar je helemaal niets voor koopt. Dit zijn de kleine vragen, alleen interessant voor diegenen die het direct betreft. We laten ze gauw voor wat ze zijn.

Eenduidige antwoorden krijg je verrassend genoeg soms ook op juist heel grote vragen. Bestaat God? Is er leven na de dood? En in het heelal? Maar vaker leveren ze een lang antwoord op, genuanceerd en niet per se bevredigend. Maar wel een antwoord. Het meest juist lijkt mij: verschillende mensen denken hier verschillend over. Daarna mag ieder naar keuze uitweiden met nog meer vragen, of juist proberen te overtuigen met nog meer antwoorden. Het zijn geen antwoorden om langs journalistieke weg te zoeken.

Níet te beantwoorden zijn toekomstvragen. Wie wordt de volgende Amerikaanse president? Bestaat België nog over twintig jaar? Wint Ajax komende zondag van Feyenoord? Nou, daar denken ze in Amsterdam en Rotterdam heel anders over. Avonden lang kun je over voetbal heen en weer roepen in de kroeg. En over politiek trouwens ook. Of debatteren in een zaal met rode wijn en sap na. Of aan een tafel op tv. Toekomstvragen zijn vragen waarover je al vooraf analyses kunt schrijven. Het zijn dus vragen die bij uitstek worden beantwoord. Het enige correcte antwoord luidt ‘we zullen het zien’, maar wie maalt daar om? Maar alweer geen vragen om ons over te buigen in een boek.

Nee, dan vragen als: Waarom bestaat er geen kattenbelasting? Waarom waaien mieren niet weg? Waarom zit een bh-sluiting op je rug? En deze, die je echt even achterom doet kijken bij het hardlopen: Waar blijven die kilo’s als je afvalt? Je hebt er nooit bij stilgestaan. Je hebt er geen seconde aan gedacht. (Je hebt ook wel iets beters te doen.) Maar op het moment dat je de vraag hoort, wil je het antwoord meteen weten. En niemand zal betwisten dat er ook een helder antwoord op de vraag moet zijn. Alleen: waar?

Dat wordt dus zoeken en uitzoeken. Rapporten doorspitten, deskundigen bellen, nog meer deskundigen bellen. Journalistiek handwerk dus. Is dat gelukt? Dat is nou eens een vraag die wij niet beantwoorden, maar u.

Hans Nijenhuis

Met dank aan de auteurs:

Adinda Akkermans

Stéphane Alonso

Toon Beemsterboer

Mark Beunderman

Japke-d. Bouma

Joël Broekaert

Stijn Bronzwaer

Anne Dohmen

Marcel Haenen

Wilmer Heck

Carola Houtekamer

Martine Huijbregts

Anouk van Kampen

Annemarie Kas

Jeroen van Kleef

Katja Keuchenius

Reinier Kist

Eppo König

Rianne Kouwenaar

Janna Laeven

Viola Lindner

Marleen Luijt

Lineke Nieber

Leonie van Nierop

Ivo Buigues Nieuwenhuizen

Lindsay Mossink

Thomas Rueb

Sjoerd Scholten

Freek Schravesande

Judith Spiegel

Hendrik Spiering

Tamar Stelling

Heiba Targhi Bakkali

Eva de Valk

Arjen van Veelen

Marcella Veldthuis

Tom Vennink

Thalia Verkade

Maite Vermeulen

Steven Verseput

Jisha Visser

Laura van der Wal

De Nederlandse astronaut André Kuipers vertrok op 21 december 2011 naar de ruimte en kwam op 1 juli 2012 terug. Leonie Prins uit Leiden vraagt zich af hoe ruimtevaarders eigenlijk naar de wc gaan.

Hoe plassen astronauten?

Wubbo Ockels was de eerste Nederlandse astronaut die een ruimtevlucht maakte, met de Space Shuttle in 1985. Ockels legt uit dat het toilet in het Amerikaanse ruimteveer eruitziet als een gewone wc. ‘Alleen heb je twee beugels over je bovenbenen om te voorkomen dat je wegzweeft.’ In de toiletpot wordt de ontlasting niet weggespoeld met water – dat zou ook wegzweven – maar opgezogen, met een soort ‘stofzuiger’. ‘Plassen doe je in een apart trechtertje, waarin ook zo’n stofzuiger zit,’ vertelt Ockels.

Dit principe is hetzelfde in het International Space Station (ISS) waar Kuipers verbleef. Even wat feitjes over zijn verblijf: Kuipers bracht van de lancering tot de landing 4627 uur, oftewel 193 dagen, door in de ruimte. Daarvan was hij 4573 uur (191 dagen) aan boord van het ruimtestation. In die tijd trok het ISS 2965 baantjes rond de aarde.

Voor zijn vertrek vertelde Kuipers dat het ISS twee toiletten heeft, van Russische makelij. Een van die wc’s, in het Amerikaanse gedeelte van het ruimtestation, is gekoppeld aan een geavanceerd nieuw systeem dat de urine van astronauten omzet in drinkwater. Recycling van vocht is goedkoper dan de aanvoer van water vanaf de aarde, vandaar.

Naar de wc gaan in de ruimte is niet makkelijk. ‘De opening is klein en je moet goed gepositioneerd op de bril zitten, want anders wordt het een rotzooitje en moet je de boel opruimen,’ aldus Kuipers. ‘Het komt weleens voor dat nieuwe astronauten het afzuigmechanisme vergeten aan te zetten.’

Ockels vertelt over de intensieve training die hij kreeg bij NASA in Houston. ‘In de training facility had je twee toiletten. Eén gewone, en een met een videocamera die je van onderen filmt. Je kunt dan zien of je goed in het midden zit. Er werden natuurlijk grappen gemaakt over de baas van NASA, die mee zat te kijken. In het echte toilet moest je minstens vijfmaal succesvol een drol in het midden van de pot hebben gedraaid om voor dit onderdeel van het programma te slagen.’

De kikkers en muizen van witte fondant in chocolade in zilverfolie zijn weer te koop, want het is bijna Sinterklaas. Judith Hovens uit Amersfoort vraagt: waarom hebben ze badpakken aan? Het is toch wintersnoep?

Waarom dragen sinterklaaskikkers een badpak?

Het antwoord leidt naar een Zaanse zoetwarenfabriek. En mogelijk had Pinkeltje er iets mee te maken. Maar eerst wat nuchtere constateringen. Zoals: alleen de kikkers dragen badpakken, gestreepte of gebloemde. De muizen niet. En dan gaat het hier om de kikkers die onder andere bij AH en Digros liggen, van leverancier ABS Sweets. De kikkers van concurrent Ridam Sweets (Aldi) zijn naakt.

Directeur Erik van Ginkel van ABS Sweets: ‘Geen idee. Ik verkoop ze nu acht jaar. Dat printje is er al zeker veertig jaar. We drukken het op rollen aluminium van 15 kilo. Met één rol kun je 15.000 kilo kikkers en muizen verpakken.’ Het snoep wordt in Polen gemaakt.

De directeur meent dat het badpakontwerp uit de Zaanse fabriek Goedhart Suikerwerken komt. Die ging in de jaren negentig op in Klene. Maar Wim Goedhart (76) uit Koog aan de Zaan, de laatste Goedhart die in de fabriek werkte, vertelt dat de Goedhart-kikkers in zijn tijd (1959-1975) juist naakt waren, met stippen en strepen. Wat niet uitsluit dat er later nog iets aan het folie is veranderd.

Het Zaans Museum, hoeder van eetbaar cultuurgoed, duikt op verzoek in het archief en vist naast enkele antieke fondantmuizen een kikker op mét oranje-wit streepjesbadpak. Waarschijnlijk uit de jaren zestig. De conservator suggereert dat het badpak de kikker minder echt – en in je schoen dus minder eng – maakte.

De museumkikker komt uit de fabriek Boon, die ook opging in Klene. Boon is bekend van de koetjesreep.

Minder bekend: Dick Laan, schrijver van Pinkeltje, was een neef van de directeur en werkte een tijd bij Boon. Hij maakte er reclamefilms in de tijd dat hij ook zijn eerste verhalen over de kabouter en diens muizenvrienden schreef. Laan overleed in 1973.

Wie Laans filmpje uit 1937 over Boon bekijkt, ziet iets grappigs. Tussen het snoep liggen twee reclamedrukwerkjes: Pinkeltje en de houten beestjes en Pinkeltje en Sint Nicolaas.

Je zou haast gaan denken dat Dick Laan, of zijn illustrator, behalve de Pinkeltjemuisjes Knabbeltje en Kraaloogje ook de muisjes en kikkers van fondant heeft bedacht. Dan wel hun badpakjes. Een fabeltje? In deze tijd van het jaar is alles mogelijk.

René Hoek uit Naaldwijk stuurde een simpele vraag. ‘Er zijn zo veel verschillende talen, maar is er misschien één woord dat in alle of de meeste talen van de wereld herkend wordt?’

Is er één woord dat in alle talen hetzelfde is?

Er is een simpel antwoord: mama. En waarschijnlijk ook papa.

Al in 1774 opperde de geniale taalkundige Antoine Court de Gébelin dat mmmmammmmmma voor de stembanden en lippen van een baby zo ongeveer de gemakkelijkste klank is om te maken, zo vertelt de taalkundige George van Driem vanuit Bern, waar hij hoogleraar is. Als vervolgens zijn of haar moeder blije geluiden maakt, nou, dan maakt het jonge zoogdier dat geluid toch nog eens? Papa is ook niet moeilijk. Daarom bestaat in heel veel talen, zo niet alle, het woord mama (en vaak ook papa).

Maar zijn er ook nog andere universele woorden? Misschien. Een van de grootste ontdekkingen van de taalkunde werd in de zeventiende eeuw gedaan door de Leidse hoogleraar Marcus van Boxhorn, met hulp van zijn collega Claudius Salmasius. Boxhoorn ontdekte dat in allerlei Europese talen en in het oude Sanskriet, Grieks en Latijn veel woorden hetzelfde waren. Ooit was er een Indo-Europese oertaal, waarin bijvoorbeeld het woord kwon moet hebben bestaan. Met klankveranderingen werd dat het Nederlandse hond en het Latijnse canis. Later werden taalfamilies ontdekt die niets met het Indo-Europees gemeen hebben. Zoals Semitisch (Hebreeuws en Arabisch), Altaïsch (Turks, Mongools), de Austronesische talen van de Stille Oceaan et cetera.

De grote vraag is: kunnen al die verschillende onafhankelijke taalfamilies ook weer met elkaar in verband worden gebracht? Zodat je een oertaal van misschien wel 20.000 jaar of langer geleden krijgt. De meeste taalkundigen zeggen: welnee.

Maar de Amerikaan Merrit Ruhlen (Stanford University) zegt: ja. En in een complexe redenering komt hij uit op tien à twintig woorden die in alle taalfamilies hetzelfde zouden zijn, maar moeilijk zijn te herkennen door alle historische klankveranderingen. Zoals: Aq’wa (water), Tik (vinger/één), Pal (twee), Mama, Papa, Kaka (oudere broer), Kan en Boko (allebei arm), Ku (wie), Cuna (neus/geur), Put (vagina), Sum (haar). Algemeen is deze theorie nooit geworden.

Lucas Wemers uit Bilthoven kreeg een boete van 85 euro voor zijn loslopende hond. Reden: overlast en gevaar in het verkeer. Dat zit hem dwars. Katten lopen altijd los, poepen overal en hun eigenaren betalen geen belasting. ‘Is hier sprake van rechtsongelijkheid?’

Waarom bestaat er geen kattenbelasting?

Ja, dat kun je wel zeggen. Het staat gemeentes vrij om wel of geen hondenbelasting te heffen. Maar kattenbelasting mag niet. Al in de eerste Gemeentewet uit 1851 staat dat enkel honden belast mogen worden.

De reden: hondsdolheid. Het ministerie van Binnenlandse Zaken laat weten dat sommige steden al sinds de Middeleeuwen hondenbelasting heffen. ‘De hond deed vroeger dienst als goedkoop trekdier. Om het aantal honden binnen de stadsmuren onder controle te houden, werd een belasting ingevoerd.’

In 1822 werd die belasting een ‘bestuurlijk instrument’ om het aantal honden terug te dringen wegens hondsdolheid, meldt de auteur van de publicatie Hondenbelasting: Een belasting of politiemaatregel? uit 1990. Dat werd dus in 1851 vastgelegd in de wet en dat is altijd zo gebleven.

Sommige gemeentes besteden een deel van het opgehaalde geld aan hondenveldjes en afvalbakken, maar dat hoeft niet. In de negentiende eeuw was al duidelijk dat de belasting er vooral was om de algemene gemeentekas te spekken. Het argument is dat hondenbezit een luxe is, en dat de eigenaren dus best wat meer kunnen bijdragen. Hondenbelasting levert inderdaad aardig wat op. In Rotterdam wonen bijvoorbeeld 22.000 honden, samen goed voor 2,5 miljoen euro per jaar.

Een wetswijziging om ook katten te belasten, zit er voorlopig niet in, meldt een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Voor zijn rechtsgevoel doet Lucas er goed aan een grote hond te kopen. De tarieven voor chihuahua’s en bouviers zijn gelijk. Hij kan ook in de gemeente Hollands Kroon in Noord-Holland gaan wonen, waar geen hondenbelasting wordt geheven. Of Lucas schoolt zijn hond om tot blindengeleidehond of politiehond. Die zijn namelijk vrijgesteld van belastingen.

Anna Spiering uit Utrecht vraagt zich af of de verhouding tussen mannen en vrouwen op de wereld ‘fiftyfifty’ is. ‘Je hoort vaak dat er meer vrouwen dan mannen op de wereld zijn, maar is dat wel zo? En hoe komt men aan dat idee?’

Zijn er meer vrouwen dan mannen?

Frans van Poppel, demograaf bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut, heeft niet de indruk dat er algemeen wordt gedacht dat er meer vrouwen dan mannen zijn op de wereld. Temeer omdat het niet waar is. Uit recente cijfers van de Verenigde Naties blijkt dat er welgeteld 60.224.000 meer mannen dan vrouwen op de wereld zijn. Als je alle landen ter wereld meetelt, inclusief de niet (volledig) erkende, kom je uit op een verhouding van 102 mannen voor elke 100 vrouwen. De landen met meer mannen dan vrouwen bevinden zich vooral in Afrika en Azië.

Het mannelijke overwicht is onder pasgeborenen nog groter. ‘In veel landen zie je dan een verhouding van 104 of 105 mannen op 100 vrouwen,’ zegt Van Poppel. Dat verschil is aan het begin van de zwangerschappen helemaal groot, maar wordt daarna kleiner, omdat meer mannelijke dan vrouwelijke foetussen ‘afsterven’.

Op al die cijfers valt wat af te dingen: statistieken worden lang niet overal goed bijgehouden. Bovendien kunnen zaken als migratie of oorlog de cijfers beïnvloeden. ‘Eigenlijk kun je niet goed uitspraken doen voor de hele wereld,’ zegt Van Poppel.

Als je alleen naar Europa kijkt, is er wél sprake van een vrouwenoverschot. En niet zo’n beetje ook. In Europa zijn voor elke 100 vrouwen 93 mannen beschikbaar, in Oost-Europa zelfs maar 88 mannen, terwijl de mannen het in West-Europa juist beter dan gemiddeld doen: 96. De indruk dat er meer vrouwen dan mannen zijn, is hier dus juist. Volgens Van Poppel hangt dat voor een deel samen met de langere levensduur van vrouwen. Wel zijn mannen in westerse landen bezig met een inhaalslag, doordat ze gezonder zijn gaan leven. Zo werden Nederlandse vrouwen in de jaren zeventig gemiddeld 6,5 jaar ouder dan mannen. Nu is dat circa vier jaar. Maar volgens de jongste cijfers lopen er in Nederland nog steeds 169.000 meer vrouwen rond dan mannen.

De dertienjarige Yorin Kamping uit Vianen vraagt zich af: ‘Was Napoleon echt zo klein?’

Was Napoleon echt zo klein?

Napoleon Bonaparte was bij zijn overlijden op St. Helena op 5 mei 1821 precies 1,687 meter lang. En dat is niet extreem klein voor iemand uit Zuid-Frankrijk – Napoleon was van oorsprong Corsicaan –, zeker niet in die tijd, zegt Annie Jourdan, die zelf van Zuid-Franse komaf is. Jourdan is Universitair hoofddocent Europese studies aan de Universiteit van Amsterdam en schreef meerdere boeken over Napoleon. Dat Napoleon zo klein zou zijn, is dus een mythe. Maar hoe is die ontstaan?

Napoleon was vooral heel dun, legt Jourdan uit. ‘Hij maakte een enorme indruk op mensen omdat ze niet verwachtten dat hij zo’n daadkrachtige persoonlijkheid had. Het contrast tussen zijn innerlijk en uiterlijk was erg groot.’

Een andere verklaring is dat zijn beste maarschalk, prins Joachim Murat, in de eerste jaren van Napoleons macht vrijwel altijd bij hem in de buurt was. Murat was 1 meter 90 lang en was altijd zeer flamboyant gekleed. Alweer een groot contrast.

Ook hebben Russische, Duitse en vooral Engelse cartoonisten in de negentiende eeuw het nodige bijgedragen aan de mythevorming. Zij beeldden Napoleon vaak zeer klein uit. ‘Het is een bekende tactiek van de karikatuur om de indruk te wekken dat hij niets te betekenen had.’

Een andere mythe, ontstaan in de loop van de negentiende eeuw, is dat Napoleons manschappen hem ‘de kleine korporaal’ noemden. Dat had niets met zijn lengte te maken, het was een affectieve bijnaam, omdat hij zo dicht bij zijn troepen zou hebben gestaan. Ook onzin natuurlijk, zegt Jourdan. ‘Zijn troepen waren voor hem niets meer dan middelen om een slag te winnen.’

Droeg hij dan wel altijd zijn linkerhand in zijn revers, zoals hij vaak staat afgebeeld op schilderijen? Ook niet: ‘Dat is een gecodificeerde houding,’ legt Jourdan uit. ‘In de achttiende eeuw was het gebruikelijk voor schilders om personen die ze staand portretteerden, met de hand in de revers af te beelden.’

En die steek, een langwerpig hoofddeksel, droeg hij die wel dwars? Ja, maar daar was hij dan weer niet de enige in. Jourdan heeft weleens een portret gezien waarbij keizer Frans II van Oostenrijk zijn steek ook dwars op zijn kop droeg.

Laatst wilde Roland Mönnink uit Huizen naar de wc op het vliegveld. Hij kon kiezen uit zes deuren. Gedachteloos koos hij er een. Toen vroeg hij zich af: worden deze toiletten wel even vaak gebruikt? Of is de buitenste favoriet? Hij wil graag weten of mensen een voorkeur hebben, ‘op het gevaar af dat ik daarna nooit meer spontaan een toiletdeur open’.

Zes identieke toiletdeuren. Welke kies je?

Het idee dat een lezer levenslang aan je zal denken bij iedere wc-deur is een aanlokkelijke gedachte voor een journalist. Op onderzoek uit, dus.

De oppertoiletdame in het redactiegebouw – overal drie wc’s op een rij – begint te schateren. Nee, linker-wc’s zijn volgens haar niet viezer dan rechter-wc’s, of andersom. Wel hebben mensen vaak een voorkeur voor een bepaalde wc, weet ze. ‘En als dat een viezerd is, is die wc ook viezer.’

Een rondvraag leert dat veel mensen liever de buitenste wc kiezen. Als je dan ‘lawaai gaat maken’ hoef je maar met één kant rekening te houden, oppert iemand. Een ander zegt voor de buitenste te kiezen, omdat ze denkt dat de middelste vaker gekozen wordt, en die wil ze dus niet.

Gelukkig heeft de wetenschap zich over de kwestie gebogen. In 1977 lieten de sociaal psychologen Richard Nisbett en Timothy Wilson van de Universiteit van Michigan in Ann Arbor 52 mensen kiezen uit vier identieke panty’s. 40 procent koos voor de meest rechtse panty, 12 procent voor de meest linkse. Allerlei verklaringen werden geopperd voor deze voorkeur voor rechts. Het zou komen doordat de linkerhersenhelft (die het rechtergezichtsveld verwerkt) een grotere rol speelt bij positieve emoties, of doordat er meer rechtshandigen zijn.

Maar in 1995 vond psycholoog Nicholas Christenfeld van de Universiteit van California in San Diego een veel sterkere voorkeur voor dingen in het midden. Hij testte dat door mensen voor vier identieke wc-deuren te zetten, met in elk hokje vier identieke wc-rolhouders. Hij vroeg de schoonmaker te registreren in welk hokje en welke houder de meeste rollen moesten worden vervangen.

Na tien weken bleek dat van de 86 lege rollen er maar 34 uit de buitenste hokjes kwamen. De mensen kozen ook nog eens voor de middelste rolhouders. Dit ‘centre-stage-effect’ werd in 2011 nog eens bevestigd met onderzoek naar sokken.

Christenfeld meent dat mensen gaan voor de keuze die de minste denkkracht kost. In nieuwe situaties is dat wellicht de middelste optie. Of je ontwikkelt een ritueel en kiest altijd voor je oude vertrouwde lievelings-wc.