Elliot Perlman

Wat nooit is verteld

Vertaling Lucie van Rooijen

Ter nagedachtenis aan

Rosa Robota, Estusia Wajcblum, Ala Gertner, Regina Safirztain

en

Denise McNair, Carole Robertson, Cynthia Wesley, Addie Mae Collins, die allemaal zijn gestorven aan verschillende vormen van dezelfde ziekte

Oorspronkelijke titel The Street Sweeper. Vintage, Random House Australia Pty Ltd

© Elliot Perlman 2011

© Nederlandse vertaling Lucie van Rooijen/Nieuw Amsterdam Uitgevers 2014

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Foto omslag © Mark Owen/Trevillion Images

Foto auteur © David Cook

NUR 302

ISBN 978 90 468 1571 7

www.nieuwamsterdam.nl/elliotperlman

Bergen staan voor deze smart gebogen…

Maar het verre lied van hoop weerklinkt

Anna Achmatova

DEEL EEN

Seneca,

the first frozen apple juice,

enriched with vitamin C.

Rich, delicious Seneca…

Het geheugen is een weerbarstig beest. Het laat zich niet oproepen of het zwijgen opleggen, maar zonder jou kan het niet overleven. Het kan je voeden of leegzuigen. Het komt langs wanneer het honger heeft, niet wanneer jij dat hebt. Het heeft een heel eigen ritme dat jij nooit zult kennen. Het kan je in zijn greep krijgen, in een hoek drijven of bevrijden. Het kan je in tranen doen uitbarsten en het kan je doen glimlachen.

Rich, delicious Seneca,

sweetened naturally.

‘De kunst is om jezelf niet te haten.’ Dat hadden ze in de bak tegen hem gezegd. ‘Als het je lukt om jezelf niet te haten, dan zal het geen pijn doen om waar dan ook aan terug te denken: je jeugd, je ouders, wat je hebt gedaan of wat jou is aangedaan,’ zeiden ze tegen hem. Maar zelfs toen viel het Lamont al op dat veel mensen met wie hij zat opgesloten zichzelf lang niet genoeg haatten. Hij kon zich heel wat mensen herinneren die zichzelf nogal vergevingsgezind waren. Sommigen liepen er zowat van over, konden het niet begrijpen als anderen hun niet zo vergevingsgezind waren. Dat losmaken van wie je was, van waar je was, kon zelfs grappig zijn.

Toen hij op een avond tijdens de avondklok alleen was, moest hij daar bij zichzelf om glimlachen, een glimlach waarin het gevoel lag besloten dat hij anders was dan alle andere mannen in alle andere cellen. Die avond ervoer Lamont niet alleen onschuld, maar ook nog iets anders: het gevoel alleen maar op bezoek te zijn in zijn huidige situatie, alsof hij er alleen maar te gast was. Hij zag zichzelf als iemand die per ongeluk in de verkeerde trein of bus was gestapt en nog even niet kon uitstappen. Hij moest er een poosje mee leven, een tijdelijk ongemak. Het had iedereen kunnen overkomen. Met dat gevoel, dat hem troostte, viel hij in slaap. Maar de volgende ochtend was de glimlach verdwenen, en ook het gevoel dat hij anders was dan alle andere mannen. Tegen de tijd dat ook hij voortschuifelde in een lange, zweterige rij gedetineerden die wachtten op hun ontbijt, leken de grieven van de andere mannen helemaal niet grappig meer en kon hij met geen mogelijkheid bedenken waarom ze dat ooit waren geweest. Hij wist nog dat hij dat gevoel weer wilde hebben. Hij wil het nog steeds, zelfs nu. Soms is de herinnering aan een gevoel bijna genoeg. Het is gek wat je je herinnert. Je hebt er geen controle over.

Er zat daar één gevangene – Data noemden ze hem –, een klein ventje. Je moest altijd om hem lachen. Data zei alles wat in hem opkwam, alles wat hem te binnen schoot, wat hij dan als een waarheid probeerde te brengen, een feit dat God zelf hem net zachtjes had ingefluisterd. Data zei een keer tegen Lamont dat tweeënzeventig maanden gevangenisstraf het nationale gemiddelde was voor een overval. Dat wist hij zeker. Toen Lamont dat hoorde, wist hij dat Data het uit zijn duim zoog. Zelfs als hij gelijk had, zoog Data het nog uit zijn duim. Wat hield het eigenlijk in? Gold het voor alle staten? En federale zaken dan? Ging het ook op voor een gewapende overval? Hoe zat het met zaken met meerdere aanklachten, waarin de overval maar een van de aanklachten was? Wat als je nog nooit was veroordeeld? Lamont was nog nooit veroordeeld. Hij was een paar keer aangehouden, maar alleen toen hij jong was, en hij had geen strafblad. Op een broeierige avond had een vriend hem gevraagd of hij met hem en een andere, veel jongere man uit de buurt bij de slijterij langs wilde gaan voor ze pizza gingen halen voor een avondje tv en video’s kijken. Lamont bleef in het dubbel geparkeerde busje naar de radio zitten luisteren terwijl de andere twee de slijterij binnen gingen. Lamont realiseerde zich pas wat ze werkelijk van plan waren toen ze de winkel uit kwamen rennen en riepen dat hij zo hard mogelijk weg moest rijden. De veel jongere man, nog een puber eigenlijk die Lamont nauwelijks kende, had een pistool. Lamont Williams had de man hooguit drie keer in zijn leven gezien. Met de andere, de oudste, was Lamont al bevriend sinds de lagere school.

Tweeënzeventig maanden was het landelijk gemiddelde voor een gewapende overval, had Data gezegd. Eerst was het het gemiddelde voor een overval, toen voor een gewapende overval. Zoals altijd zoog hij het ter plekke uit zijn duim. Maar wat als je er van tevoren niets vanaf wist? Wat als een jonge knul je had meegenomen voor een ritje en jou had laten rijden? Tja, dat speelde allemaal mee, beaamde Data. Wat als je nooit uit was geweest op problemen? Wat als je in je eentje bij je oma woonde? Wat als het mooiste meisje van de buurt je nicht was, je beste vriendin en vertrouweling? Wat als ze slim was en zei dat ze iets in je zag? Wat als ze erop vertrouwde dat je niet meer in de problemen zou komen? Michelle kwam nooit in de problemen. Die zou het nog ver schoppen. Ze zei dat Lamont met haar mee mocht. Hoeveel jaar moest je gemiddeld zitten als je zo iemand was? Wat als de andere twee onder ede verklaarden dat jij er niets vanaf had geweten? ‘Dat kan meespelen,’ gaf Data toe. Data was gestoord. Hij was niet altijd gestoord geweest, maar tegen de tijd dat Lamont hem leerde kennen, was hij als gevolg van drugs en de klappen die hij in de gevangenis had gekregen een regelrechte statistiekengek geworden. Maar op de vraag wat de kans was dat de advocaat van een zwarte man uit de Bronx zou worden geloofd als de twee zwarte medeverdachten schuld hadden bekend aan een gewapende overval, leken Data’s ogen plotseling over te lopen van inzicht. Er welde een kortstondig begrip in hem op. ‘Dan zit je in de shit, Lamont.’

Lamont, inmiddels uit de gevangenis, was in de dertig en woonde weer bij zijn oma in een sociale huurwoning in Co-op City, de Bronx. In de lift naar beneden glimlachte hij bij zichzelf. ‘De kunst is om jezelf niet te haten,’ hadden ze tegen hem gezegd tijdens een van de praatsessies. Maar dat was niet waar. Hij had zichzelf nooit gehaat en dat was niet de kunst. De kunst was om rustig te blijven en het probleem uit de weg te gaan of te doorstaan. Zo had hij de gevangenis overleefd. Zo had hij uiteindelijk een baan gevonden en zo zou hij die baan ook houden. Zo zou hij sparen voor een eigen flat en zo zou hij weer een soort vader voor zijn dochter worden. ‘Goedemorgen, mevrouw Martinez.’ Ze was al zijn buurvrouw zo lang hij het zich kon herinneren.

Volgens de dienstregeling ging de snelbus naar Manhattan twee keer per uur, op het hele en op het halve uur. Lamont was er om tien voor half, dus tien minuten te vroeg. Hij stond in de buurt van Dreiser Loop tegenover het winkelcentrum van Section 1. Het was de eerste halte voor mensen die naar Manhattan moesten en de laatste voor wie terugkwam. Een lege bus met alleen de chauffeur stond er al, zo’n honderd meter achter de bushalte. Met dichte deuren stond hij te wachten om op tijd te vertrekken. Een paar vrouwen – de meeste ouder dan Lamont, maar niet allemaal – stonden er ook te wachten. Een latino in pak liep al ijsberend te wachten. Hij leek van dezelfde leeftijd als Lamont. Lamont vroeg zich af of hij hem kende, maar zorgde ervoor hem niet aan te staren. De man stond met zijn rug naar Lamont toe en bleef toch niet lang genoeg staan om hem goed te kunnen zien. Lamont keek de straat rond. Aan de overkant stond een groep tieners te joelen. Er was een verfwinkel en een voordeelwinkel waar vroeger een Amalgamated Bank had gezeten. Lamonts oma zei dat die naar Section 4 was verhuisd, maar ze wist niet meer precies wanneer. Er was geen speciale rationele verklaring voor dat ze dat nog wist, maar Lamont vroeg zich af wat de ratio te maken had met het geheugen.

Seneca,

the first frozen apple juice…

Om acht minuten voor half reed de buschauffeur stapvoets de honderd meter naar de halte en zette de motor af. De latino in pak stapte als eerste in. Het zag ernaar uit dat de buschauffeur bereid was iets eerder te vertrekken. Lamont was blij. Hij was al vroeg klaar geweest voor vertrek en nu zou hij misschien zelfs wel te vroeg op zijn werk komen. Hij liet de vrouwen voorgaan, waarna hij zelf instapte. Hij liep langs de latino, die dan misschien als eerste was ingestapt, maar toch voor in de bus bleef staan, alsof hij zich opmaakte om de strijd aan te binden met de chauffeur. Lamont ging ongeveer halverwege aan de kant van de chauffeur zitten, met de vrouwen verspreid om hem heen. ‘Je staat daar meer dan twintig minuten!’ hoorde Lamont de latino in pak tegen de buschauffeur zeggen. ‘Waarom sta je daar nou meer dan twintig minuten? Sommigen van ons hebben een baan, hoor! Sommigen van ons moeten op tíjd op hun werk zijn!’

De wachtende bus verving de bus die op het halve uur moest vertrekken, maar die defect was. De buschauffeur, een oude zwarte man in een blauw uniform van de MTA, zat roerloos en zwijgend door de voorruit te kijken. De deur stond nog open. De latino wees naar het apparaat dat de magneetstrip van de MetroCard las en ging verder: ‘Nou moet ik ook nog zo’n stomme klotepas voor dat ding kopen.’

De buschauffeur bleef recht voor zich uit door het raam staren, maar dat wakkerde de woede van de man alleen nog maar aan. ‘Ga je nog antwoord geven? Twintig minuten! Je zit daar met de deur dicht en laat twintig minuten lang niemand instappen. Twintig minuten! Twintig minuten, goddomme! Ga je nog iets zeggen? Ik heb recht op antwoord. Wat is je identificatienummer?’ De buschauffeur, die nog steeds zwijgend voor zich uit keek, deed de deur dicht en startte de motor. Als hij dacht dat de man daardoor tot bedaren zou komen had hij het mis. Die was niet van plan om te gaan zitten. Hij bleef dreigend dicht bij de chauffeur staan en schreeuwde hem toe: ‘Waarom zat je daar goddomme twintig minuten niks te doen?’ De passagiers verstijfden op hun stoel. Ten slotte keken een paar van de vrouwen elkaar heimelijk aan. Niemand zat te wachten op problemen. Niemand zat te wachten op de zoveelste anekdote. Niemand wilde te laat komen. De motor draaide, maar de bus reed niet en hun dag was zojuist gekaapt.

‘Denk je dat we daar genoegen mee nemen? Gelul. Jíj bent een lul! Denk je soms dat we gek zijn? Wat was je aan het doen, slapen? Kan de MTA dan niks goed doen? Je hebt niks te zeggen, hè, klootzak? Ja hoor, hou je kaken maar op mekaar. Zeg maar niks. Ik ga je rapporteren, weet je dat? Dan zullen we nog weleens zien of je wat te zeggen hebt. Stelletje… En dan verwacht je ook nog dat we je vakbond steunen als je ons totaal niet respecteert?’

De chauffeur voelde de adem van de man op zijn huid. Lamont stelde zich voor hoe dat voelde. Dat wist hij precies. Ook hij had meegemaakt dat de hete adem uit de mond van een andere man zijn eigen gevoel van machteloosheid aanwakkerde. Het was al erg genoeg om dat te moeten meemaken, maar het was nog veel erger als andere mensen het zagen. Als andere mensen het zagen, beleefde je het op drie manieren: één keer door je huid, de tweede keer door de ogen van de getuigen en de derde keer op een afstandje, als je er ’s nachts in bed zwetend aan terugdacht, of telkens als je werd overvallen door een bijna onbewuste angst en instinctieve paniek. Soms kwam het klamme zweet eerder om je te laten weten wat je je zo dadelijk weer zou herinneren.

Hier was maar één remedie tegen. De man die de adem voelde moest terugslaan, hoe vergeefs de poging ook was, hoe veel klappen hij daarna ook zou moeten incasseren als zijn verzet was gebroken. Het was een kans om op te komen voor je waardigheid, al was het tegen een gewelddadige prijs. Als het allemaal achter de rug was, zou je het misschien nog steeds de moeite waard vinden. Maar hoe kun je dat van tevoren weten? Waar je nadien ook terechtkomt, je zult altijd dat gezicht in de spiegel zien. Is dat het gezicht van de man die terugvocht, of van de man die de stinkende, hete adem van een andere man in zijn nek voelde en het maar slikte? Dus daar zit je dan met de adem van een andere man die over je heen stroomt. Je gaat alle mogelijkheden na om tot een beslissing te komen. Je houdt vast al rekening met de pijn die je zult voelen en hoe lang die zal aanhouden. Dus net als je al je kracht nodig hebt, begint er een andere tweestrijd: van lichaam tegen geest. Je kunt ze niet allebei redden. Je zult al je woede, doelgerichtheid en pure vastberadenheid nodig hebben om op te staan en snel iets te doen, maar er is altijd een deel van je dat smeekt om gehoord te worden, dat tegen je zegt dat het de moeite niet is. Lamont zat een halve bus bij de chauffeur en de man in pak vandaan, maar ook hij kon de adem van de man op zijn huid voelen.

‘Ga je me dat nummer nog geven?’ schreeuwde de latino. Lamont was de enige andere man in de bus. Kon hij deze woedende man in pak aan? Hij vroeg zich af of hij hem kon overmeesteren. Hij zou hem niet kunnen verrassen. Alleen al bij de gedachte aan een poging kromp Lamont in elkaar. De oude chauffeur was misschien niet eens in staat om te helpen bij zijn eigen redding. Waarom moest die vent uitgerekend dit moment kiezen om door te draaien? Waarom zaten er geen andere mannen in de bus?

‘Ik wil zijn nummer,’ ging de man in pak verder, nu tegen de bange passagiers. ‘Ga je me je nummer nog geven, klootzak? Hé, ik praat tegen je! Maricón. Ik wil je nummer en ik wil goddomme weten waarom… waarom je daar gewoon twintig minuten zit te niksen. Ik heb een baan. Ik moet naar mijn werk. Sommige mensen moeten werken, weet je…’ Hij ging maar door, wendde zich af en toe tot de andere passagiers. ‘Ik moet naar mijn werk,’ probeerde hij zichzelf te verdedigen.

‘We moeten allemáál naar ons werk,’ begon een oudere zwarte vrouw plotseling op halfluide toon. Lamont zakte onderuit in zijn stoel. Dit kon niet goed gaan.

‘Dat zeg ik net,’ ging de latino in pak verder, alsof de oudere vrouw zijn argument alleen maar kracht had bijgezet. ‘Sómmige mensen hebben een échte baan, maar… Zo gaat het al sinds de MTA het heeft overgenomen. Sinds zij deze route hebben overgenomen…’

‘Laat hem nou rijden,’ riep de oudere zwarte vrouw dapper. De bus was nog niet vertrokken. De buschauffeur bleef recht voor zich uit staren.

‘Nou zorgt ú ervoor dat we te laat komen,’ deed een jongere zwarte vrouw een duit in het zakje. Lamont voelde het feit dat hij de enige andere mannelijke passagier in de bus was zwaar drukken. Wisten ze dat hij de enige andere mannelijke passagier was? Natuurlijk wisten ze dat. Als hij de vorm van de oorbellen van de jonge vrouw had opgemerkt, de geur van haar parfum, als hij wist wat voor kleur beha deze jonge vrouw aanhad, dan wisten zij en alle andere vrouwen dat hij de enige andere man in de bus was. Maar hij hoopte nog steeds dat er geen beroep op hem zou worden gedaan om in te grijpen. Wat voor man blijft nou zitten en laat dit gebeuren? Een man die voorwaardelijk vrij is. Maar wat voor man laat nou zonder een vinger uit te steken onschuldige vrouwen in angst zitten in een openbare bus? ‘De kunst is om jezelf niet te haten,’ hadden ze in de gevangenis tegen hem gezegd. Nee, de kunst was om geboren te worden als degene die dat tegen je mag zeggen. Lamont had een dochter. Hoe zou hij zijn dochter naar de man leren kijken die in deze bus zat zonder iets te doen? De kunst was om rustig te blijven en het probleem uit de weg te gaan of te doorstaan, om lang genoeg te overleven om de luxe te hebben jezelf te kunnen haten.

‘Hij mag wel rijden,’ riep de latino voor in de bus. ‘Ik wil gewoon dat hij… Ik vráág gewoon of hij… Ik heb goddomme recht op zijn nummer. Je nummer, pendejo!’ Het enige wat tussen al zijn geschreeuwde eisen door klonk was het gebrom van de motor, alsof dat vooruitgang beloofde. Lamont voelde piepkleine druppeltjes op zijn voorhoofd opwellen.

‘Ga nou zitten!’ riep een andere vrouw ineens.

‘Weet je dat het al zo gaat sinds de MTA het heeft overgenomen? Jij hebt verdomme lekker een vakbondsbaantje en de mensen die echt moeten werken interesseren je geen reet. Zíj hoeven niet te werken. Ze staken. Doen waar ze zin in hebben.’ De latino richtte het woord afwisselend tegen de buschauffeur en de passagiers. ‘Moeten we dit buiten uitpraten? Je móét me je nummer geven. Ik heb getuigen. Je moet me je nummer geven of moeten we het soms buiten uitpraten?’ De buschauffeur keek, nog steeds zwijgend, in de binnen- en buitenspiegel en reed langzaam weg van de halte, maar dat bracht de latino niet tot bedaren. ‘Ben je laf of doof? Niet mans genoeg om het buiten uit te praten? Pendejo!’ schreeuwde hij tegen de buschauffeur.

De bus begon snelheid te maken. Lamont keek even heimelijk naar het achterhoofd van de chauffeur. Een normaal mens zou vroeg of laat reageren op het gescheld van de man. Hij dacht dat hij de buschauffeur een beetje kon zien trillen. Als hij trilde, dan zou hij het moeten proberen te verhullen door het op het ritme van de bus te doen. Lamont dacht dat de buschauffeur er geweest zou zijn als hij de man in pak ook maar een beetje zou laten zien dat hij trilde. Hij moest zijn best doen om niet bang over te komen. Hij moest zich concentreren. Hij moest ook de bus besturen. Het hoefde niet slecht af te lopen. Lamont deed zijn ogen dicht, heel even maar. De jongere zwarte vrouw fluisterde hem halfluid toe: ‘Gaat u nog iets doen?’ Het was zo hard dat de anderen het konden horen. Lamont gaf geen antwoord. De latino ging niet zitten.

‘Ik zei dat ik je nummer wil, klootzak! Als ik mijn baan kwijtraak, raak jij de jouwe ook kwijt…’

‘Blijft u daar nou gewoon zitten?’ fluisterde de jongere zwarte vrouw weer op kwade toon tegen Lamont.

‘Nou, ik kan niet…’ begon Lamont. Wat verwachtte ze van hem?

‘Hij zal het alleen maar erger maken,’ onderbrak de oudere vrouw zacht.

Er moest wel iets knappen bij de chauffeur. Vroeg of laat moest hij op wat voor manier dan ook reageren. Lamont zag een grote vrachtwagen die de bus links inhaalde. Moest hij iets doen? Maar wat dan? Hij had een heel plan om weer overeind te krabbelen. Hij had een baan. Hij had een dochter. Die gek kon wel een pistool hebben. Die vent was gek. Lamont begreep zijn eigen gekte, maar dit was Puerto Ricaans gek. Hij had Puerto Ricaanse gekken gezien in de gevangenis. Daar moest je respect voor tonen. De buschauffeur kon wel een pistool hebben. ‘Bel het bedrijf,’ zei de oudere vrouw in een poging de man tot bedaren te brengen.

‘Dat is de MTA. Ik heb zijn identificatienummer nodig,’ was zijn antwoord, waarna hij zich weer tot de chauffeur wendde. ‘Geef me je nummer, lul.’

‘Wilt u gaan zitten, alstublieft? U vormt een gevaar voor mijn passagiers.’ Eindelijk zei de buschauffeur iets. Hij had een zachte stem met een Jamaicaans accent.

‘Jíj bent goddomme het gevaar, man! Ik wil je nummer, maricón!’

‘Wilt u alstublieft gaan zitten, meneer?’ zei de oude buschauffeur weer op kalme toon.

‘Ga je me dwingen? Ik wil verdomme je nummer voor ik ga zitten.’

‘Oye el número está allá,’ riep een oudere latino-vrouw.

‘Waar?’ vroeg de kwade man aan haar. De latino-vrouw wees naar het bordje boven de plek waar de man stond.

‘Calmate. Basta ya. Coge el número en ga zitten, oké?’

De man keek omhoog en zag het identificatienummer. Daar stond het boven hem, zoals ze had gezegd. Zijn redenen om niet te gaan zitten begonnen op te raken. Hij dacht na. Alle passagiers keken hoe hij nadacht en hij keek naar hen, wetend dat ze naar hem keken, wat voor andere bezigheden ze ook voorwendden. Waarom zaten ze hem nou aan te staren? De bus reed en nou had hij het nummer van de chauffeur. Maar hij had nog geen zin om te gaan zitten. Nu nog niet. Dan kwam de chauffeur er veel te makkelijk van af. Deze buschauffeur had hem twintig minuten laten wachten en zou er de oorzaak van zijn dat hij werkloos werd. Hij zou zijn baan kwijtraken, terwijl de buschauffeur lekker mocht blijven zitten, een vast salaris kreeg en alleen maar ging rijden als hij daar zin in had. Wat moest hij in godsnaam met het nummer van de chauffeur? Iedereen weet dat ze mekaar de hand boven het hoofd houden. Maar hij had zo’n stampei gemaakt om dat nummer te krijgen en nou had hij het. De man keek naar het nummer en haalde een pen uit zijn borstzak, waarna hij zichzelf met één hand beklopte. ‘Heeft iemand een papiertje?’ De buschauffeur gaf hem zijn exemplaar van de New York Post. Die nam hij aan, schreef het nummer onderaan op de voorpagina, scheurde het reepje af en gaf de krant terug aan de buschauffeur, die hem aannam zonder zijn blik van de weg te halen. De man stopte het papiertje en de pen in zijn borstzak en liep opgelaten door het gangpad van de bus. Voor het eerst besefte hij hoe hij moest zijn overgekomen op de andere passagiers. Hij ging zitten op de stoel voor Lamont. ‘Meestal scheld ik oudere mensen niet uit,’ zei hij zacht tegen zowel de oudere als de jongere zwarte vrouw.

‘Nee, dat zal vast niet. Het geeft niet,’ zei de oudere vrouw tegen hem.

‘Zo ben ik niet opgevoed, maar… hij stond daar maar, wel twintig minuten, en nu… Ik bedoel, ik kan mijn baan kwijtraken.’

‘Dat zal wel meevallen,’ zei de oudere vrouw, met een knipoog naar de jongere vrouw, die zich weer naar voren draaide, weg van de latino. Lamont zag de jongere vrouw tijdens het omdraaien met haar ogen naar hem rollen. Wat bedoelde ze daarmee? Waarom deed ze dat? De kunst was niet om goed op haar over te komen. Wat hem betreft dacht ze helemaal niets in het bijzonder. Sukkels dachten dat dat de kunst was, sukkels en jongere mannen. In elke bus en in elk metrostel zat wel een vrouw zoals zij. Hij had maar één dochter. Hij had een baan. Het had allemaal veel slechter kunnen aflopen. Híj was niet te laat voor zijn werk. Nog niet. Het maakte niet uit wat die vrouw dacht. Lamont keek naar de buschauffeur en zag hem met de rug van zijn hand over zijn voorhoofd strijken.

‘Sinds de MTA… hebben ze… het tarief verhoogd naar vijf dollar. Ik zou nooit… Ik ben helemaal niet opgevoed om oudere mensen uit te schelden… Maar het is mijn baan,’ zei de latino zachtjes tegen iedereen die hem kon horen.

Wat bedoelde ze daarmee, met de manier waarop ze naar hem had gekeken, vroeg Lamont zich af. De kunst is om jezelf niet te haten. Het is gek wat je je herinnert. Hij keek uit het raam en nog steeds kon hij het liedje niet uit zijn hoofd krijgen.

Seneca,

the first frozen apple juice

Enriched with vitamin C.

Als kind had hij dat merk appelsap gedronken. Zijn oma had het toen voor Lamont gekocht, en nu kocht ze het weer voor hem. Waar was vitamine C eigenlijk goed voor? Hij vroeg zich af of er iemand was die dat echt wist. De latino zat daar heel stil. De bus was bijna in Manhattan. Misschien was het ergste wel voorbij. Lamonts oma zwoer bij vitamine C, vitamine C en Jezus. Hadden mensen het nog net zoveel over vitamine C als vroeger? Lamont dacht van niet. Maar met Jezus zat je nog altijd goed. Met al het onderzoek dat ze deden naar kanker en dat soort dingen zou je denken dat ze eindelijk iets hadden gevonden wat door vitamine C kon worden genezen. Waarschijnlijk niet, afgaand op hoe stil het was geworden rondom vitamine C, vergeleken met toen hij nog klein was. Zijn oma had een glas appelsap voor hem klaargezet. Zo had hij het liedje in zijn hoofd gekregen. Hij was vergeten het op te drinken, hij was het helemaal vergeten tot hij het op de keukentafel zag staan toen hij de deur uit rende om op tijd te zijn voor de bus. Het verkeer sukkelde voort.

‘O, jezus,’ mompelde Lamont voor zich uit toen hij zag dat de latino er net als hij uit moest bij 59th Street. Terwijl hij naar de uitgang liep, wachtte hij even. Onwillekeurig wendde hij zich naar de jonge zwarte vrouw die vlak bij hem zat. Was ze zich ervan bewust dat hij ging uitstappen? Had ze zijn ogen gezien? Had zij een oma die appelsap voor haar inschonk? Ze was jonger, maar ze waren waarschijnlijk opgegroeid met hetzelfde eten, hadden dezelfde kinderziektes gehad, waren naar dezelfde plaatselijke huisarts gegaan. Tijdens hun jeugd in deze wijk moesten ze warm en koud zijn geworden van dezelfde zomer en winter. Had ze nou echt met haar ogen gerold? Lamont liep langzaam verder. Als zij in dezelfde buurt was opgegroeid als hij, moest ze het wel begrijpen. Begreep ze er iets van? Hij zette een stapje. De bus ging langzamer rijden. Langer dan dit kon hij niet wachten zonder zijn halte te missen. Ze weigerde hem aan te kijken. Hij zag de latino opgaan in de menigte op 59th Street toen hij naar 57th Street liep om lijn 31 te halen, naar het oosten, naar York Avenue. Ze weigerde hem aan te kijken.

Lamont was de eerste kandidaat die door het Memorial Sloan-Kettering Cancer Center geschikt was bevonden om er te werken in het kader van een nieuw reclasseringsproject. Het ziekenhuis had ingestemd met deelname aan een proefproject waarbij niet-gewelddadige delinquenten met voorbeeldig gedrag in aanmerking kwamen voor een baan die de gelegenheid bood om, in de woorden van het project, ‘iets terug te doen voor de maatschappij’. Het was puur toeval dat Lamont erover had gehoord. Toen hij een vriend uit de gevangenis had verteld dat hij in aanmerking kwam voor vervroegde vrijlating, had die gezegd dat hij naar een adres in East-Harlem moest gaan waar ze hem misschien konden helpen met werk zoeken. Daar zat de Exodus Transitional Community. Die naam had Lamont niet onthouden, maar gek genoeg wel het adres: 104th Street bij Lexington Avenue. Door privéschenkingen, mondjesmaat steun van de overheid en alle goodwill die ze bij elkaar hadden weten te sprokkelen was de Exodus Transitional Community erin geslaagd Sloan-Kettering als deelnemer binnen te halen. Maar de overeenkomst had niet veel opgeleverd omdat Exodus geen enkele ex-gedetineerde had kunnen vinden die voldeed aan de strenge eisen van het ziekenhuis. De succesvolle ex-gedetineerde mocht geen gewelds- of drugsverleden hebben en moest een vaste verblijfplaats hebben in de stad. Tot Lamont Williams had geen van de cliënten van Exodus aan al deze voorwaarden voldaan. Beide partijen van de overeenkomst benadrukten het belang van zijn deelname aan de ‘proef’.

Nadat hij was gescreend, goedgekeurd en aangenomen, werd Lamont behandeld als elke andere nieuwe medewerker van Sloan-Kettering en kreeg hij een proeftijd van zes maanden. De eerste drie dagen waren prima verlopen en nu, ondanks zijn vernederende onmacht tegenover de beproevingen van de buschauffeur, was Lamont op de vierde dag op tijd aangekomen. Hij vond het een fijn idee om in een ziekenhuis te werken. Het beviel hem. Hij vond het een fijn idee om iemand van een andere afdeling iets te kunnen vragen door de interne telefoon te pakken, het doorkiesnummer van de andere persoon in te toetsen en te beginnen met: ‘U spreekt met Lamont Williams van de Facilitaire Dienst…’

Hij ging naar binnen via First Avenue en meldde zich, maar kreeg te horen dat hij naar de ingang aan York Avenue moest gaan zodra hij zijn uniform aanhad. Ze hadden hem ergens voor nodig, hij zou wel horen waarvoor als hij daar was. Toen hij aankwam bij de ingang aan York Avenue, zag hij niemand van de Facilitaire Dienst, en zeker niet iemand die hoger geplaatst was dan hij. Hij keek om zich heen en besloot een tijdje te wachten. Misschien kwam de supervisor er zo aan? Hoewel hij een horloge om had, was hij vergeten te kijken hoe laat hij bij de ingang aan York Avenue was aangekomen. Hij had niet verwacht dat hij zou willen weten hoe laat hij daar precies was aangekomen – wat niet lang na het begin van zijn dienst kon zijn geweest – maar nu stond hij daar voor zijn idee al uren te wachten. Het was toch maar een paar minuten? Misschien dat hij buiten moest wachten, aan de straatzijde van de ingang. Misschien stond de supervisor daar wel. Hij stak vlug zijn hoofd buiten de deur van de ingang aan York Avenue, maar daar zag hij de supervisor ook niet. Moest hij een interne telefoon zoeken en iemand bellen? Misschien had hij de opdracht niet helemaal goed verstaan. Dit was nog maar de vierde dag. Dit was een goede baan. Hij moest de proeftijd zien door te komen. Het was maar zes maanden. Ze hadden gezegd dat het bedrijf na twaalf maanden je collegegeld betaalde als je werd aangenomen op een universiteit. Wat zou dat goed klinken: twaalf maanden in dienst bij een ziekenhuis en dan naar de universiteit. Dat zou toch geweldig klinken voor een rechter? Als hij naar een rechtbank moest voor een omgangsregeling met zijn dochter zou dat toch geweldig klinken? Hij vroeg aan een van de anderen of hij het beleid goed had begrepen. Het klonk te mooi om waar te zijn. ‘Ja, als jij op Harvard wordt aangenomen, betalen zij.’

De proeftijd duurde zes maanden. Dit was het eerste uur van dag vier, en de supervisor was ook buiten niet te vinden. Misschien was het de bedoeling dat Lamont zág wat er moest gebeuren, dat hij het probleem zelf constateerde en initiatief toonde. Hij keek naar buiten om te zien of er iets was wat duidelijk een taak was voor iemand van de Facilitaire Dienst. Buiten stond iedereen te roken onder de luifel van het ziekenhuis: paramedisch personeel, bange familieleden, zelfs patiënten. Hij begreep er niets van. Misschien stonden ze allemaal op het punt om te stoppen. Misschien hadden de patiënten onder de rokers een ander soort kanker dan longkanker en hadden ze de troost van sigaretten nodig om erdoorheen te komen. Wat de verklaring ook was, er was geen twijfel over de hoeveelheid sigarettenpeuken die verspreid over de stoep bij de ingang lagen. Moest hij dát misschien doen, de sigarettenpeuken op de stoep bij de ingang aan York Avenue opvegen? Het zag er niet naar uit dat iemand van de vorige ploeg dat had gedaan, maar het zag er ook weer niet echt dringend uit.

Iets verderop zat een berghok. Daar was Lamont zich van bewust. Hij kon een veger en blik pakken en de stoep gaan vegen als de supervisor kwam. Misschien was de supervisor opgehouden. Zou dat geen goede indruk maken: Lamont die de peuken van de stoep stond op te vegen als de supervisor eraan kwam? Lamont draaide zich om om weer naar binnen te gaan, om een veger en blik uit het berghok te halen, toen een man die ook naar binnen ging hem staande hield. ‘Kent u Yale Bronfman? Die werkt op de afdeling Regelgeving.’

‘Sorry, meneer, ik ben van de Facilitaire Dienst.’

‘Kent u Yale Bronfman niet?’

‘Nee, meneer, ik ben…’

‘Is dit de juiste ingang voor de afdeling Regelgeving?’

‘Dat weet ik niet, meneer. Ik ben van de Facilitaire Dienst.’

‘Maar… u weet niet waar alle faciliteiten zitten?’

‘Misschien kunt u het bij die meneer achter de informatiebalie vragen? Die kan u vast verder helpen.’

‘Jezus christus!’ zei de man terwijl hij in de richting van de informatiebalie liep.

Moest Lamont soms iedereen kennen die daar werkte? Moest hij weten waar de afdeling Regelgeving zat, of zelfs wat de afdeling Regelgeving was? Was hem dat verteld? Was hij het alweer vergeten? Hij ging zo snel mogelijk naar het berghok. Het was het beste dat als de supervisor aankwam bij de ingang aan York Avenue, hij zag dat Lamont aan het werk was, in afwachting van verdere instructies. Aan het eind van elke twaalf maanden dienstverband gaf de supervisor je punten tussen de nul en de vijf. Die score was goed voor je loonsverhoging, en het was een percentage van je salaris. In de geschiedenis van het ziekenhuis had niemand ooit een score van vijf gehaald. Je kon een drie halen, of een drie komma zeven, of een vier komma twee, maar niemand had ooit een vijf gehaald, want een score van vijf stond voor perfectie, en zoals iedereen weet is niemand perfect. De supervisor had veel macht. Hij bepaalde hoe dicht je in de buurt kwam van perfectie.

Lamont stond te vegen voor de ingang aan York Avenue, en nog steeds was zijn supervisor nergens te bekennen. Rook wolkte over zijn gezicht en door zijn haar. Hij niesde. Het was vast hooikoorts. De bomen aan de overkant van Rockefeller University konden rampzalig zijn voor een gevoelige neus. Ze hadden al tegen Lamont gezegd dat hij de bomen van Rockefeller University de schuld moest geven als hij niesde, of anders de sigaretten van de rokers bij de ingang, want je mocht niet ziek op je werk komen. Je mocht een bepaald aantal uren ziekteverlof per jaar opnemen, maar alleen een stomkop zou dat doen, want de supervisor zou het in je dossier zien staan en het je aanrekenen. Als je niesde, kon je het best de bomen van Rockefeller de schuld geven. Als je echt ziek was, kon je het best toch komen en dan na een tijdje melden dat je je ziek voelde. Dan stuurden ze je direct naar huis, maar het kwam niet in je dossier. Dat maakte een goede indruk. Je had de moeite genomen om te komen. Denk aan de bomen van Rockefeller. Die kunnen je helpen. Dat wist Lamont al. Dat had de man die hem op zijn eerste dag had rondgeleid hem toevertrouwd. Niemand had iets gezegd over de afdeling Regelgeving. En als ze dat wel hadden gedaan, dan wist hij het niet meer. Het is gek wat je je herinnert. Je hebt er niets over te zeggen.

Het voelde goed om te vegen. Hij wist tenminste even dat hij iets goeds deed, en dat hij het ook goed deed. Het zou niet lang duren, en hij besloot terug te gaan naar waar hij zich had gemeld, aan de kant van First Avenue, als de supervisor niet was komen opdagen tegen de tijd dat hij klaar was met vegen.

‘Neem me niet kwalijk.’ Lamont hoorde een stem, maar nam aan dat die andermans aandacht probeerde te trekken. Maar toen de stem aandrong, draaide hij zich om. ‘Neem me niet kwalijk,’ vroeg een oudere patiënt in een rolstoel. ‘Ik ben hier vanuit mijn kamer naartoe gebracht voor wat frisse lucht, maar er is te veel… Het is te rokerig, dus ik moet naar binnen. Kunt u me weer naar mijn kamer brengen?’ De oude man – hij sprak met licht accent – zat vast aan een infuus.

‘Wilt u naar binnen, meneer?’

‘Ja, het is hier te rokerig. Niet te geloven dat ze allemaal roken.’

Lamont keek om zich heen. Wat hij zich nog meer herinnerde van de instructies, was dat de klant altijd gelijk had. Deze zieke oude blanke met een buitenlands accent was een patiënt, en dus een klant. ‘Nou, kijk, meneer, ik ben van de Facilitaire Dienst…’

‘Wat bent u?’

‘Van de Facilitaire Dienst.’

‘Ja, in deze faciliteit… op de achtste verdieping.’

Lamont keek om zich heen. ‘Bent u niet door iemand naar beneden gebracht?’

‘Ja, vanaf de achtste verdieping, maar het is te rokerig.’

Er waren regels over het vervoer van patiënten. Alleen bepaalde personeelsleden mochten patiënten van de ene naar de andere plek brengen. Er moesten speciale waarschuwingen worden gegeven over op- en afstapjes en liften. Daarvoor was een opleiding essentieel. Dat stond allemaal heel duidelijk in de verzekeringsvoorschriften van het ziekenhuis.

‘Meneer, was er niet iemand van patiëntenbegeleiding die u naar beneden heeft gebracht?’

‘Ja, natuurlijk. Iemand heeft me naar beneden gebracht. Hij zei dat hij terug zou komen maar nu… is hij er niet. Kunt u me weer naar boven brengen… naar de achtste verdieping?’

‘Dat mag ik niet.’

‘Wat?’

‘Ik mag niet…’

‘Het is te rokerig… met hun allemaal.’

‘Ik zal kijken of ik iemand van PB voor u kan vinden. Ik ben zo terug.’ Lamont pakte zijn veger en blik in één hand en ging naar binnen, naar de conciërge. ‘Ik heb buiten een patiënt die terug wil naar zijn kamer. Hoort er niet iemand van PB bij hem te zijn?’

De conciërge rolde met zijn ogen. ‘Die eikel van een Jamal! Heeft-ie de patiënt op straat laten staan! En zijn proeftijd loopt volgende week af. Ik hoop dat-ie zit te blokken voor zijn test. Hij moet de HIPAA-test doen.’

‘Nou, hij heeft de patiënt op straat laten staan. Wat is de HIPAA-test? Moet ik die ook…’

‘Shit! Oké, jij gaat terug en blijft bij die patiënt. Ik zal proberen iemand van PB te pakken te krijgen. Wat een rund!’

Lamont ging terug naar de oude man in de rolstoel. Hij zat daar tussen de rokers op York Avenue en hield met één hand zijn kamerjas dicht. Een briesje waaide door zijn dunne haar. Hij zag er eenzaam uit. ‘Sorry, meneer. Die man, die andere, die had u hier niet achter mogen laten.’

‘Dat vind ik ook,’ zei de oude man.

‘Er komt zo iemand bij u.’

‘Want dit is geen smokingjasje, weet u.’

‘Wat?’

‘Dit is geen smokingjasje,’ zei de oude man met een glimlach terwijl hij naar zijn badjas wees.

‘Nee, nee, dat is zo.’

Toen de man Lamont weer vroeg of hij hem terug wilde brengen naar zijn kamer op de achtste verdieping, legde Lamont weer uit dat dat niet mocht. Hij legde uit dat het tegen de regels was. Hij herhaalde wat hij te horen had gekregen over de ziekenhuisverzekering. De supervisor kwam maar niet opdagen. Of misschien was hij gekomen en gegaan toen Lamont bij de conciërge was. Jamal had zijn zes maanden proeftijd bijna gehaald. ‘Zo zijn de regels.’

‘Weet u? Ik wil wedden dat u heel voorzichtig zult zijn.’

‘Het mag niet.’

‘Maar als het wel mocht, zou u letten op de opstapjes.’

‘Sorry, meneer. Het gaat niet.’

‘Vanwege de regels?’

‘Ja, meneer.’

‘Anders zou u het doen?’

‘Als het mocht, zou ik het doen.’

‘Ik ben een oude man…’

‘Sorry, meneer.’

‘Weet u waarvoor ik hier ben?’

‘Kanker?’

‘U zou me naar boven kunnen brengen met de dienstlift. De enigen die ons dan zouden zien, zouden ook van de Facilitaire Dienst zijn, dus u zou geen trammelant krijgen.’

‘Sorry, meneer.’

‘Dan zou u me gewoon afzetten in mijn kamer en dan zou ik op de knop drukken voor een verpleegster.’

‘Ik kan het niet.’

‘U zou weg zijn, en dan zou de verpleegster degene zijn die me weer in bed hielp.’

‘Ik snap u heel goed, meneer, maar het mag echt niet.’

‘Vanwege de regels, toch?’

‘Precies.’

De oude man wenkte Lamont met zijn vinger dicht naar zich toe. Dichterbij, dichterbij, bleef de vinger wenken, met een verrassende kracht totdat Lamont naast de oude man neerknielde, zodat de patiënt boven het lawaai van het verkeer op York Avenue in Lamonts oor kon fluisteren. ‘De pot op met die regels.’ Lamont glimlachte.

De dienstlift was leeg, en ze bereikten de achtste verdieping zonder dat iemand ervan opkeek. Op weg naar boven zei geen van beiden iets. Lamont bleef naar de grond kijken, lette op alle op- en afstapjes. Hij zou op zoek gaan naar de supervisor als dit achter de rug was. Wat was de kans dat iemand hier ooit achter zou komen? Wat was de kans dat hij het eind van de proeftijd zou halen en net als Jamal de HIPAA-regels zou moeten leren? Waar was Data als je hem nodig had? Hij zat nog steeds in de bak, als hij al ergens zat. Wat waren de HIPAA-regels eigenlijk? Moest je die echt uit je hoofd kennen?

De oude man wees Lamont de weg naar zijn kamer op de achtste verdieping, die uitkeek op York Avenue. Hoelang zou het duren voor hij dat Seneca-liedje uit zijn hoofd kreeg? Hij had er niets over te zeggen. Er waren ergere dingen om je te herinneren. Nu moest hij zich druk maken over het leren van de HIPAA-regels. Hij had zes maanden de tijd om zich daar druk over te maken, als hij het zo lang vol kon houden. Hij maakte zich continu druk over dat volhouden. Toen ze bij het raam van de kamer stonden, stak de oude man zijn hand op om te vragen of hij wilde stilhouden. De oude man keek uit het raam. ‘Is dat de East River?’

‘M-hm.’

‘Dus dat is… New Jersey?’

‘Nee, New Jersey is aan de westkant, aan de overkant van de Hudson. Dat is Queens.’

‘En dat… dat land daar?’

‘Dat is Roosevelt Island.’

‘Roosevelt?’

‘M-hm. Ik moet gaan, meneer.’

‘Wat zijn dat?’

‘Wat… die schoorstenen?’

‘Ja… drie schoorstenen… Waar staan die, op Roosevelt Island?’

‘Ik denk het niet… waarschijnlijk in Queens. U komt hier niet vandaan, hè? Ik moet gaan.’

De kunst is om jezelf niet te haten. Wat het ook is dat je je herinnert.

‘Ik moet nu gaan. Lukt het om de verpleging te bellen? Ik moet gaan. Zit u goed bij het raam? Zij helpen u wel weer in… Meneer? Meneer?’ De oude man zat uit het raam te staren.

‘Er waren zes dodenkampen.’

‘Wat?’

‘Er waren zes dodenkampen.’

‘Zes wat?’

‘Dodenkampen.’

‘Hoe bedoelt u, “dodenkampen”?’

‘Er waren precies zes dodenkampen, maar in alle zes kon je meer dan eens doodgaan.’