STRUINEN, LEZEN EN DENKEN

Van dezelfde auteur:

Leven aan de onderkant. Het systeem dat de onderklasse in stand houdt (2004)

Beschaving, of wat ervan over is. Nieuwe essays van een spraakmakend cultuurcriticus (2005)

Drugs. De mythes en de leugens (2006)

De filantroop. Testament van een seriemoordenaar (2007)

Leve het vooroordeel! De noodzaak van vooropgezette ideeën (2008)

Profeten en charlatans. Hoe schrijvers ons de wereld laten zien (2009)

Door en door verwend. Kritiek op de sentimentele samenleving (2011)

Andermans rotzooi (2012)

Theodore Dalrymple

STRUINEN, LEZEN

EN DENKEN

NOTITIES VAN EEN LIEFHEBBER

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Jabik Veenbaas

Oorspronkelijke titel The Pleasure of Thinking. A Journey through the Sideways Leaps of Ideas. Gibson Square Books, Londen

© 2012 Theodore Dalrymple

© 2013 Nederlandse vertaling Jabik Veenbaas

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagfoto: De persoonlijke bibliotheek van professor Richard Macksey, emeritus hoogleraar Humanities aan Johns Hopkins University in Maryland (VS); deze omvat meer dan 70.000 veelal bijzondere boeken, eerste drukken en originele manuscripten die tezamen een enorm scala aan onderwerpen beslaan. Fotograaf onbekend.

Auteursfoto Marco Bakker

Typografie binnenwerk Yulia Knol

NUR 323

ISBN 978 90 468 1577 9

www.nieuwamsterdam.nl/dalrymple

Dit boek is opgedragen aan de heer Stephen Wycherley,

die me al meer dan dertig jaar lang boeken verkoopt.

Inhoud

Klein beginnen

1 Een zoon van de voorstad

2 Behendige oprechtheid

3 Een vijand van het volk

4 De glans van engelen

5 Mevrouw Buggins

6 Een vorm van kleurenblindheid

7 Is dat ding stevig genoeg?

8 Goede mensen, goede dingen

9 De handen vrij

10 Poelen vol water

11 Het verblindende licht

12 Een witte bestelwagen

13 De huidige toestand

14 De revolutie afpellen

15 Zielen in de aanbieding

16 Hoeren op de kar

17 De strijd tegen het absurde

18 Gekoesterde hartstochten

19 Verstripte dictators

20 Positief denken

21 Bohémiens en buitenlanders

22 Vieze woorden

23 Tijd stelen

24 Een overdosis volwassenheid

25 Arsenicum en frambozen

26 Hemel en hel

27 De scalpenjacht

28 Economische missers

29 Haarkammende frikken

30 Magisch denken

31 Zelfgenoegzaamheid

32 De bereidheid om te leren

33 Als sier voor de kamer

‘De kommernissen van een leeg bestaan gingen voorbij aan een man die tijd te kort kwam voor de onuitputtelijke genoegens van het studeren.’

Edward Gibbon, Memoirs of My Life and Writings

‘Wanneer we lezen, besparen we onszelf tot op grote hoogte de moeite van het denken. Dat verklaart ons duidelijke gevoel van opluchting wanneer we ons van onze eigen gedachten afwenden en gaan lezen.’

Arthur Schopenhauer, Parerga et Paralipomena

‘De bibliomanie, ofwel het vergaren van een enorme hoop boeken zonder intelligente nieuwsgierigheid, heeft sedert het verschijnen van bibliotheken zwakke geesten geïnfecteerd, die zich inbeelden dat ze zelf kennis vergaren wanneer ze die op hun planken hebben staan. Hun bonte bibliotheken worden wel gekarakteriseerd als de dolhuizen van de menselijke geest […]’

Isaac d’Israeli, Curiosities of Literature

‘Bruingelakte boekenplanken bedekten de muren, gevuld met rij op rij van die dikke, zware theologische werken die handelaars in tweedehandsboeken gewoonlijk per gewicht verkopen.’

Aldous Huxley, Crome Yellow

KLEIN BEGINNEN

Kort geleden ging ik een boekwinkeltje in Manchester binnen met wat tweedehandsboeken. Ik pakte een dun boekje met de nou niet echt opwindende titel Making Sense of the National Health Service Complaints and Disciplinary Procedures, uitgekomen in een reeks met de naam The Business Side of General Practice. Ik herinner me niet meer hoe ik ertoe kwam om zo’n boek te bekijken, maar ik was al snel blij dat ik het had gedaan.

In het voorwoord schreef Sir Donald Irvine, de toenmalige voorzitter van het General Medical Council, het disciplinaire gremium dat toezicht houdt op de medische beroepsgroep in Groot-Brittannië:

Patiënten willen vandaag de dag beter beschermd worden tegen artsen die hun werk niet goed doen […]

In het boek zat een strookje papier van de Small Practices Association, met het verzoek om het boek te recenseren voor haar tijdschrift.

De recensent aan wie de vraag werd gesteld was dokter Harold Shipman. Zes maanden voordat hij werd gearresteerd omdat hij een groot aantal patiënten had vermoord, moest hij zijn recensie inleveren.

Ik zie aan de groezelige randen van zo’n boek wanneer het van kaft tot kaft is gelezen, en met dit boek was dat gebeurd. Het is onwaarschijnlijk dat iemand anders dan dokter Shipman het ooit heeft gelezen.

Ik kocht het voor vijf pond, waarbij de vraag die Somerset Maugham aan het begin van zijn korte verhaal ‘The Book-Bag’ stelde aan mensen die zichzelf superieur achten omdat ze zo veel lezen, opklonk in mijn innerlijke oor:

Vanuit het standpunt van welke eeuwigheid is het beter om duizend boeken te hebben gelezen dan om duizend voren te hebben geploegd?

• • •

In 1794 publiceerde Xavier de Maistre, de jongere broer van Joseph, de grote conservatieve filosoof, het boek Voyage autour de ma chambre (Reis door mijn kamer). Daarin schreef hij:

Wanneer ik door mijn kamer reis, houd ik me dan ook zelden aan een rechte lijn: ik ga van mijn tafel naar een schilderij in een hoek; van daar ga ik diagonaal op weg naar de deur; en hoewel het bij vertrek mijn stellige bedoeling is daar naar toe te gaan, doe ik dat als ik halverwege mijn leunstoel tegenkom, toch maar niet en nestel mij onmiddellijk in die stoel.*

De reis naar de deur gaat verder…

* Xavier de Maistre, Reis door mijn kamer, vertaling en nawoord Paul de Bruin, Uitgeverij Voetnoot, Amsterdam, p. 12.

 1 
EEN ZOON VAN DE VOORSTAD

In mijn exemplaar van Somerset Maughams eerste boek, Liza of Lambeth, is met kleine, sierlijke letters ‘E.S. Labouchère’ geschreven. Labouchère is geen veelvoorkomende naam en ik denk – of liever, ik wil graag denken – dat E.S. familie was van Henry, de Liberal Party-politicus en journalist.

Die laatste, erfgenaam van een immens fortuin, liet zijn schuld oplopen tot 6000 pond (vandaag de dag misschien wel het equivalent van 500.000 pond) gedurende de tijd dat hij in Cambridge studeerde. Als jonge man was hij een nietsnut en een gokker, en zijn familie wist hem zonder dat hij het zelf wist een betrekking bij Buitenlandse Zaken te bezorgen. Toen hem een positie als tweede secretaris werd aangeboden bij de ambassade in Buenos Aires terwijl hij in Baden-Baden aan de roulettetafel zat, zo’n beetje gelijktijdig met Dostojevski, antwoordde hij dat hij de baan zou aannemen op één voorwaarde: dat hij zijn plichten vanuit Baden-Baden kon vervullen.

Henry Labouchère dankt zijn onsterfelijke roem in de literatuurgeschiedenis aan iets dat niet bij hem past. Hoewel hij in politiek opzicht tot het radicaal progressieve kamp behoorde, hoewel hij er anti-imperialistische standpunten op na hield en sympathiseerde met het Ierse nationalisme en zich bovendien in zijn persoonlijk leven niet aan conventies stoorde, was hij de man die, als parlementslid voor de Liberal Party, de clausule in de Criminal Justice Amendment Act van 1885 introduceerde en beargumenteerde die het decennium daarop de vervolging van Oscar Wilde mogelijk maakte.

Wat E.S. van dat alles vond kan ik natuurlijk niet weten. Het exemplaar van Liza of Lambeth is een tweede, geen eerste druk, maar die werd gepubliceerd in hetzelfde jaar als de eerste, in 1897, toen Maugham nog student geneeskunde was. Het lag voor twee pond te koop in een klein boekwinkeltje in wat tegenwoordig eufemistisch een binnenstad wordt genoemd. (Oprechtheid en openheid over dingen die in vroeger tijd taboe waren, lijken onveranderd samen te gaan met het instellen van nieuwe taboes op andere terreinen.)

De winkel was het eigendom van en werd gedreven door een communist van de Enver Hoxha-kliek, een lid van een kleine maar selecte groep onschadelijke fanatici. Albanië was zijn walhalla. Hij dreef de winkel half als bedrijf en half als missionaire onderneming voor de lokale bevolking, die hij hoopte te bekeren tot de Albanese weg naar het socialisme. Hij beschikte over een technisch vocabulaire dat vooral rijk was aan scheldwoorden, overigens niet van het ordinaire soort.

Zo was bijvoorbeeld iedereen die lid was van de Labour Party of daarmee sympathiseerde ‘een labouriet’. Het was een heel bijzondere ervaring om de minachting te beluisteren waarmee hij dit woord wist te doordrenken zonder dat ook maar enigszins excessief te benadrukken; echt een triomf van de intonatoire implicatie. Hij koesterde veel sterkere haatgevoelens voor de labourieten (zoals voor iedereen wiens benaming eindigde op het achtervoegsel ‘ieten’, bijvoorbeeld de titoïeten en de chroesjtsjovieten) dan voor de Tories. De laatsten waren goeie, ouderwetse klassenvijanden, die je op een bepaalde manier moest respecteren of zelfs beklagen omdat ze zich aan de verliezende kant van de geschiedenis bevonden, maar de labourieten waren klassenverraders, veel erger dan gewone vijanden. Ze verwarden het potentieel revolutionaire proletariaat met hervormingsideeën, om dan nog maar te zwijgen van brood en spelen. En aangezien de plaatselijke gemeenteraad werd gedomineerd door de labourieten, lag hij daar steevast mee in de clinch.

Hij betreurde het ten diepste dat een lid van de relatief bemiddelde middenklassen – ik, om kort te gaan – veruit zijn beste klant was. Voor zover ik dat kon zien varieerde zijn voorraad amper – dat wil zeggen, totdat hij slonk door mijn aankopen.

De bezigheden van de lokale bevolking waren niet erg literair. Het zou nog erg lastig voor hem zijn geweest om een minder gunstige plek te vinden voor een antiquariaat, zelfs met deze lage huur. Toevallige voorbijgangers kwamen er amper, en om ideologische redenen wilde hij niet adverteren. Maar daar stond tegenover dat het gebrek aan belangstelling hem weer betrekkelijk immuun maakte voor winkeldiefstal en inbraak. Hij kon boeken op een plank buiten zijn winkel zetten zonder dat ze werden gestolen. Hij zou mensen vermoedelijk hebben moeten betalen om dat te doen.

• • •

Nog groter was zijn teleurstelling over het feit dat de lokale etnische bevolking – het was een multiculturele wijk, om nog maar eens een ander courant eufemisme te gebruiken – geen belangstelling voor boeken had, met uitzondering van een enkele hasjiesj rokende, revolutionaire rastafari-intellectueel, die hij dan, vermoedelijk zonder veel succes, probeerde af te brengen van het gebruik van geest en logica verwoestende drugs. Oudere zwarte vrouwen van kerkelijke overtuiging stapten soms naar binnen, maar hoewel alle beschikbare wandruimte was bedekt met authentieke propagandaposters voor de Ierse onafhankelijkheidsstrijd en voor Mao’s Lange Mars (nog voor hij de arbeidersklasse in het algemeen en Enver Hoxha in het bijzonder bedroog), gingen ze gewoonlijk op zoek naar goedkope bijbels of naar studies over het buitenissige type profeten uit het Oude Testament. Het waren vrouwen die ’s zondags witte handschoenen droegen en in tongen spraken.

Nadat ze de winkel hadden verlaten klaagde de eigenaar dan steevast dat het zo jammer was dat ze leden aan het absurde soort valse bewustzijn (religie) dat een funest relict was van de slavernij. Hij wilde ze wijzen op hun ware, dat wil zeggen hun materiële belangen, maar dat werkte niet. Pesterijen haalden ook niets uit, dus hij probeerde politieke verontwaardiging in hen te wekken met herdrukken van een werk van dominee Edward Blyden, Christianity, Islam and the Negro Race, voor het eerst verschenen in 1888. Dominee Blyden stond voor hem halverwege de bespottelijke voorgangers van de plaatselijke pinkstergemeentes en Enver Hoxha, en betekende dus een stap in de goede richting voor de volstrekt verblinden.

Ik kan me vergissen, maar ik denk dat ik de enige ben die ooit een exemplaar van de Blyden-herdruk van hem heeft gekocht. Hij had ook een eerste druk, maar die wilde hij me niet verkopen. Ik was in Blyden geïnteresseerd omdat ik eens een boek over Liberia had geschreven, dat nu – zelfs, of vooral, gesigneerd – voor heel weinig geld te koop was in Oxfam-boekwinkels, en Blyden was een heel belangrijke figuur in de Liberiaanse geschiedenis. Als je eenmaal een boek over een onderwerp hebt geschreven, blijf je je voor dat onderwerp interesseren, hoe obscuur het de gemiddelde mens ook mag voorkomen.

Blyden werd geboren in het toenmalige Deens-West-Indië en hij trok later naar de Verenigde Staten, waar hij zo gediscrimineerd werd dat hij emigreerde naar de net onafhankelijk geworden republiek Liberia. Hij leerde Latijn, Grieks en Hebreeuws en werd benoemd tot hoogleraar Grieks aan het Liberia College; toen hij Engeland bezocht, werd hij daar voorgesteld aan kopstukken als W.E. Gladstone en Thomas Hodgkin, de man die als eerste de ziekte van Hodgkin beschreef. Ik bezat toevallig een exemplaar van een eerder boek van Blyden, Liberia’s Offering, gepubliceerd in 1862, een verzameling beschouwingen en preken, waaronder deze: ‘A Vindication of the African Race; Being a Brief Examination of the Argument in Favor of African Inferiority’.

Maar ik kon de boekhandelaar met geen mogelijkheid vermurwen om zijn exemplaar af te staan, dat hij in een speciale, afgesloten kast bewaarde. Nee, zei hij, hij wilde het houden om zijn zwarte klanten te laten zien dat zwarte mensen al meer dan een eeuw geleden waren toegetreden tot de literaire beschaving en dat ze zich nergens voor hoefden te schamen. Sterker, ze verdienden een gerechte plaats in de voorhoede van de toekomstige culturele en politieke revolutie.

Bij de vrouwen moest hij echter zijn nederlaag toegeven. Niets wat hij zei kon hen van hun valse bewustzijn afbrengen. Hij verwees ze naar de planken met bijbelse en theologische lectuur, en ook naar zijn verrassend grote afdeling spiritisme, die waarschijnlijk meer dan driehonderd boeken bevatte.

Van spiritisme bleken ze echter ook niets te moeten hebben. Ze spraken met de stemmen der profeten, niet met die van de doden. Spiritisme was blank, en niet zwart.

Maar waarom had een dialectisch materialist zo veel boeken over zo’n immaterieel onderwerp? Ik vroeg het hem, en hij vertelde me dat hij de hele persoonlijke bibliotheek had opgekocht van een overleden spiritist. Alle vaste klanten van Engelse antiquariaten kennen de slappe oranje kaften van de Left Book Club, in de jaren dertig uitgebracht door Victor Gollancz, waarin de fascisten werden gehekeld en de communisten werden gesteund, waarin tegen werkloosheid werd gefulmineerd en tegen Hitler werd gewaarschuwd, en waarin boeken van Arthur Koestler, George Orwell en Stephen Spender werden gepubliceerd. Zij zullen ook de grijze linnen banden herkennen van de Right Book Club, in tevergeefs verzet tegen de linkse club opgezet, waarin de verspreiding van het communisme, atheïsme en antiklerikalisme werd bekritiseerd en werk van Evelyn Waugh verscheen. Maar heel weinig mensen, vermoed ik, weten dat er terzelfdertijd sprake was van een Psychic Book Club. Ik wist het in elk geval niet totdat ik vaste klant werd van deze winkel, waar boven de spiritistische sectie overigens een kleurenlitho van Stalin pronkte.

De Psychic Book Club bracht honderden titels uit, allemaal met dezelfde blauwe band. De collectie was in het bezit geweest van W. Bristow, die zijn naam en adres op de binnenzijde van elk omslag had geschreven in het spinachtige handschrift met de vlekken die dikwijls ontstonden wanneer men een oude stalen kroontjespen gebruikte die in een inktpot werd gedoopt. Het handschrift van W. Bristow was, zo veronderstelde ik, dat van een kantoorklerk, een respectabel man wiens spiritisme een soort schuldig geheim vormde.

En inderdaad, toen ik me uit ijdele nieuwsgierigheid naar het adres begaf, bleek het te gaan om een straat die oude respectabiliteit ademde: kleine victoriaanse rijtjeshuizen met verweerde toetsjes commerciële Venetiana en namen als Crimea Terrace. De respectabiliteit was verdwenen, natuurlijk, en had plaatsgemaakt voor het massale bohémienleven van onze tijd, allemaal cannabis en rockmuziek. Maar het was niet moeilijk om je de dagen voor te stellen dat de vitrage even opzijschoof wanneer buren optraden als de geheime politie der respectabiliteit en alles wat er op straat gebeurde gadesloegen.

In mijn jeugd zou ik spottend hebben gelachen om de absurditeit van het spiritisme, maar met het verstrijken van de tijd word je verdraagzamer tegenover de onschadelijke fouten van anderen, en milder gestemd door het besef dat je eigen leven nou niet precies het schoolvoorbeeld van onberispelijke rationaliteit was, maar eerder het omgekeerde (zoals alle menselijke levens), dat wil zeggen een festival van onherstelbare fouten. Er is maar weinig verbeeldingskracht nodig om je het verdriet voor te stellen – het verdriet waar ieder mensenleven vroeg of laat mee te maken krijgt – waarop het spiritisme een antwoord vormt. Het gaat er niet om dat de waarheid betrekkelijk wordt, het is veeleer zo dat het belang van de waarheid voor het menselijk bestaan betrekkelijk wordt.

Ik kocht een paar van W. Bristows boeken, onder meer een tweedelig, door een chirurg geschreven werk met de titel Thirty Years among the Dead (die voor zijn patiënten misschien wat minder moedgevend zal zijn geweest). Hij spreekt hier echter niet over de autopsiekamer, maar over het hiernamaals, dat hij met grote gedegenheid, of althans grote waanwijsheid, verkende. Ik kocht ook nog Parish the Healer van Maurice Barbanell, tevensauteur van The Trumpet Shall Sound en They Shall Be Comforted. Achter in het boek wordt reclame gemaakt voor andere delen uit de serie: On the Edge of the Etheric (40.000 boeken verkocht), bijvoorbeeld, en Materialisations and the Case of Clive-Holmes: The Laws behind Psychic Phenomena and a Medium’s Martyrdom.

W. Bristow verwierf Parish the Healer in april 1938. Op de titelpagina staat een afbeelding van een schilderij van zijn onderwerp dat gemaakt werd door Marcel Pontin. W.T. Parish, een gedistingeerd ogende man van rond de zestig, staart in driekwart profiel het oneindige in, met ogen die duidelijk de zeegroene helderheid hebben die je altijd enigszins verontrust. Zijn blik bezit zowel kracht als abstracte beminnelijkheid; maar zijn beminnelijkheid is eerder ideologisch dan een spontane, warme reactie op een menselijk individu dat hij voor zich heeft.

Het schilderij bevat een gemengde visuele metafoor. Achter de krachtig weergegeven gestalte van Parish bevindt zich een uiterst spookachtige of ectoplastische Christus met luikende ogen, alsof hij lijdt aan een milde vorm van myasthenia gravis. Maar merkwaardig genoeg draagt Parish dan weer een witte jas, als die van een ziekenhuisarts of een laborant. Het lijkt erop dat hier zowel het gezag van de religie als dat van de wetenschap wordt opgeëist; maar het is natuurlijk menselijk, al te menselijk om het beste van twee werelden te willen.

W.T. Parish, zo leren we, had een goede positie bij een spoorwegmaatschappij toen hij zijn helende spirituele krachten ontdekte. Zijn faam groeide, en zijn appartement werd een waar spiritueel helingscentrum. Hij ontving daar vijftienduizend brieven vanuit de hele wereld per jaar. Hij woonde in de Londense wijk East Sheen.

Ik beken dat ik moest lachen toen ik dat las. Ik moest denken aan een patiënt van me die dacht – of liever gezegd wist – dat hij Christus was.

‘Hoe weet je dat dan?’ vroeg ik.

‘Dat heeft mijn vader die in de hemel is me verteld.’

‘En je moeder?’

‘Die woont in South Shields.’

Het is nog niet gemakkelijk om precies aan te geven wat East Sheen en South Shields ongeschikt maakt om te dienen als spirituele centra dan wel als de woonstee van de moeder Gods. Toch treft het idee dat ze dat zouden kunnen doen je als volkomen idioot. Maar spiritualiteit is per definitie niets minder spiritueel als ze op de ene plaats dan wanneer ze op de andere wordt beoefend, en God zou zijn begunstiging van de armen (om over de zondaars nog maar te zwijgen) heel goed tot uitdrukking kunnen brengen door de moeder van God in South Shields te laten resideren.

• • •

Toen ik deze boeken kocht, spande ik me erg in om de boekhandelaar duidelijk te maken dat ik dat niet deed omdat ik zelf regelmatig met de doden communiceerde. (Overigens staat het woord dood in Parish the Healer altijd tussen aanhalingstekens, als ‘dood’, zoals het woord beschaving tegenwoordig steevast tussen aanhalingstekens wordt gezet door moderne, politiek correcte geleerden in de geesteswetenschappen. Wie zegt er dat de ‘beschaving’ ‘dood’ is?) Ik vertelde hem dat ik ze kocht uit psychologische belangstelling.

Maar waarom was ik er zo op gebrand om mezelf ten overstaan van de man van het spiritisme te distantiëren? Hoewel hij er zelf excentrieke standpunten op na hield, wilde ik niet dat hij dacht dat ik excentriek was, want vreemd genoeg waren we het over tal van zaken eens.

We waren uiteraard ten zeerste verdeeld met betrekking tot onze opvattingen over Albanië, waar ik, anders dan hij, echt had rondgereisd gedurende de jaren die hij vermoedelijk als de goeie oude tijd zou hebben bestempeld. Daar zag ik de gruwelen van het communistisch totalitarisme in hun meest extreme gedaante (na Noord-Korea, en misschien dat de laatste dagen van Ceausescu nog duchtig meedongen naar de eer van de tweede plaats). Ik had zo’n afschuw van deze regimes dat ik iemand die vond dat een daarvan een voorbeeld was dat door iedereen moest worden nagevolgd als volkomen geschift beschouwde.

Misschien werd ik ontvankelijk gemaakt voor de gruwelen van het communisme door het feit dat mijn vader communist was (niet zozeer in zijn gedrag als wel qua opvatting); en er waren tal van dingen in hem en zijn karakter waarvan ik me wenste te distantiëren, van zijn opvattingen tot zijn karakter zelf. Het is gemakkelijker om van opvatting te veranderen dan van karakter. (Helaas paart de wens om jezelf van iemand, en dan vooral van een van je ouders, te distantiëren zich vaak aan de heimelijke vrees of het heimelijke besef dat zich in je wens niet zozeer verschil manifesteert als wel gelijkenis. Zo was het en is het ook bij mijn vader en mij; en zodra ik even niet op mijn hoede ben, zodra ik even de beheersing over mezelf verlies, ben ik hem.)

Het is dan misschien ook niet eens zo heel verbazingwekkend dat ik, niettegenstaande mijn oprechte en grote verachting voor datgene waar de boekhandelaar van hield en wat volgens hem het hele doel van het menselijk bestaan vormde, en voor de vreselijke middelen waarmee dat volgens hem moest worden bereikt, veel met hem gemeen had. Ik weet dat er mensen zijn die de aanblik of het gezelschap van mensen met heel andere politieke, religieuze of filosofische opvattingen dan zijzelf niet kunnen verdragen, maar daarmee snijd je jezelf naar mijn idee toch van een te groot deel van de mensheid af. Als het poëtische geloof de welbewuste opschorting van ongeloof vereist, vereist het beschaafde leven de welbewuste veronachtzaming van meningsverschillen. ‘Zolang een handeling louter in intentie bestaat,’ zei de grote achttiende-eeuwse rechter Lord Mansfield, ‘is ze niet strafbaar volgens onze wet.’ Zolang iemand zijn nare gedachten niet in handelen omzet, mag hij niet van ons menselijk medegevoel worden uitgesloten: laat hij die zonder lage gedachten is verkeren onder mensen met dezelfde zuivere geest. God weet waarover ze zouden moeten praten.

En dus vond ik het prettig om met hem te spreken – misschien zou klagen hier een beter woord zijn – over de culturele degeneratie en decadentie die we beiden overal om ons heen waarnamen. Niemand las meer iets, de populaire cultuur was een beerput vol vulgariteit en stompzinnigheid, etc. etc. etc.

Mijn albanianiet, die deze vulgariteit en decadentie als de laatste stuiptrekkingen van een terminaal kapitalisme beschouwde, had ook een gepensioneerde admiraal kunnen zijn die uiterst giftige en door en door conservatieve brieven aan de kranten schreef. Hij was een loepzuivere luddiet wat elektronische apparaten betreft (ik moest het bij hem doen voorkomen of ik alleen maar een mobiele telefoon had om bereikbaar te zijn voor het ziekenhuis of mijn patiënten, en dat ik het ding nooit gebruikte om een tafel bij een restaurant te reserveren). Hij meende dat het internet een door het politbureau van de bourgeoisie bedacht instrument was om de massa te bedwelmen en ze af te leiden van de werken van Enver Hoxha – waarmee ze zich anders natuurlijk zouden bezighouden. Hij weigerde dan ook categorisch om de waarde van zijn boeken op te zoeken op internet; daarbij geloofde hij toch al dat boeken, net als alle andere dingen, moesten worden geprijsd naar hun gebruikswaarde in plaats van naar hun zeldzaamheidswaarde. Een heel enkele keer zocht hij iets op in oude boeken met groene band die Book Sales heetten, maar aangezien die dateerden uit de jaren zeventig trokken zijn klanten doorgaans meer profijt van zijn onderzoek dan hijzelf.

En zo schafte ik voor de prijs van twee pond een tweede druk aan van Liza of Lambeth. Ik wees hem erop dat dit boek (net als tal van gelijksoortige aankopen) meer waard was, maar hij bleef een man van eer. Als hij er twee pond in had gezet, dan was dat de prijs waarvoor hij het verkocht.

 2 
BEHENDIGE OPRECHTHEID

Je vindt dingen in oude boeken: voornamelijk gemummificeerde insecten natuurlijk, maar ook bloedvlekken, gedroogde bloemen, oude buskaartjes, boodschappenlijstjes, ladingsmanifesten, aannemersoffertes voor verbouwingen, slagersrekeningen, boekenleggers waarop reclame wordt gemaakt voor levensverzekeringen, kunstfestivals en boekwinkels, en waarop de lezer soms zelfs tot geloof en inkeer wordt gemaand (bijvoorbeeld: ‘Kom, ieder die dorst, kom naar de wateren, en ieder die geen geld heeft; kom, koop en eet […]’, wat vandaag de dag door sommigen eerder als uitnodiging tot winkeldiefstal in naam der sociale gerechtigheid zou worden opgevat). Veel oude boeken komen uit de huizen van verstokte rokers; steeds wanneer ik mijn exemplaar van pater Coplestons boek over Nietzsche opensla, voel ik me net een Lilliputter die plotseling in een Brobdingnagiaanse asbak wordt gesmeten, zo sterk is de geur van de muffe – zeer, zeer muffe – tabak.

Van alle voorwerpen die in boeken worden gevonden, spreken brieven misschien nog wel het meest tot de verbeelding. Zo trof ik in een exemplaar van Underground Russia – waarin de woorden terrorist en terrorisme niet automatisch als scheldwoorden worden gebruikt maar eerder als het tegendeel daarvan, als woorden van bewondering – dat in 1883 werd gepubliceerd door Sergej Stepniak, een revolutionaire agitator en schrijver, die vijf jaar eerder eigenhandig generaal Mezentsov vermoordde, het hoofd van de Russische Politieke Politie, een brief aan die dateerde van 28 december 1934. Hij was afkomstig van de vrouw van de ambassadeur van de Sovjet-Unie in Engeland, Ivan Maiski, en gericht aan de toenmalige hoofdredacteur van de Observer, J.L. Garvin. De laatste, door A.J.P. Taylor in zijn English History 1914-1945 omschreven als ‘breedsprakig’ en een man met een ‘grillige natuur’, had Maiski de achtdelige memoires van Charles Greville gestuurd, waarbij, volgens mevrouw Maiski, ‘mijn echtgenoot gedurende de hele kersttijd aantekeningen heeft zitten maken’. Zijzelf had evenwel het boek van Stepniak gelezen, dat hij ook had gestuurd, en dat ze ‘hierbij’ terugzond.

In de tijd dat er al hongersnood heerste in de Oekraïne en de Engelse ambassadeur in de Sovjet-Unie, Sir Reader Bullard, noteerde dat er geruchten gingen dat men in die streken als gevolg daarvan tot kannibalisme verviel, schreef mevrouw Maiski deze bloemrijke alinea aan Garvin:

Ik wens u alle geluk in het nieuwe jaar en bovenal zo veel vitaliteit en energie dat ze het u mogelijk maken om duizend jaar te leven.

Het is vermoedelijk overbodig om daaraan toe te voegen dat het verlengen van de menselijke levensspanne indertijd nou niet echt tot Stalins meest dwingende preoccupaties behoorde. Stepniak noemde het tsarendom ‘het Rijk van de Nacht’, zonder te vermoeden dat er ooit, en dan nog binnen zeer korte tijd, een regime zou worden ingesteld dat vele jaren lang per dag meer mensen zou executeren dan het Rijk van de Nacht gedurende honderd jaar. De moraal is misschien dat het slechte niet altijd de vriend is van het slechtste.