Ewout Klei
Remco van Mulligen

VAN GOD LOS

HET EINDE VAN DE
CHRISTELIJKE POLITIEK?

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Ewout Klei en Remco van Mulligen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Omslagfoto Hollandse Hoogte (het beeld is zodanig bewerkt dat de persoon op de foto onherkenbaar is geworden)

Tekstredactie Rita Jager

De cartoon van Opland verscheen op 15 december 1974 in de Volkskrant (Collectie Persmuseum / © Opland c/o Pictoright Amsterdam 2014).

E-BOOK ISBN 978 90 468 1598 4

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1575 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1575 5 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Voor Jan-Willem Tamminga

INHOUD

Inleiding

HOOFDSTUK 1 • EWOUT KLEI
Paars met de Bijbel

HOOFDSTUK 2 • REMCO VAN MULLIGEN
Geloof: end of story?

HOOFDSTUK 3 • EWOUT KLEI
Het betoverde land achter de kleerkast

HOOFDSTUK 4 • REMCO VAN MULLIGEN
Christelijke politiek in het televisietijdperk

HOOFDSTUK 5 • EWOUT KLEI
De kruisweg van het CDA

HOOFDSTUK 6 • REMCO VAN MULLIGEN
Geen buigingen naar links en naar rechts

HOOFDSTUK 7 • EWOUT KLEI
De emancipatie van de SGP

HOOFDSTUK 8 • REMCO VAN MULLIGEN
De twee gezichten van de ChristenUnie

HOOFDSTUK 9 • REMCO VAN MULLIGEN
De C’s van het CDA

HOOFDSTUK 10 • EWOUT KLEI
Zou Jezus PVV stemmen?

HOOFDSTUK 11 • REMCO VAN MULLIGEN
Gelovigen en de ‘zonde’ van homoseksualiteit

HOOFDSTUK 12 • EWOUT KLEI
Godsdienstvrijheid geslachtofferd?

HOOFDSTUK 13 • REMCO VAN MULLIGEN
Christelijke partijen voor de vrijheid

HOOFDSTUK 14 • EWOUT KLEI
Vijf dagen bedenktijd

HOOFDSTUK 15 • EWOUT KLEI & REMCO VAN MULLIGEN
Een coalitie van D66 en ChristenUnie

NABESCHOUWING • EWOUT KLEI
God is dood en staat weer op

NABESCHOUWING • REMCO VAN MULLIGEN
Geloven in een tijd van onverschilligheid

Partijen, personen, begrippen

Verwijzingen

Woord van dank

Over de auteurs

.

Inleiding

‘Het CDA heeft grote klappen opgelopen en is innerlijk verdeeld, de ChristenUnie en de SGP gaan ruziënd over straat. De christelijke politiek is moreel failliet.’ Die conclusie trok het orthodox-gereformeerde Nederlands Dagblad in mei 2011. Het CDA boekte vanaf 2010 de ene verkiezingsnederlaag na de andere. De ChristenUnie en de SGP, die ooit broederlijk met elkaar omgingen en op één hoop werden geveegd als ‘klein rechts’, gingen elk hun eigen weg.

De conclusie dat hier sprake is van een failliet komt niet uit de lucht vallen. De tijden waarin christelijke politieke partijen een vuist konden maken, lijken voorbij. Maar kan die conclusie wel getrokken worden? Tussen 2002 en 2010 was Jan Peter Balkenende premier en het CDA de grootste partij. Was de partij in de jaren negentig niet ook al door een diep dal gegaan, om zichzelf weer opnieuw uit te vinden? Is het uitroepen van een failliet niet voorbarig, nu de christen-democraten drie jaar in de oppositie zitten? Kunnen we nu al zeggen dat dit nooit meer goed gaat komen?

Het christendom zit in Nederland al decennialang in een neerwaartse spiraal. De statistieken zijn veelzeggend: in 1967 was nog tweederde van de Nederlanders lid van een kerk, in 2006 was dit nog maar 39 procent. Daar komt bij dat veel mensen zich er tegenwoordig niet meer van bewust zijn dat ze als kerklid staan geregistreerd. Zij komen daar tot hun verrassing achter wanneer ze verhuizen en plots benaderd worden door een lokale gemeente of parochie. Slechts 16 procent van de kerkleden ging in 2006 nog regelmatig naar de kerk. Daardoor zijn er steeds minder Nederlanders die nog weten wat het christendom inhoudt.

Ondanks dit proces van kerkverlating en groeiende vrijzinnigheid bestaan er nog steeds christelijke politieke partijen. Ze doen het soms onverwacht goed. Zo bleef het CDA bij de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart 2014 de grootste landelijke partij in de gemeenteraden, met 14,3 procent van de stemmen en 17,7 procent van het totale aantal zetels. Ook bij de Europese verkiezingen van 22 mei dat jaar bleef het CDA met vijf zetels de grootste partij, wat te danken was aan de lijstverbinding met de ChristenUnie-SGP-lijst. Maar de christelijke politiek is onvermijdelijk veranderd. Oude vanzelfsprekendheden zijn verdwenen en het bestaansrecht van partijen op een christelijke grondslag staat meer dan ooit ter discussie. Het debat hierover in de media verzandt vaak in gebakkelei over specifieke kwesties – zoals de uitbreiding van het aantal koopzondagen, waarover binnen het CDA verdeeldheid heerst. Bovendien kijken dagbladen en actualiteitenrubrieken vrijwel altijd naar ontwikkelingen op de korte termijn. Dat beperkte perspectief volstaat misschien in het huidige, grotendeels niet-religieuze Nederland; om het diepste wezen van de christelijke politiek te begrijpen is echter meer nodig.

Wij zijn historici en het is ons beroep om recht te doen aan het verleden, om op die manier iets te leren over het heden. De vragen rondom de huidige toestand van de christelijke politiek zijn echter onlosmakelijk verbonden met de prangende kwestie: is er nog wel een toekomst voor deze vorm van politiek, of zullen christelijke partijen verdwijnen? Om die reden doen wij in dit boek iets waar historici zich meestal verre van houden: we spreken op basis van de huidige ontwikkelingen ook onze verwachtingen voor de toekomst uit.

Als historici houden wij ons beiden al jaren intensief bezig met de ontwikkeling van het christendom in Nederland, vooral in de periode na 1945. Bovendien delen wij een grote belangstelling voor de Nederlandse politiek. We studeerden beiden geschiedenis in Groningen en leerden elkaar kennen via Jan-Willem Tamminga, een zeer goede vriend, historicus, filosoof en schrijver, columnist in het Friesch Dagblad. Jarenlang trokken we gedrieën op. Zo lieten we ons onder andere door het landelijk bestuur van PerspectieF, de organisatie van de ChristenUnie-jongeren, overtuigen om namens hen in Groningen een lokale afdeling op te richten. Onze motivatie om dit te doen lag vooral in onze gedeelde wens om als gelovigen mee te doen aan het politieke debat. Wat ons destijds verenigde was een gedeeld christelijk geloof, maar onze politieke overtuigingen liepen uiteen. Dat was in de kringen van PerspectieF overigens niet ongebruikelijk. Wij wisten ook niet wat nu precies de meerwaarde was van christelijke politiek of waar wij zelf als politieke actievelingen heen wilden.

De samenwerking bij PerspectieF smaakte naar meer. Sindsdien hebben we met regelmaat gedebatteerd en geschreven over de christelijke politiek. In de tien jaar daarna zijn onze wegen geleidelijk op zowel politiek als religieus gebied verder uiteengegaan. Ewout werd actief binnen D66, onder andere als medeoprichter van de thema-afdeling Levensbeschouwing en Religie. Dit was een bewuste keuze voor een progressief-liberaal gedachtegoed, dat een neutrale overheid bepleit en kritisch staat tegenover het bestaan van christelijke politieke partijen. Remco vond zijn thuis in de rooms-katholieke kerk. Hij was tot 2003 lid van de Socialistische Partij, maar raakte steeds meer overtuigd van de waarde van christelijke politiek en sloot zich aan bij de ChristenUnie. Als een van de weinige katholieken is hij actief voor deze protestantse partij. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 was hij een van de drie katholieken op de kandidatenlijst.

Twee cruciale zaken hebben wij gemeen. Ten eerste is dat onze afkeer van dogmatisch denken en automatismen. Is het echt zo vanzelfsprekend dat christenen de staat Israël een warm hart toedragen, dat het celibaat noodzakelijk tot seksueel misbruik leidt en dat godslastering bij wet verboden is? Hoewel onze toon en stijl verschillen, proberen we beiden consequent de gebaande wegen te vermijden. Ten tweede vinden wij elkaar als historici in onze interesse voor de geschiedenis van het Nederlandse christendom.

Dit boek is ontstaan als vrucht uit wat wij delen. We hebben daarbij bewust gekozen voor het genre van het essay, dat kritisch, analyserend en bezinnend is en dat ons de gelegenheid biedt om onze professionele expertise te delen en tegelijkertijd ook iets van onze eigen overtuiging te laten zien.

In dit boek hanteren we een breed perspectief. Waarom is er christelijke politiek? Wat houdt een dergelijke manier van politiek bedrijven in? Hoe zijn christelijke partijen ontstaan en hoe hebben ze zich ontwikkeld? Het heden is ons startpunt, maar bijvoorbeeld het CDA onder Sybrand Buma is niet te begrijpen zonder de wortels van die partij te bestuderen. Waarom is het typisch christelijk om telkens te hameren op normen en waarden en ‘de kracht van de samenleving’? De ChristenUnie van Arie Slob zat van 2007 tot 2010 ineens in de regering. Was dit toeval, geluk, de uitzondering die de regel bevestigt? Of zullen we deze partij in de toekomst wellicht vaker terugzien in coalities? De SGP leek altijd een onzichtbare partij, maar is onder haar nieuwe leider Kees van der Staaij veel vaker dan voorheen een machtsfactor om rekening mee te houden.

Zullen religie en religieuze politiek verdwijnen? Heeft Nederland een seculiere ‘meerderheidscultuur’ die christenen bedreigt? Hoe reageren christenen op de uitdaging van de PVV? Waarom zijn de debatten over homo’s en abortus zo gepolariseerd? Worden christenen gepest of stellen ze zich aan? Deze en veel andere vragen staan centraal in dit boek. We streven niet naar volledigheid, maar willen focussen op de meest relevante en actuele vragen. We hopen met dit boek een frisse en genuanceerde bijdrage te leveren aan het debat over de rol van religie in de politiek van Nederland.

Ewout Klei en Remco van Mulligen, juli 2014

HOOFDSTUK 1 • EWOUT KLEI

Paars met de Bijbel

Omdat VVD en PvdA in de Eerste Kamer samen geen meerderheid hadden sloot het kabinet-Rutte II in het najaar van 2013 met D66, ChristenUnie en SGP het Herfstakkoord. De kleine christelijke partijen gaven dus gedoogsteun aan hun ideologische antipoden, de Paarse partijen. De Nederlandse media zagen hier de ironie wel van in en noemden dit monsterverbond ‘Paars met de Bijbel’.

Voor menige orthodoxe christen staat Paars symbool voor een antichristelijk secularisme en een verval van christelijke normen en waarden. In de negentiende eeuw verzetten orthodoxe christenen zich tegen de geest van de Franse Revolutie, tegen het Ni Dieu, ni maître (geen God, geen meester). Nu trekken ze ten strijde tegen de geest van Paars. Het is immers het tweede Paarse kabinet (1998-2002) geweest dat zorgde voor de legalisering van het homohuwelijk en de euthanasie, de winkelopenstelling op zondag en de afschaffing van het bordeelverbod.

Waren de Paarse kabinetten uit de jaren negentig ook echt antichristelijk en werden christenen, zoals sommigen dat zagen, gemarginaliseerd en verdrukt?

NIEUW KABINET, NIEUWE KANSEN

Paars kent een lange voorgeschiedenis. In de jaren zeventig belegden vertegenwoordigers van PvdA, VVD en D66 (dat tot 1985 trouwens D’66 heette) informele vergaderingen in Hotel Des Indes in Den Haag, waar ze filosofeerden over een Nederland zonder confessionele dominantie. Vanaf 1918 waren er in Nederlandse kabinetten altijd één of meer christelijke partijen vertegenwoordigd. De confessionelen zouden uiteindelijk zelfs net iets langer aan de macht blijven dan in de Sovjet-Unie de communisten. Het Des Indesberaad droomde van een kabinet zonder confessionelen.

In de jaren tachtig werd de behoefte aan zo’n ‘seculier’ kabinet sterker, vooral na 1986 toen het CDA dankzij zijn vermaledijde positie in het centrum van de macht de legalisering van euthanasie had tegengehouden. Met name de Democraten, die in 1989 buiten de coalitie werden gehouden door het CDA, propageerden een seculier alternatief: Paars. Begin jaren negentig, toen de PvdA het in de peilingen heel slecht deed als gevolg van het voornemen van het CDA-PvdA-kabinet (Lubbers III) om flink te gaan snijden in de hoogte en duur van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, leek het er zelfs een tijdje op dat D66 in zo’n Paarse coalitie misschien wel de grootste partij zou worden.

Belangrijk voor de opkomst van Paars in 1994 was de val van de Berlijnse Muur. Het marxistische ideaal was in de praktijk op een mislukking uitgelopen en de PvdA, die in de loop van de jaren tachtig afstand had genomen van de polarisatiestrategie en het maakbaarheidsdenken, schudde haar ideologische veren af. De verschillen met de VVD waren daardoor niet meer onoverbrugbaar.

In 1994 verloor het CDA fors. De partij zakte van 54 naar 34 zetels. De oorzaak van het verlies was vooral het slechte optreden van lijsttrekker Elco Brinkman, die tijdens het derde kabinet-Lubbers tegen de VVD aanschuurde, fors wilde bezuinigen op de AOW en ten slotte in conflict raakte met Ruud Lubbers. De PvdA verloor ook fors, van 49 zetels ging de partij terug naar 37, maar zij was niettemin de grootste geworden. Grote winnaars waren D66, die 12 zetels won en op 24 uitkwam, en de VVD, die steeg van 22 naar 31 zetels. Wim Kok van de PvdA wilde liever niet met het CDA regeren, omdat de christen-democraten als gevolg van de ruzie tussen Lubbers en Brinkman hopeloos verdeeld waren.

Op 22 augustus was de formatie rond en werd het Paarse kabinet-Kok I, bestaande uit PvdA, VVD en D66, beëdigd. J.P. de Vries, hoofdredacteur van het christelijke Nederlands Dagblad, bleef het nuchter bekijken. Het christelijke karakter van het vorige kabinet had volgens hem maar weinig voorgesteld. De euthanasiewet van Lubbers III, waar VVD en D66 tegen waren, was voor de liberalen zo erg meegevallen dat het nieuwe kabinet geen voorstel deed om euthanasie uit het Wetboek van Strafrecht te schrappen.

Toch was De Vries bezorgd. Er waren maar drie Paarse bewindslieden die de eed aflegden, de rest koos voor de verklaring of de belofte. In het kabinet heerste volgens hem het klimaat van de Amsterdamse grachtengordel. Daar woonden veel nette welgestelde progressieve mensen, die niets hadden met het christelijke geloof. Veelzeggend vond hij de opmerking van D66-minister Hans Wijers van Economische Zaken dat Nederland geen technologisch Staphorst moest worden. Dit was immers een sneer richting orthodoxe christenen uit de provincie.

Binnen het kabinet werd er verschillend over het seculiere karakter van Paars gedacht. Kok benadrukte dat het een ‘gewoon’ kabinet was. Hij wilde niet polariseren en ook niet de geschiedenis ingaan als de minister-president die tegen religie was. Hij had daarom zijn ministers en staatssecretarissen opgeroepen om de traditionele gebedsdienst in de Haagse Jacobskerk bij te wonen aan de vooravond van Prinsjesdag, als teken van goede wil aan de christenen in Nederland. Ook besloot Kok de bede in de troonrede – hoewel uitgekleed – aan het slot te handhaven. Vicepremier Hans van Mierlo van D66 had echter geen gehoor gegeven aan de oproep van Kok, omdat hij vond dat de kerk in alle opzichten buiten de politiek moest blijven. Hij was ook degene die het ontbreken van ‘ideologisch geneuzel’ in de troonrede typeerde als een ‘godsgeschenk’, een opmerking waarmee hij veel christenen tegen zich in het harnas joeg.

Ofschoon het eerste Paarse kabinet een seculier imago had, kregen de christelijke partijen dankzij het aantreden ervan nieuwe kansen. Omdat het kabinet uit drie partijen bestond en een minder gedetailleerd regeerakkoord had, kwamen regering en parlement wat onafhankelijker tegenover elkaar te staan, met als gevolg meer dualisme. Oppositiepartijen slaagden er daarom dikwijls in om één of meer van de coalitiepartijen over te halen om voor een voorstel van de oppositie te stemmen. Omdat de PvdA in het kabinet in de minderheid was tegenover liberaal VVD en D66, werd vooral op de sociaal-democraten druk uitgeoefend om tot zaken te komen. GPV en RPF probeerden tijdens Paars het sociale geweten van de PvdA aan te spreken, net als GroenLinks en de SP.

D66-minister Hans Wijers van Economische Zaken was in 1995 fervent voorstander van een verruiming van de Winkeltijdenwet, zodat de winkels ook op zondag konden worden opengesteld. De Tweede Kamer was hierover zeer verdeeld. Regeringspartijen VVD en D66 waren voor een openstelling van winkels op alle zondagen, de christelijke partijen, GroenLinks en de SP waren tegen. Regeringspartij PvdA stond in dubio. Het PvdA-compromis om in plaats van 52 te kiezen voor 12 winkelzondagen per jaar, werd door CDA, GPV en RPF ondersteund. Het CDA had al vaker compromissen van deze aard gesloten, maar bij GPV en RPF was er een kogel door de kerk: ze deden zaken met seculieren rond een gevoelig thema. Dit was huns inziens beter dan het alternatief, namelijk 52 zondagen. De SGP was tegen het sluiten van zulke compromissen en diende een eigen voorstel in, dat uiteraard kansloos was.

Het is interessant dat het GPV en de RPF tijdens het eerste Paarse kabinet dikwijls handiger oppositie wisten te voeren dan het CDA. De christen-democraten hadden zich in 1994 niet voorbereid op de oppositiebankjes en wisten daarom tegenover Paars geen goede houding aan te nemen. De leider van het CDA, Enneüs Heerma, wekte soms de indruk een trouwere paladijn van Kok te zijn dan VVD-fractieleider Frits Bolkestein. In de Volkskrant van 27 september 1994 stak cartoonist Jos Collignon hier de draak mee. Paarssupporter Heerma (in ouderwets ruitjescolbert) houdt de borden ‘Hup Kok’ en ‘Heerma groet het kabinet’ vast, terwijl GroenLinks-leider Paul Rosenmöller (casual gekleed) en GPV-leider Gert Schutte (strak in pak en een uitgeschreven tekst in zijn handen) samen bij de interruptiemicrofoon staan. Rosenmöller zegt tegen Schutte: ‘Zeg jij het hem of ik?’ Rosenmöller en Schutte waren in de ogen van Collignon de echte oppositie.

Als Heerma wél een oppositiegeluid liet horen, hanteerde hij niet het floret maar de botte bijl, wat contraproductief was. Eind 1995 had VVD-minister Hans Dijkstal van Binnenlandse Zaken zich kritisch uitgelaten over artikel 23 van de Grondwet, waarin het bijzonder onderwijs financieel gelijkgesteld werd met het openbaar onderwijs. Heerma was hier verbolgen over en wilde een motie van wantrouwen tegen Dijkstal indienen. Schutte vond dat het CDA te zwaar geschut inzette en wilde de motie niet steunen. Uiteindelijk zwakte Heerma zijn motie af. Het feit dat Schutte de motie van wantrouwen niet wilde steunen, maakte de afgang van het CDA des te pijnlijker.

Ondanks enkele deals in het parlement bleven met name de orthodoxe christenen Paars diep wantrouwen. Dit wantrouwen wordt het beste geïllustreerd door de ‘grap’ die het Nederlands Dagblad met zijn lezers uithaalde. Op de voorpagina van de krant van 1 april 1998 stond een schijnbaar verontrustend bericht: het Paarse kabinet had een wetsontwerp gemaakt om de witte baan in de Nederlandse vlag te voorzien van een paarse streep. Met deze wijziging zou het kabinet de ‘onmiskenbare waarde‘ van de Paarse coalitie voor de Nederlandse samenleving willen vastleggen. De krant berichtte dat met name de kleine christelijke partijen grote bezwaren hadden tegen de streep. Een woordvoerder zou hebben gezegd dat het kabinet brak met het verleden en dat als er een streep moest komen in de witte baan, die streep oranje zou moeten zijn. Ten slotte kon iedereen die het niet met het kabinetsvoornemen eens was een handtekeningenlijst aanvragen door een telefoonnummer te bellen. Zo’n vierhonderd lezers belden het nummer. Ze kregen een medewerker van het Nederlands Dagblad aan de lijn die vertelde dat het om een 1-aprilgrap ging. Sommige bellers konden om de grap lachen maar andere werden boos: ‘Een serieuze krant maakt geen grappen, daarvoor is de situatie in ons land veel te ernstig.’ Eén beller reageerde vasthoudend: ‘Toch wil ik handtekeningenlijsten hebben. Het kabinet is in staat zo’n voorstel te doen en dan heb ik alvast de lijsten in huis.’

De houding van de christelijke partijen tegenover Paars I had iets paradoxaals. Aan de ene kant zat men absoluut niet op dit seculiere kabinet te wachten, maar aan de andere kant waren CDA, GPV en RPF bereid om tot deals met de Paarse partijen te komen. Paars I bleek bovendien ‘mee te vallen’, omdat dit kabinet nauwelijks werk maakte van seculiere thema’s. ‘Het continuüm in de Nederlandse politiek is de afgelopen jaren zo sterk gebleken, dat zelfs het randschrift “God zij met Ons” op de gulden de heidenen heeft overleefd,’ schreef politiek commentator Hans Goslinga in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 1998 in het dagblad Trouw.

Dat was Paars I. Met Paars II zou echter alles anders worden.

HOMOHUWELIJK EN EUTHANASIE

De Tweede Kamerverkiezingen van 6 mei 1998 betekenden opnieuw een overwinning voor het Paarse kabinet. De PvdA was namelijk gestegen van 37 naar 45 zetels, de VVD van 31 naar 38. D66 had zich in het kabinet niet goed kunnen profileren en was gezakt van 24 naar 14. De grootste oppositiepartij van het land, het CDA, had vijf zetels in moeten leveren en ging van 34 naar 29. Jaap de Hoop Scheffer, die Heerma begin 1997 was opgevolgd, had de neergang van het CDA niet kunnen tegenhouden. De kleine christelijke partijen hadden nauwelijks zetelwinst behaald en wisten niet van het CDA-verlies te profiteren. GroenLinks en de SP daarentegen zagen hun aantal zetels wel stijgen.

In tegenstelling tot Paars I kende Paars II een stevig doortimmerd regeerakkoord. Dit wilde vooral de VVD. De linkse partijen (inclusief D66) beschikten nu over een parlementaire meerderheid en de VVD was bang door deze meerderheid te worden uitgespeeld. Hoewel D66 getalsmatig niet nodig was voor de coalitie, liet de partij zich door PvdA en VVD toch overhalen in het regeringsbootje te stappen. De partij wilde hier wel wat voor terug: de politiek moest worden gedemocratiseerd en de moraal geliberaliseerd. Uiteraard maakten veel christenen zich over het laatste veel zorgen.

Op de Algemene Ledenvergadering van het GPV van 24 april 1999 deed Kamerlid Eimert van Middelkoop – die jaren later in het kabinet Balkenende IV minister van Defensie werd als lid van de uit GPV en RPF voortgekomen ChristenUnie – een appel op PvdA en VVD om zonder D66 verder te regeren. Dat Paars het seculiere kwaad was, zou namelijk vooral door D66 komen.

‘Het vertrek uit de coalitie van deze partij moet een keerpunt worden: het definitieve afscheid van de jaren ’60 en het Paars van de jaren ’90. Een herbezinning op het land zonder grenzen.’ Na het vertrek van D66 zou er volgens Van Middelkoop ruimte ontstaan voor een debat over ‘het ontoelaatbaar gedogen van de actieve euthanasie, het herstel van het besef dat aan elk overheidshandelen ook een moreel aspect zit, ruimte voor discussie over normen en waarden, over de publieke betekenis van godsdienst en confessie’. Van Middelkoop verzekerde zijn toehoorders dat het vertrek van D66 uit de coalitie ook voordelig was voor PvdA en VVD. De Eerste Kamer zou zich dan namelijk in alle rust kunnen buigen over de vraag of het correctief referendum er moest komen, zonder de hete adem van D66 in de nek te voelen. D66 dreigde het kabinet ten val te brengen als het kabinetsvoorstel zou sneuvelen.

Paars II kwam inderdaad ten val als gevolg van de Nacht van Wiegel. De wetgeving rond het correctief referendum was met de benodigde tweederde meerderheid door de Tweede Kamer aangenomen. In de Eerste Kamer was eenzelfde meerderheid nodig en dat leek te gaan lukken, totdat bij stemming in de nacht van 18 op 19 mei 1999 VVD-senator Hans Wiegel ineens zijn stem terugtrok. De daaropvolgende kabinetscrisis leidde aanvankelijk tot het aanbieden van het ontslag, maar op 8 juni was de breuk weer gelijmd. D66 had een forse nederlaag geleden en was alleen maar akkoord gegaan met het lijmen van Paars II omdat PvdA en VVD beloofden de Democraten op andere punten tegemoet te komen. Hierna strompelde het kabinet naar het zomerreces. In de eerste week van dat reces kwamen vijf wetsvoorstellen naar buiten. Hierdoor zouden zowel abortus als euthanasie verder worden verruimd, het huwelijk voor homoseksuelen opengesteld en de adoptie door homoparen zou worden toegestaan. De reactie van de kleine christelijke partijen op deze voornemens was voorspelbaar negatief. Volgens GPV-leider Gert Schutte was Paars bezig met het ‘terugdringen van normen en waarden die gestempeld zijn door het christelijk geloof‘ en SGP-leider Bas van der Vlies sprak zelfs over een ‘oorlogsverklaring aan christelijk Nederland’.

In de discussie over het homohuwelijk stonden de christelijke en niet-christelijke partijen recht tegenover elkaar. De niet-christelijke partijen hadden geen bezwaren tegen het homohuwelijk en vonden dat homoseksuelen dezelfde rechten moesten krijgen als heteroseksuelen. De christelijke partijen beschouwden daarentegen het huwelijk als een instelling van God en vonden dat de term huwelijk alleen van toepassing mocht zijn op een exclusieve relatie tussen man en vrouw. De seculiere partijen vonden de christelijke partijen onverdraagzaam, omdat ze homo’s niet dezelfde rechten gunden. Tegelijkertijd vonden de christelijke partijen de seculiere partijen onverdraagzaam, omdat ze hun meerderheidsopvattingen door zouden drukken en geen rekening wensten te houden met principiële bezwaren.

Met name de kleine partijen uit christelijke hoek stelden zich in het debat erg verbitterd en onverdraagzaam op. Femke Halsema, links-liberaal en op dat moment de coming woman van GroenLinks, verbaasde zich hierover. Zij begreep niet waarom Schutte verklaarde er geen enkele behoefte aan te hebben om mee te denken over technische amendementen, die hoorden bij de wetgeving inzake huwelijk en adoptie door homoparen: ‘Ik kan mij niet anders voorstellen dan dat de heer Schutte een wet waarmee hij principieel niet kan instemmen wel zo goed mogelijk door de Kamer wil laten gaan.’ Schutte antwoordde geërgerd dat Halsema hem in 99,9 procent van de gevallen aan deze norm mocht houden. De voorstellen die nu werden besproken waren echter absoluut onacceptabel en Schutte had er daarom geen zin in om deze iets mooier of iets beter te maken.

Na het homohuwelijk kwam de euthanasie. De meerderheid van Nederland was voor legalisatie, orthodoxe christenen waren tegen. Wederom was de toon van het debat erg bitter. 14 april 2001, de dag na Goede Vrijdag en twee dagen nadat de euthanasiewet door de Eerste Kamer was aangenomen, riep D66-minister van Volksgezondheid Els Borst triomfantelijk uit: ‘Het is volbracht’, daarmee de kruiswoorden van Jezus citerend. De christelijke partijen waren hier zo ontstemd over, dat ze een motie van wantrouwen tegen de minister indienden. Omdat Borst ten tijde van de motie al haar excuses had aangeboden, werd deze alleen door de christelijke partijen gesteund.

De discussie waarin Borst haar gewraakte opmerking maakte was zeer gepolariseerd. Hoewel ze hun handen in onschuld wasten hadden de christelijke partijen aan dit klimaat bijgedragen. Zo had senator Egbert Schuurman van de inmiddels uit GPV en RPF ontstane ChristenUnie de euthanasie in Nederland vergeleken met de euthanasiepraktijk op lichamelijk en geestelijk gehandicapten van nazi-Duitsland in de jaren dertig en veertig. Hiermee stelde hij de voorstanders van het zelfbeschikkingsrecht in een kwaad daglicht.

INKTZWART PAARS

Voor de Paarse partijen en voor GroenLinks bevestigde de progressieve wetgeving Nederland in zijn rol als gidsland in de wereld, als land dat andere landen tot voorbeeld moest zijn. Voor veel christenen werd Paars echter het symbool van de ontkerstening van Nederland en de marginalisering van de christelijke politiek. Beide visies sloten elkaar natuurlijk niet uit, omdat de progressieve wetgeving seculiere wetgeving was, wetgeving die zich had vrijgemaakt van traditioneel-christelijke opvattingen over huwelijk en gezin, en leven en dood.

Voor het CDA betekende Paars vooral de teloorgang van normen en waarden. Mensen moesten weer kunnen worden aangesproken op hun gedrag, zo vond de partij. Ook had het CDA kritiek op het individualisme. De partij benadrukte de toegevoegde waarde van gemeenschappen en het maatschappelijk middenveld. Het homohuwelijk en de euthanasie waren voor het CDA van minder belang. De partij wilde beide Paarse verworvenheden dan ook niet terugdraaien als ze hiervoor de kans zou krijgen.

Was de opstelling van het CDA mild, die van ChristenUnie en SGP was bitter. Beide partijen wilden de Paarse erfenis wel degelijk terugdraaien en Nederland weer tot een christelijk land maken. Ze beschouwden de periode van Paars als een tijd van grote verdrukking, waarin christenen het heel moeilijk hadden. Achteraf werd het trauma dat men opliep tijdens het tweede Paarse kabinet geprojecteerd op het eerste kabinet, met als gevolg dat in de orthodox-christelijke beeldvorming beide kabinetten een inktzwarte kleur kregen. Dat is opmerkelijk, want GPV en RPF sloten onder Paars I compromissen met de PvdA en boekten hier en daar successen. Paars werd voor deze partijen echter een synoniem voor homohuwelijk en euthanasie – seculiere verworvenheden die men net als abortus provocatus het liefst zou willen terugdraaien.

Toch was Paars niet antichristelijk. Zeker Paars I hield erg veel rekening met christelijke gevoeligheden. Wel was er bij de Paarse partijen, vooral bij D66, de wens om op het immateriële vlak dingen te gaan regelen waar de democratische meerderheid in Nederland voor was. Wetten werden gemaakt door mensen, niet door God. D66 was daarom voor het mogelijk maken van euthanasie en het homohuwelijk en wilde wat Van Mierlo ‘ideologisch geneuzel’ noemde, zoals de bede in de troonrede, graag schrappen en dan liever gisteren dan vandaag. Ook hebben sommige D66-vertegenwoordigers uitspraken gedaan die door christenen als kwetsend werden ervaren. Maar ook dit moet begrepen worden tegen de achtergrond van de polarisatie, zeker in het geval van de kruiswoorden van Els Borst, die volgden op de nazi-analogie van Schuurman.

Onder Paars hadden christenen uiteraard dezelfde rechten en vrijheden als alle andere Nederlandse burgers. Paars betekende slechts een symbolisch afscheid van bepaalde, in het christendom gewortelde wetgeving. Maar het feit dat Nederland daardoor geen christelijke natie meer was, was voor met name orthodoxe christenen een bittere pil om te slikken.

Het in het najaar van 2013 gevormde ‘Paars met de Bijbel’ is dus een echt monsterverbond. ChristenUnie en SGP geven Rutte-II slechts gedoogsteun op bepaalde punten. ‘Je moet ons niet in kabinetsbeleid gaan trekken waar we niet verantwoordelijk voor zijn,’ zei ChristenUnie-leider Arie Slob dan ook tegen de Volkskrant. Toch is het feit dat ChristenUnie en SGP gedoogsteun geven aan hun ideologische tegenvoeters een teken aan de wand. De antithese tussen christelijk en Paars wordt minder scherp.

HOOFDSTUK 2 • REMCO VAN MULLIGEN

Geloof: end of story?

‘Wellicht is het beter als het aantal christelijke partijen zakt en misschien zelfs tot nul.’ Een dergelijke uitspraak zou je verwachten van een overtuigd atheïst. Of van een partij als D66, die een halve eeuw geleden werd opgericht om een einde te maken aan de macht van de christelijke partijen. De uitspraak is echter van een conservatieve, orthodoxe protestant: Cor Verkade. Hij schreef deze woorden in een opiniestuk in het Katholiek Nieuwsblad in oktober 2012 onder de titel ‘Weg met christelijke politiek?’. De christelijke partijen konden geen vuist meer maken. Zelfs het CDA, dat na de moord op Pim Fortuyn ineens weer de grootste partij was geworden, kon volgens hem niet meer werken aan het verwezenlijken van christelijke idealen.

Verkade sympathiseert met zowel het CDA als de SGP. Orthodoxe protestanten zoals hij denken bij ‘christelijke idealen’ meestal aan het herstellen van de collectieve zondagsrust, het versterken van de posities van kerken en christelijke organisaties, het weer verbieden van abortus en euthanasie en het afschaffen van het homohuwelijk. Het CDA heeft onder Balkenende op deze gebieden inderdaad niets bereikt. Die partij kon, in de woorden van Verkade, hooguit haar ‘weerhoudende invloed’ gebruiken: ‘erger’ voorkomen.

Op deze manier heeft christelijke politiek geen meerwaarde meer, was Verkades conclusie. In een grotendeels niet-christelijk Nederland moeten christenen zich niet meer verenigen in eigen partijen. Dan marginaliseren zij immers zichzelf. Beter kunnen zij zich mengen in de diverse niet-christelijke partijen. Verkade schreef over de actuele malaise van de christelijke politiek. Heeft hij gelijk en kunnen christelijke partijen zichzelf maar beter opdoeken?

NEERGANG VAN DE CHRISTELIJKE POLITIEK

Een groot deel van zijn artikel wijdde Cor Verkade aan de geschiedenis van de confessionele politiek. Tot het midden van de jaren zestig waren de grote christelijke partijen machtig. Ze konden volgens hem zelfs hun wil aan het volk opleggen: ‘omdat de meerderheid vond dat haar visie op de samenleving voor de gehele samenleving goed was, diende de niet-confessionele minderheid te accepteren wat de confessionele meerderheid voorschreef’. Verkade suggereert hier een te grote eensgezindheid. Katholieke en protestantse politieke partijen hadden zeker gedeelde belangen, maar van een ‘blok’ was geen sprake. Dat idee van een confessioneel machtsblok is de wereld in geholpen door D66 en met terugwerkende kracht geprojecteerd op het verleden. Correcter is het om te zeggen dat in de eerste decennia na 1945 de katholieken in het centrum van de politieke macht stonden. De KVP regeerde lange tijd met de PvdA en vervolgens met de VVD. De protestantse partijen zaten regelmatig in de oppositie.

Vanaf de jaren zestig kregen de christelijke partijen het lastig. Zij vormden geen meerderheid meer in de Tweede Kamer, maar konden, in de woorden van Verkade, nog wel ‘confessioneel correct’ beleid afdwingen. Verkade doelde hier op de regeringen in de periode 1977-1994 waarin, onder de premiers Dries van Agt en Ruud Lubbers, het CDA een grote machtspositie had. De partij regeerde meestal met de kleinere VVD en kon dus het regeerakkoord naar haar hand zetten. Dat veranderde toen in 1994 het eerste Paarse kabinet aantrad: PvdA’er Wim Kok ging door met het beleid van Lubbers, maar dan zonder de christelijke motivatie. Kok liet bij zijn aantreden de inrichting van het Torentje grotendeels intact, behalve één veelzeggend detail: hij verwijderde het crucifix.

De christelijke politiek had, getuige de grafiek op p. 81, vooral in het midden van de twintigste eeuw een dominante positie in de Tweede Kamer. Na de Tweede Wereldoorlog begon een duidelijke neergang, die samenhangt met een proces dat ook wel wordt omschreven als secularisatie, waarbij het maatschappelijk leven zich ontwikkelt los van kerk en geloof. Onze maatschappij was tot halverwege de jaren zestig verzuild, waarbij diverse ideologische en levensbeschouwelijke stromingen hun eigen scholen, verenigingen, kerken, politieke partijen hadden. Daarna kwam het christendom in een crisis en liepen de kerken leeg. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw omschreven velen Nederland als een seculier of post-christelijk land. Christenen die anno nu in de politiek nog hun zin willen doordrijven, worden door velen irritant, betuttelend en drammerig gevonden. De vraag is nu: hoe zijn we van A (christelijke dominantie) naar B (seculiere dominantie) gegaan?

Het gemakkelijkste is om te kijken hoeveel christenen er in de jaren vijftig waren, hoe vol de kerken zaten, waarin men geloofde en hoe groot de christelijke politieke partijen waren. Dezelfde cijfers bekijk je voor 2012. Je zet de getallen in een grafiek en trekt een lijn en ziet dat die lijn zich onmiskenbaar in de richting van het nulpunt beweegt. De conclusie laat zich raden: nog eventjes wachten en er is niks meer over van het christendom. Deze eenvoudige redenering, ook wel bekend als de secularisatiethese, is te vinden in vele wetenschappelijke publicaties die vanaf de jaren zestig verschenen, vooral van de hand van sociologen. Een baanbrekend boek was Het hemels baldakijn van de Oostenrijks-Amerikaanse socioloog Peter Berger uit 1967. Hij actualiseerde een theorie die een halve eeuw eerder door de Duitse socioloog Max Weber was geformuleerd over de modernisering van de westerse wereld. Bergers verhaal hield kort gezegd in dat religiositeit in betekenis afnam, en wel op twee vlakken. Ten eerste werd haar publieke betekenis minder: de identiteit van christelijke organisaties en kerken verwaterde en deze instituten speelden maatschappelijk een steeds bescheidener rol. Ten tweede werd ook het individuele geloof steeds minder sterk. Voor de oorzaken greep Berger sterk terug op Weber, die had gewezen op de opkomst van de moderne wetenschap, op het steeds meer divers en complex worden van onze maatschappijen en op iets wat hij ‘onttovering’ noemde: de rol van het bovennatuurlijke, van goddelijke interventie en religieuze verklaringen, wordt steeds kleiner. Ratio en wetenschap zijn gedoemd de rol van religie terug te dringen.

Het lijkt logisch, maar sinds de jaren tachtig worden er steeds grotere gaten geschoten in deze theorie. Historici en filosofen wijzen erop dat in de Verenigde Staten – toch een zeer modern land waar de wetenschap bloeit – religie nog altijd een heel grote rol speelt. Ook tussen Europese landen onderling bestaan grote verschillen. Zo is Nederland betrekkelijk seculier, terwijl Ierland en Polen juist nog zeer katholiek zijn. En kijk naar de rest van de wereld: in Azië, Latijns-Amerika en Afrika is het tot op heden nog altijd vrijwel ondenkbaar om niet te geloven. Bovendien is duidelijk dat de islam als wereldreligie juist is gegroeid. Kortom, een simpele optelsom als modernisering + wetenschap + ratio + diversiteit + onttovering = exit geloof valt niet te maken. Peter Berger kwam in de jaren negentig ook terug op zijn theorie dat religie grotendeels zou gaan verdwijnen. Zijn eigen vaderland, de VS, had immers het tegendeel bewezen. Maar anderen blijven zelfs na alle kritiek toch vasthouden aan de theorie die in Het hemels baldakijn uiteengezet werd. Ook in de media en in de politiek wordt de secularisatiethese vaak als leidraad genomen. In de publieke opinie is de dominante overtuiging nog altijd dat, dankzij wetenschap, welvaart en voortschrijdend inzicht, religie gedoemd is te verdwijnen.

Dat betekent niet dat secularisatiedenkers alle kritiek op hun these hebben genegeerd. Zo publiceerde de Britse socioloog Steve Bruce ruim tien jaar geleden een belangrijke studie getiteld God is Dead. Daarin bleef hij vasthouden aan de oude stelling dat religiositeit in de toekomst zeer marginaal zal worden. We worden volgens hem echter niet allemaal atheïsten. Atheïsme en religie zijn kanten van dezelfde medaille: of je nu gelooft in God, of er absoluut van overtuigd bent dat er niets is tussen hemel en aarde – in beide gevallen heb je een overtuiging die je niet wetenschappelijk hard kunt maken. Religie zal volgens Bruce niet plaats maken voor atheïsme, maar voor wijdverbreide onverschilligheid. Het geloof is in de toekomst volgens hem geen relevante factor meer en dus zal zijn tegenpool – atheïsme – dat ook niet zijn. Er zullen nog kleine groepen gelovigen overblijven, maar de grote meerderheid is domweg niet meer in God geïnteresseerd.

Er zijn de laatste twintig jaar nog talloze andere theorieën geformuleerd om de veranderende functie van religie in onze samenleving te verklaren. Om de populariteit van religie in de VS te duiden kwam de ‘rationele keuzetheorie’ op. Daarin wordt religie gezien als onderworpen aan de principes van de vrije markt. Wie zijn toko het beste verkoopt, krijgt de meeste aanhangers. Ook die theorie is eenzijdig. Mensen die God ervaren als een realiteit gaan meestal niet op zoek naar het religieuze ‘product’ dat hun het beste uitkomt. De keuze voor een bepaalde religie is meestal juist allesbehalve rationeel. Mensen volgen hun hart en maken veelal niet een gecalculeerde keuze.

De opkomst van nieuwe vormen van spiritualiteit en eigentijdse christelijke uitingen zoals de EO-Jongerendag werd door sommige wetenschappers zelfs gezien als een bewijs dat religie weer aan het terugkeren was. Hierbij gaat men ervan uit dat mensen altijd behoefte houden aan een spirituele component in hun leven, maar dat door de jaren heen wel de vorm verandert waarin mensen hun geloof graag willen beleven. Vroeger bad je de rozenkrans, tegenwoordig lees je de Happinez en noem je jezelf ‘zinzoeker’.