Wie doodde Jezus?

Een ongelooflijke geschiedenis

Bill O’Reilly

en Martin Dugard

Vertaling Roelof Posthuma

© 2013 Bill O’Reilly/Martin Dugard
Oorspronkelijke titel Killing Jesus – A History
Oorspronkelijke uitgever Henry Holt and Company, New York
© 2013 Nederlandse vertaling Nieuw Amsterdam Uitgevers
Alle rechten voorbehouden
Tekstredactie Marianne Tieleman
Omslagontwerp Studio Pollmann

Omslagbeeld Giovanni Bellini (ca. 1430-1516). N.B. In dit boek komt het feit aan de orde dat de ‘staander’ van het kruis al op de heuvel stond, en de veroordeelden uitsluitend de dwarsbalk naar boven moesten sjouwen. Zo ook Jezus (zie blz. 257-258); dit in tegenstelling tot wat vele kunstwerken, waaronder het onderhavige, suggereren.

Illustratieverantwoording, zie blz. 291.

NUR 680

ISBN 9789046816011

www.nieuwamsterdam.nl/o’reilly

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013 Met ISBN 978 90 468 1597 7

Van dezelfde auteurs:

Killing Kennedy. Het einde van een droom

Dit boek is opgedragen aan hen
die hun naasten liefhebben als zichzelf

Aan de lezer

IN DEN BEGINNE...

De uitspraak dat Jezus van Nazaret de meest invloedrijke man is die ooit heeft geleefd, is weinig minder dan een cliché. Bijna tweeduizend jaar nadat hij wreed werd terechtgesteld door Romeinse soldaten, heeft hij meer dan 2,2 miljard volgelingen die geloven dat hij God is. Volgens een enquête is dat ook de overtuiging van 77 procent van de inwoners van de Verenigde Staten. De leer van Jezus heeft richting gegeven aan de hele wereld en dat is nog steeds het geval.

Er is veel geschreven over Jezus, de zoon van een eenvoudige timmerman, maar er is weinig echt bekend over hem. We hebben natuurlijk de evangelieverhalen van Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes, maar die zijn soms tegenstrijdig en werden veel meer vanuit een spiritueel perspectief geschreven dan als historisch verslag van Jezus’ leven. Wie Jezus werkelijk was en wat er precies met hem is gebeurd, zijn gevoelige onderwerpen die vaak leiden tot verhitte debatten.

Met het schrijven van dit op feiten gebaseerde boek willen Martin Dugard en ik niet de suggestie wekken dat we alles over Jezus weten. Maar we weten wel veel, en vertellen u wellicht dingen die u nog niet eerder heeft gehoord. Ons onderzoek heeft een verhaal opgeleverd dat zowel fascinerend als frustrerend is. Er zijn grote lacunes in het leven van Jezus. Soms kunnen we uit de meest informatieve van de beschikbare bronnen alleen indirect afleiden wat er met hem is gebeurd. We hebben ons waar het kon gebaseerd op klassieke werken. Onze primaire bronnen staan achter in dit boek vermeld. Wanneer we niet weten wat er gebeurde of van mening zijn dat het gebruikte bewijsmateriaal niet keihard is, geven we dat, net als bij onze vorige boeken als Killing Kennedy en Killing Lincoln, duidelijk aan.

De Romeinen hebben de periode waarover het gaat bijzonder goed gedocumenteerd en ook een paar Joodse historici in Palestina beschreven de contemporaine gebeurtenissen. Het probleem is echter dat Jezus pas in de laatste paar maanden van zijn korte leven de aandacht van de autoriteiten trok. Tot die tijd was hij gewoon een Joodse man die worstelde om te overleven in een harde samenleving. Alleen zijn vrienden besteedden veel aandacht aan wat hij deed.

Die vrienden vertelden het echter door en daaraan hebben wij uiteindelijk het verhaal van de Evangeliën te danken. Ons boek is geen religieus werk. We hebben het hier niet over Jezus als de Messias, maar als een man die een afgelegen streek van het Romeinse Rijk in beroering bracht en machtige vijanden maakte met de prediking van zijn leer van vrede en liefde. De haat jegens Jezus en de gebeurtenissen die daar het gevolg van waren, kunnen de lezer zo nu en dan zelfs verbijsteren. Het is een gewelddadig verhaal dat zowel in Judea speelt als in Rome, waar de keizers door hun trouwe volgelingen ook als goden werden beschouwd.

Martin Dugard en ik zijn beiden rooms-katholiek en we hebben op christelijke scholen gezeten. Maar we zijn ook onderzoekers en historici die bovenal geïnteresseerd zijn in de waarheid omtrent belangrijke personen, zonder iemand te willen overtuigen van bepaalde religieuze inzichten. Met dezelfde inzet en werkwijze als bij Lincoln en Kennedy zullen we op de pagina’s hierna Jezus van Nazaret behandelen. Overigens geloofden zowel Lincoln als Kennedy dat Jezus God was.

Voor een goed begrip van wat hij tot stand bracht en hoe hij daarvoor met zijn leven betaalde, moeten we weten wat er om hem heen gebeurde. Hij leefde in een tijd dat Rome de westelijke wereld overheerste en geen non-conformisme duldde. Een mensenleven was niet veel waard. De levensverwachting was minder dan veertig jaar, en veel korter als je de Romeinse autoriteiten tegen de haren in streek. De journalist Vermont Royster gaf in 1949 een uitstekende, zij het misschien beetje bombastische, beschrijving van die tijd:

Er heerste onderdrukking – van degenen die geen vrienden waren van keizer Tiberius [...] welk ander doel had de mens dan de keizer te dienen?

Er waren vervolgingen van mannen die anders durfden te denken, die vreemde stemmen hoorden of vreemde geschriften lazen. Mannen wier stammen niet uit Rome kwamen, werden tot slaven gemaakt en verachting was het lot voor hen die er anders uitzagen. En bovenal werd het menselijk leven geminacht. Wat betekende, dachten de sterken, een man meer of minder in een wereld waar mensen genoeg waren?

En toen, plotseling, kwam er een licht in de wereld en een man uit Galilea zei: Geef de keizer wat van de keizer is en God wat van God is.

En de stem uit Galilea, die de keizer zou trotseren, bood een nieuw koninkrijk waarin iedereen rechtop kon lopen en voor niemand hoefde te buigen dan voor God [...] zo kwam het licht in de wereld en zij die in de duisternis leefden, waren bang en probeerden een gordijn neer te laten zodat iedereen zou blijven geloven dat zij hun redding moesten zoeken bij de leiders.

Maar het geschiedde na verloop van tijd op verschillende plaatsen dat de waarheid mensen bevrijdde, hoewel de mannen der duisternis gegriefd waren en het licht trachtten te doven.

En deze mannen slaagden in hun opzet (althans op de korte termijn). Jezus werd terechtgesteld. Maar het ongelooflijke verhaal achter de dodelijke strijd tussen goed en kwaad is nog niet volledig verteld. Tot nu. Althans, dat is het doel van dit boek. Dank u dat u het wilt lezen.

Bill O’Reilly

Long Island, New York

Boek I

De wereld van Jezus

Hoofdstuk een

BETLEHEM, JUDEA

MAART, 5 V.CHR., OCHTEND

Er wordt gejaagd op het kind dat zesendertig jaar zal leven. Zwaarbewapende soldaten uit de hoofdstad Jeruzalem marcheren naar de kleine stad om de pasgeboren jongen op te zoeken en te doden. Het is een gemengde groep van buitenlandse huurlingen uit Griekenland, Gallië en Syrië. De naam van het kind, die zij niet kennen, is Jezus. Zijn enige misdaad is dat sommigen geloven dat hij de nieuwe koning van het Joodse volk zal worden. De heersende monarch, de despoot Herodes, half-Joods, half-Arabisch en op sterven na dood, is er zo op gebrand dat de baby wordt omgebracht dat hij zijn leger opdracht heeft gegeven in Betlehem* elk mannelijk kind onder de twee jaar te vermoorden. De soldaten weten niet hoe de vader en moeder van het kind eruitzien of waar ze precies wonen en dus is het noodzakelijk om alle jongetjes in de kleine plaats en de omgeving te vermoorden. Het is de enige manier om de dood van de potentiële koning te garanderen.

Het is lente in Judea, de tijd waarin alle schapen lammeren. De slingerende zandweg voert het leger langs dichte olijfgaarden en herders die hun kuddes hoeden. De soldaten lopen op sandalen, hun benen zijn bloot en ze dragen de op een korte rok lijkende pteruges ter bedekking van hun edele delen. De jongemannen zweten overvloedig onder de pantserplaten op hun borst en de vertinde Attische helm van brons die hun hoofd en de zijkant van hun gezicht bedekt.

De soldaten zijn zich zeer bewust van Herodes’ beruchte wreedheid en zijn neiging om iedereen te vermoorden die zijn troon zou kunnen bedreigen. Maar er is geen morele discussie over de vraag of het goed of slecht is om kinderen af te slachten.* Ook vragen de soldaten zich niet af of ze in staat zullen zijn een gillend kind uit de armen van zijn moeder te rukken en te vermoorden. Als het zover is, voeren ze hun bevelen uit en doen ze hun werk – of ze riskeren een onmiddellijke dood vanwege insubordinatie.

De kindermoord in Betlehem onder Herodes

De bedoeling is dat de baby’s ten prooi vallen aan hun zwaarden. Alle soldaten zijn gewapend met de Judese versies van de vlijmscherpe pugio en gladius, de voorkeurswapens van de Romeinse legioenen, die aan riemen om het middel worden gedragen. Maar de soldaten van Herodes zullen niet alleen dolken of zwaarden als moordwapens gebruiken. Ze kunnen naar believen ook de schedel inslaan met een steen, de baby’s in grote aantallen van een klip gooien of ze eenvoudig wurgen met hun handen.

Hoe ze ter dood worden gebracht is niet belangrijk. Er is maar één ding dat telt: koning van de Joden of niet, het jongetje moet dood.

Ondertussen kijkt koning Herodes in Jeruzalem uit een raam van zijn paleis in de richting van Betlehem en wacht hij gespannen op bevestiging van het bloedbad. De door de Romeinen aangestelde koning kijkt neer op de verharde straten onder hem, met hun drukke bazaars waar alles verkocht wordt, van water en dadels tot toeristische snuisterijen en geroosterd lamsvlees. De ommuurde stad met zo’n tachtigduizend inwoners, opeengepakt op ongeveer tweeënhalve vierkante kilometer, is een belangrijk kruispunt van wegen in het oostelijke Middellandse Zeegebied. In een oogopslag ziet de koning boeren uit Galilea, in felle kleuren gehulde Syrische vrouwen en buitenlandse soldaten die hij betaalt om zijn strijd te voeren. De huurlingen vechten buitengewoon goed maar het zijn geen Joden en ze spreken geen woord Hebreeuws.

Herodes zucht. In zijn jonge jaren zou hij nooit zo bezorgd om de toekomst uit het raam hebben gekeken. Een grote koning en strijder als hij zou zijn favoriete witte strijdros hebben laten tuigen om naar Betlehem te galopperen en het kind zelf te doden. Maar hij is inmiddels een man van negenenzestig jaar. Zijn enorme omvang en chronische medische problemen maken het hem fysiek onmogelijk om het paleis te verlaten, laat staan op een paard te gaan zitten. Zijn opgezette gezicht wordt omlijst door een ringbaard die van het puntje van zijn kin tot net onder zijn adamsappel doorloopt. Deze dag draagt hij een Romeins model mantel van koninklijk purper over een witte, zijden tuniek met korte mouwen. Gewoonlijk heeft hij graag donkerrode beenkappen van zacht leer aan, maar vandaag is zelfs de lichtste aanraking van zijn ontstoken grote teen genoeg om hem te laten gillen van de pijn. En dus kreupelt Herodes, de machtigste man van Judea, blootsvoets door het paleis.

De jicht is nog de onschuldigste van zijn kwalen. De koning van de Joden, zoals deze niet praktiserende bekeerling tot de religie zich graag noemt, lijdt ook aan een longaandoening, nierziekte, wormen, een hartkwaal, geslachtsziekten en een afschuwelijke vorm van gangreen waardoor zijn geslachtsdelen wegrotten, zwart worden en wemelen van de maden: vandaar zijn onvermogen om op een paard te zitten, laat staan te rijden.

Herodes de Grote inspecteert de uitbreiding van de tempel

Herodes heeft geleerd met zijn kwalen en pijnen te leven, maar die waarschuwingen met betrekking tot een nieuwe koning in Betlehem maken hem bang. Sinds de Romeinen hem als heerser over Judea aanstelden, meer dan dertig jaar geleden, heeft hij talloze complotten verijdeld en vele oorlogen gevoerd om koning te blijven. Hij heeft iedereen vermoord die hem zijn troon trachtte af te pakken, en ook degenen die er alleen van verdacht werden complotten tegen hem te smeden, legden het loodje. Zijn macht over de plaatselijke bevolking is absoluut. Niemand in Judea is veilig voor de terechtstellingen van Herodes. Hij heeft mensen laten ophangen, stenigen, wurgen en verbranden; anderen vielen ten prooi aan het zwaard, aan wilde dieren of slangen of werden doodgeslagen. Nog weer anderen dwong hij tot een publieke vorm van zelfmoord, waarbij de slachtoffers zich van hoge gebouwen moesten werpen. De enige vorm van terechtstelling die hij nooit toepaste, is de kruisiging, die langzaamste en meest vernederende van alle executies, waarbij het slachtoffer na geseling naakt aan een houten kruis wordt gespijkerd, in het zicht van de stadsmuren. De Romeinen zijn meesters in deze wrede kunst, waarop ze vrijwel het alleenrecht hebben. Herodes peinst er niet over om zijn superieuren in Rome tegen zich in het harnas te jagen door zich hun favoriete vorm van moord toe te eigenen.

De koning heeft tien vrouwen. Of liever, hij had er tien, voordat hij de felle Mariamme liet terechtstellen omdat ze een complot tegen hem zou smeden. Om de zaak af te ronden, beval hij bovendien de dood van haar moeder en zijn zoons Alexander en Aristobulus. Binnen een jaar zal hij nog een derde mannelijke nakomeling ombrengen. Geen wonder dat de grote Romeinse keizer Augustus volgens de overlevering in het openbaar opmerkte: ‘Je kunt beter het varken van Herodes zijn dan zijn zoon.’

Maar de nieuwste dreiging, hoewel afkomstig van een pasgeborene, is de gevaarlijkste van allemaal. Eeuwenlang hadden Joodse profeten de komst van een nieuwe koning voor hun volk voorspeld.* Zij profeteerden over vijf gebeurtenissen die plaats zouden vinden om de geboorte van de Messias te bevestigen.

Allereerst voorspelden ze de verschijning van een grote ster.

Ten tweede zou de baby in Betlehem worden geboren, de kleine plaats waar de grote koning David duizend jaar eerder ter wereld was gekomen.

De derde profetie zei dat het kind een directe afstammeling van David zou zijn, een feit dat eenvoudig te bewijzen was aan de hand van het nauwgezet bijgehouden genealogische tempelarchief.

Ten vierde zouden er machtige mannen van ver komen om hem te aanbidden.

Ten slotte was voorspeld dat de moeder van het kind een maagd zou zijn.*

Wat Herodes het meest dwarszit, is dat hij de eerste twee voorspellingen al in vervulling heeft zien gaan.

Hij zou zich zelfs nog grotere zorgen maken als hij zou weten dat alle vijf profetieën waren uitgekomen. Het kind stamt af van David; machtige mannen zijn van ver gekomen om hem te aanbidden en zijn tienermoeder Maria zweert dat ze nog altijd maagd is, ondanks haar zwangerschap.

Hij weet ook niet dat de naam van het kind Jesua ben Josef luidt, of Jezus, hetgeen betekent: ‘God is redding’.

Herodes hoort voor het eerst over Jezus van de reizigers die gekomen zijn om de baby te aanbidden. De mannen, magiërs of ‘wijzen’ genoemd, zijn onderweg om Jezus te vereren en ze stoppen bij het paleis van Herodes om de koning te begroeten. Het zijn astrologen, magiërs en wijze mannen die bovendien de belangrijkste religieuze geschriften bestuderen. Tot die boeken behoort ook de Tenach,* een verzameling historische werken, profetieën, gedichten en liederen die het verhaal van het Joodse volk vertellen. De rijke buitenlanders reisden ongeveer vijftienhonderd kilometer door ruig woestijngebied, waarbij ze een buitengewoon heldere ster volgden die elke ochtend voordat het licht werd in de lucht verscheen. ‘Waar is de pasgeboren koning van de Joden?’ vragen ze wanneer ze aan het hof van Herodes worden ontvangen. ‘Wij hebben namelijk zijn ster zien opgaan en zijn gekomen om hem eer te bewijzen.’**

Verbazingwekkend genoeg hebben de Wijzen schatkisten bij zich, gevuld met goud en de zoet geurende reukwaren wierook en mirre. Deze priesters zijn intelligente geleerden die leven voor de analyse en de ratio. Herodes kan alleen maar concluderen dat zij hun verstand hebben verloren om met zo’n fortuin door de uitgestrekte en wetteloze Parthische woestijn te trekken, of dat ze werkelijk geloven dat dit kind de nieuwe koning is.

Woedend laat de koning zijn religieuze adviseurs opdraven. Als werelds georiënteerde leek weet hij maar weinig van de Joodse profetieën. Hij staat erop dat de hogepriesters en schriftgeleerden hem exact vertellen waar de nieuwe koning te vinden is.

Het antwoord komt onmiddellijk: ‘In Betlehem in Judea.’

De schriftgeleerden die Herodes ondervraagt, zijn nederige mannen. Ze dragen eenvoudige witte hoofddeksels en gewaden van linnen. De bebaarde tempelpriesters zijn echter van een heel ander kaliber. Zij kleden zich weelderig, in blauwe gewaden versierd met felgekleurde kwasten en belletjes en ze dragen wit-blauwe linnen hoofddeksels met een gouden band over het voorhoofd. Over hun gewaden dragen ze omslagmantels en buidels getooid met goud en edelstenen. Op normale dagen onderscheidt hun kleding hen van het volk van Jeruzalem, maar zelfs in zijn onttakelde staat is koning Herodes nog bij verre de meest luisterrijke man in de ontvangstzaal. Hij blijft de schriftgeleerden en priesters bestoken. ‘Waar is die zogenaamde koning van de Joden?’

‘In Betlehem in het land van Juda.’ Ze citeren de woorden van de profeet Micha, van zeven eeuwen voor hun tijd. ‘En jij, Betlehem in het land van Juda, bent zeker niet de minste onder de leiders van Juda, want uit jou komt een leider voort die mijn volk Israël zal hoeden.’

Herodes laat de Wijzen hun weg vervolgen. Bij het afscheid luidt zijn koninklijke opdracht dat zij het kind opzoeken en dan naar Jeruzalem terugkeren om hem diens exacte verblijfplaats mee te delen, zodat ook hij de nieuwe koning kan gaan vereren.

De Wijzen doorzien zijn bedrog en ze keren nooit terug.

De tijd verstrijkt en Herodes beseft dat hij iets moet ondernemen. Door de ramen van zijn versterkte paleis kan hij heel Jeruzalem zien. Links van hem staat de grote tempel, het belangrijkste en heiligste gebouw in heel Judea dat door zijn plaatsing op een groot stenen platform eerder het uiterlijk heeft van een citadel dan van een eenvoudige plaats van verering. Het heiligdom is de fysieke belichaming van het Joodse volk en hun oude geloof. De ‘Eerste Tempel’ werd in de tiende eeuw voor Christus door Salomo gebouwd. Na de verwoesting door de Babyloniërs in 586 v.Chr. bouwden Zerubbabel en anderen bijna zeventig jaar later onder de Perzen de Tweede Tempel. Herodes had het hele complex onlangs gerenoveerd en spectaculair uitgebreid zodat het huidige heiligdom veel groter is dan dat van Salomo. De tempel en zijn voorhoven zijn nu niet alleen meer een symbool van het Jodendom maar ook van de kwaadaardige koning zelf.

Het heeft dan ook iets ironisch dat Herodes nog steeds bezorgd in de richting van Betlehem kijkt, terwijl Jezus en zijn ouders al tweemaal naar Jeruzalem zijn gekomen om het grote, versterkte complex te bezoeken dat gebouwd werd op de plaats waar de Joodse aartsvader Abraham bijna zijn eigen zoon Isaak had geofferd. De eerste gang naar de tempel maakten ze acht dagen na de geboorte van Jezus,* voor diens besnijdenis. Bij de tweede gelegenheid was het kind veertig dagen oud en werd hij naar de tempel gebracht om formeel aan God te worden voorgesteld, zoals de Joodse wet voorschreef. Zijn vader, de timmerman Jozef, kocht plichtsgetrouw een paar jonge tortelduiven die ter gelegenheid van de belangrijke gebeurtenis geofferd zouden worden.

Er gebeurde iets vreemds en mystieks toen Jezus en zijn ouders de tempel op die dag binnengingen, iets dat erop wees dat Jezus inderdaad een heel bijzonder kind zou kunnen zijn. Twee volstrekte vreemdelingen, een oude man en een oude vrouw, die geen van beiden iets van de baby Jezus of diens mogelijke vervulling van een profetie afwisten, zagen het kind op het drukke tempelplein en kwamen naar hem toe.

Maria en Jozef reisden volstrekt anoniem en vermeden alles wat de aandacht kon trekken. De oude man, Simeon, geloofde dat hij niet zou sterven voordat hij de nieuwe koning der Joden had gezien. Hij vroeg of hij het kind mocht vasthouden en de ouders voldeden aan zijn verzoek. Toen Simeon Jezus in zijn armen nam, dankte hij God voor de kans om de nieuwe koning met eigen ogen te zien. Daarop gaf hij hem met de volgende woorden terug aan Maria: ‘Weet wel dat velen in Israël door hem ten val zullen komen of juist zullen opstaan. Hij zal een teken zijn dat betwist wordt, en zelf zult u als door een zwaard doorstoken worden. Zo zal de gezindheid van velen aan het licht komen.’

Op dat moment kwam er een vrouw naar hen toe. Het was de vierentachtigjarige weduwe en profetes Hanna* die al haar tijd in de tempel doorbracht met vasten en bidden. De woorden van Simeon klonken nog na in de oren van Maria en Jozef toen Hanna naar voren stapte en Jezus eveneens loofde. Ze dankte God dat hij dit bijzondere jongetje aan de wereld had geschonken. Daarna deed ze een buitengewoon ongebruikelijke bewering en voorspelde Maria en Jozef dat hun zoon Jeruzalem van de Romeinse overheersing zou bevrijden.

Maria en Jozef verbaasden zich over de woorden van Simeon en Hanna. Ze waren gevleid door de aandacht, zoals alle jonge ouders zouden zijn, maar wisten niet wat dat gepraat over zwaarden en bevrijding nu precies betekende. Ze vervulden hun plichten en verdwenen uit de tempel in de drukke straten van Jeruzalem, tegelijkertijd opgetogen en bang voor het leven waarvoor hun zoon wellicht was voorbestemd.

Als Herodes had geweten dat Jezus zo dichtbij was – niet meer dan zeshonderd meter van zijn troonzaal – had hij een einde kunnen maken aan zijn kwelling. Maar het kind en zijn ouders waren die dag niet meer dan drie anonieme figuurtjes die zich door de lawaaiige bazaars en de smalle, kronkelende straatjes een weg baanden naar de tempel.

De tempel zal een blijvend monument van zijn grootsheid zijn – althans dat denkt Herodes. Opmerkelijk genoeg is hij nauwelijks welkom binnen de muren van het heiligdom, vanwege zijn volkomen gebrek aan vroomheid en geloof en zijn meedogenloze onderwerping van het Joodse volk.

Achter de tempel, aan de overkant van het Kidrondal, rijst de steile Olijfberg op, waar herders hun kuddes hoeden op de grazige hellingen die bezaaid zijn met kalksteenrotsen. Binnenkort wordt het pesachfeest gevierd en zullen tienduizenden Joodse pelgrims uit het hele koninkrijk van Herodes naar Jeruzalem komen om voor veel geld schapen te kopen en te laten offeren in de grote tempel.

De slachting van de kinderen in Betlehem is in veel opzichten niet anders. Ze worden geofferd ten behoeve van Herodes’ heerschappij – wat erop neerkomt dat ze vermoord worden uit naam van het Romeinse Rijk. Herodes is niets zonder Rome, een marionet die zijn koningschap uitsluitend te danken heeft aan de wrede, oppermachtige republiek. Het is zijn recht en plicht om de hardvochtige politiek van het rijk uit te voeren in zijn koninkrijk, dat anders is dan alle andere vazalstaten onder Romes ijzeren vuist. Het Jodendom is een oude beschaving gebaseerd op een geloofssysteem dat haaks op dat van Rome staat. Waar de Romeinen talrijke heidense goden vereren, erkennen de Joden slechts de ene Joodse God.

Herodes is de bemiddelaar in deze hachelijke verstandhouding. De Romeinen spreken hem erop aan als een zogenaamde nieuwe koning der Joden moeilijkheden veroorzaakt. Ze zullen geen heerser accepteren die ze niet zelf hebben gekozen. En als de volgelingen van die nieuwe ‘koning’ de revolutie prediken, is het zeker dat de Romeinen onmiddellijk tussenbeide komen om de rebellie in bloed te smoren. Het is beter dat Herodes het zelf afhandelt.

De koning kan Betlehem niet zien vanuit zijn paleis, maar het is ongeveer tien kilometer verderop, achter de lage, groene heuvels. Hij ziet het bloed niet dat op dat moment door de straten stroomt en hoort niets van het gegil van de doodsbange kinderen en hun ouders. Hij kijkt met een onbezwaard geweten uit het raam van zijn paleis. Laat anderen hem veroordelen voor de dood van een tiental kinderen, hij zal die nacht uitstekend slapen in de wetenschap dat de moorden gepleegd werden ten behoeve van zijn bewind, van Judea en van Rome. Als keizer Augustus over het bloedbad hoort, zal hij het zonder twijfel begrijpen: Herodes doet wat gedaan moet worden.

Jezus en zijn ouders ontsnappen op het nippertje uit Betlehem. Jozef schrikt wakker uit een angstaanjagende droom en krijgt een visioen van wat er staat te gebeuren. Hij wekt Maria en Jezus in het holst van de nacht en ze ontsnappen. De soldaten van Herodes komen te laat. Ze slachten de kinderen tevergeefs af en vervullen daarmee een voorspelling die de tegendraadse profeet Jeremia* vijfhonderd jaar eerder had uitgesproken.

Er zijn nog veel meer profetieën over het leven van Jezus in de Bijbel opgetekend. Stukje bij beetje zullen ook die voorspellingen uitkomen terwijl het kind uitgroeit tot een volwassen man. Zijn gedrag zal hem de roep opleveren van een revolutionair die in heel Judea bekendstaat om zijn verbijsterende preken en excentrieke leer. Hij zal door het Joodse volk op handen worden gedragen, maar een bedreiging vormen voor degenen die van het gewone volk profiteren: de hogepriesters, de schriftgeleerden, de oudsten, de marionettenheersers van Judea en, bovenal, het Romeinse Rijk.

En Rome accepteert geen bedreigingen. De Romeinen hebben van de vroegere rijken van de Macedoniërs, Grieken en Perzen geleerd en zich de kunst van het martelen en onderdrukken meester gemaakt. Rebellen en herrieschoppers worden op een afschrikwekkende manier aangepakt, zodat anderen niet in de verleiding komen hun voorbeeld te volgen.

Zo zal het ook Jezus vergaan en daarmee wordt nog een profetie vervuld.

Maar dat moet allemaal nog komen. Nu is Jezus nog een kind dat liefdevol wordt verzorgd door Maria en Jozef. Hij werd geboren in een stal, kreeg bezoek van de Wijzen die hem kostbare geschenken gaven en is nu op de vlucht voor Herodes en het Romeinse Rijk.*

*  Er waren twee plaatsen die Betlehem heetten, en beide kunnen er aanspraak op maken de ware geboorteplaats van Jezus te zijn. De stad waar koning David werd geboren ligt een paar kilometer van Jeruzalem. Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat het ten tijde van Jezus’ geboorte een heel klein of relatief schaars bewoond dorp was. Het tweede Betlehem ligt in Galilea, zes kilometer van Nazaret. Degenen die dit dorp als geboorteplaats aanwijzen, argumenteren dat het voor de hoogzwangere Maria bijzonder moeilijk zou zijn geweest om ongeveer honderdvijftig kilometer naar de andere plaats te lopen. De verdedigers van de traditionele geboorteplaats wijzen op de bijbelse profetie dat Jezus in de stad van David geboren zou worden, ofwel het Betlehem nabij Jeruzalem. Het feit dat Maria en Jozef Jezus naar de tempel in Jeruzalem brachten toen hij acht dagen oud was, en nog eens op de veertigste dag na zijn geboorte, lijkt de balans in het voordeel van de traditionele geboorteplaats te laten doorslaan.

*  Overal in de klassieke wereld werd genocide gepleegd. ‘Hij snijdt de schoot van zwangere vrouwen open; hij maakt de kinderen blind,’ zegt een oud Assyrisch gedicht. Men beschouwde genocide vaak als ethisch te rechtvaardigen als het bij het moorden om een wraakneming ging of het dwarsbomen van een agressor.

*  Het Joodse thuisland heette in een ver verleden Israël, een ‘Beloofd Land’ dat God aan zijn volgelingen schonk. Het noordelijke deel van dit koninkrijk kwam in 722 v.Chr. in handen van de Assyriërs, terwijl de Babyloniërs later ook de zuidelijke helft veroverden. Na de Romeinse verovering van 63 v.Chr. kreeg het gebied rond Jeruzalem de naam Judea. De hele regio, inclusief Galilea, maakte bestuurlijk deel uit van de Romeinse provincie Syria. De benamingen Israël en Palestina werden in de tijd van Jezus niet gebruikt. Israël werd weer in gebruik genomen toen de onafhankelijke Joodse staat op 14 mei 1948 werd gesticht, bijna vierduizend jaar nadat de eerste Joden naar het Beloofde Land trokken.

*  In deze volgorde gaat het om de profetieën uit: Numeri 24:17, Micha 5:2-5, Jeremia 23:5 en Jesaja 9:7, Psalm 72:10-11 en Jesaja 7:13-14.

*  De drie belangrijkste geschriften van de Joodse traditie zijn de Tenach, de Tora en de Talmoed. De Tenach, ook wel de Joodse Bijbel genoemd, omvat de canonieke heilige geschriften van het Jodendom die ongeveer vijfhonderd jaar voor de geboorte van Christus werden verzameld. Christenen noemen de geschriften van de Tenach het Oude Testament. De Tora is de aanduiding voor de eerste vijf boeken van de Tenach: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium. In de Talmoed werden bijna zeshonderd jaar later, na de verwoesting van de tempel in 70 n.Chr., de leer van rabbijnen, commentaren en interpretaties samengebracht zodat ze voortaan in schriftelijke vorm konden worden doorgegeven, in plaats van mondeling.

** In 1991 vermeldde The Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society (jrg. 32, pp. 389-407) dat de Chinese astronomen in maart van het jaar 5 v.Chr. een langzaam bewegende komeet met een lange staart hadden waargenomen. Deze sui-hsing of ‘ster’ hing meer dan zeventig dagen in het sterrenbeeld Steenbok. Dezelfde komeet moet in de uren voor zonsopgang zichtbaar zijn geweest aan de hemel boven Perzië, waar de Wijzen vandaan kwamen. Vanwege de draaiende beweging van de aarde zou het licht van de komeet recht voor de Wijzen hebben gestaan tijdens hun reis: ze zouden de ster dus werkelijk zijn gevolgd.

*  De maand maart, het lammerseizoen, komt overeen met de beschrijving in de Evangeliën van herders die hun kuddes hoeden op een heuvel. De datum waarop de geboorte van Jezus nu wordt gevierd, 25 december, werd door de Romeinen gekozen en Kerstmis genoemd – de mis ter ere van Jezus’ geboorte – nadat hun rijk in de vierde eeuw christelijk was geworden. Voor de Romeinen was deze dag ooit de afsluiting van bacchanale feesten, de saturnalia. Toen ze hun heidense tradities echter afzwoeren, lag het voor de hand om het wellustige festival te vervangen door een dag waarop de geboorte van hun nieuwe verlosser werd herdacht.

*  Hanna wordt in het Evangelie volgens Lucas ‘profetes’ genoemd. Ze is de enige vrouw in het Nieuwe Testament die deze eer te beurt valt. De aanduiding betekende dat zij dingen zag die voor normale mensen verborgen bleven. Het betekende ook dat zij een hogere roeping had dan Simeon, die door dezelfde schrijver slechts geëerd wordt met de typering ‘rechtvaardig en vroom’. Lucas noemt ook de naam van de stam van Hanna, Aser, wat haar tot een uitzondering maakt onder de personen uit het Nieuwe Testament.

*  Er wordt nog uitvoerig gediscussieerd over hoe oud Jezus precies geworden is, maar de conclusie dat hij ergens in de lente van 6 of 5 v.Chr. werd geboren is gebaseerd op duidelijk historisch bewijs, aangezien Herodes de Grote in 4 v.Chr. overleed. De datum van Jezus’ overlijden was 14 nisan. Het begin van het jaarlijkse pesachfeest werd bepaald aan de hand van een maankalender, waaruit afgeleid kan worden dat hij op een vrijdag in de jaren 27-30 gestorven moet zijn. Uit de geschiedschrijving weten we dat Jezus werd terechtgesteld toen de Romeinse gouverneur Pilatus en de Joodse hogepriester Kajafas beiden in Judea in functie waren, wat het geval was van 26-37 n.Chr. Mede gelet op Jezus’ leeftijd maakt dit het jaar 30 n.Chr. plausibel als sterfjaar, hoewel daar nog steeds veel discussie over is.

*  De meeste feiten, citaten en verhalen over Jezus die wij kennen, komen uit de vier Evangeliën, van Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. Hoewel velen tegenwoordig aan deze geschriften twijfelen, is er op grond van studie en archeologische gegevens een groeiende consensus omtrent hun authenticiteit en historische waarde. Veel geleerden menen dat Matteüs ergens tussen 50 en 70 n.Chr. in het Grieks werd geschreven door de discipel en voormalige belastinginner met dezelfde naam. Marcus werd geschreven door Johannes Marcus, een goede vriend van Petrus die waarschijnlijk via diens prediking over Jezus hoorde. Matteüs en Marcus lijken veel op elkaar, zodat velen zich afvragen of Matteüs Marcus als bron gebruikte, of omgekeerd. Lucas was een vriend van Paulus, de voormalige farizeeër die zich tot het christendom bekeerde en het met nog meer geestdrift predikte dan de discipelen. Het Lucasevangelie werd voor een niet-Joods publiek geschreven, met de verlossing als het centrale thema. De discipel Johannes schreef zijn Evangelie in het Grieks en legde de nadruk op de verkondiging. Traditioneel wordt aangenomen dat het Johannesevangelie als laatste te boek werd gesteld. De boeken van Matteüs, Marcus en Lucas zijn ook bekend als de Synoptische Evangeliën, omdat ze in veel opzichten met elkaar overeenkomen. Alle vier Evangeliën worden samen de Canonieke Evangeliën genoemd – zij vormen de essentiële canon van het christelijke geloof. Johannes schreef onafhankelijk van de andere evangelisten en ging, net als Matteüs, uit van zijn unieke positie als ooggetuige. Als hij zijn Evangelie inderdaad als laatste schreef, zou Johannes het laatste woord hebben gehad over het leven van Jezus – niet alleen om te bevestigen wat de anderen hadden verteld maar ook om de definitieve chronologie en volgorde van gebeurtenissen vast te stellen. Johannes was er op elk essentieel moment van Jezus’ prediking bij en kon dus tal van gebeurtenissen met de levendigheid van een ooggetuigenverslag beschrijven. Bovendien was hij Jezus’ vertrouweling onder de discipelen (de leerling ‘van wie Jezus veel hield’, zegt hij trots in Johannes 20:2, een zoveelste bewijs dat de volgelingen om aanzien en invloed bij hun leider vochten). Deze twee feiten maken zijn verhaal des te sterker.