Vertaling Pieter van der Veen, Chiel van Soelen,
Jos den Bekker, Graa Boomsma

Andrew Solomon

VER VAN DE BOOM

ALS JE KIND ANDERS IS

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2012 Andrew Solomon

Oorspronkelijke titel Far from the Tree: A Dozen Kinds of Love

Oorspronkelijke uitgever Simon & Schuster, New York

© 2013 Nederlandse vertaling Pieter van der Veen en Chiel van Soelen (hoofdstukken 1, 2, 7, 8, 10, 11, 12, motto en dankwoord) / Jos den Bekker (hoofdstukken 3, 4, 5) / Graa Boomsma (hoofdstukken 6, 9) / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Auteursfoto Chantal Heijnen

Het gedicht is overgenomen uit Emily Dickinson, Gedichten 2, vertaling Peter Verstegen (Amsterdam: G.A. van Oorschot, 2007)

E-BOOK ISBN 978 90 468 1603 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1565 6 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Voor John,
voor wiens verschillendheid
ik alle gelijkheid in de wereld graag zou opgeven

Het onvolmaakte is ons paradijs.

Weet dat in deze bitterheid de vreugde schuilt

In gebrekkige woorden en weerbarstige klanken,

omdat het onvolmaakte ons zo eigen is.

– Wallace Stevens, ‘The Poems of Our Climate’

.

INHOUD

I Zoon

II Doof

III Dwergen

IV Syndroom van Down

V Autisme

VI Schizofrenie

VII Gehandicapt

VIII Wonderkinderen

IX Verkrachting

X Misdaad

XI Transgender

XII Vader

Dankwoord

Noten

Bibliografie

I

ZOON

Voortplanting is geen eenvoudig reproductief gebeuren, al wordt het vaak zo voorgesteld. Alsof er slechts sprake zou zijn van twee mensen die een kind willen en zich ‘reproduceren’ door zich met elkaar te verenigen. Het woord voortplanting is hoogstens een geruststellend eufemisme voor ouders die nog geen idee hebben van wat hun te wachten staat. In de onderbewuste fantasieën die het verwekken van een kind zo aanlokkelijk maken gaat het vaak om het voortbestaan van onszelf, niet om iemand met een geheel eigen persoonlijkheid. Omdat we geloven dat onze zelfzuchtige genen regelrecht doorgegeven worden, zijn we vaak niet voorbereid op kinderen met totaal onbekende eigenschappen. Ouderschap stort ons abrupt in een permanente relatie met iemand die ons vreemd is. Hoe vreemder dat wezen, hoe negatiever onze reactie. We willen in het gezicht van onze kinderen de verzekering weerspiegeld zien dat we niet zullen sterven. Vooral kinderen die deze onsterfelijkheidsfantasie onderuithalen, omdat ze wezenlijk anders zijn, maken het ons moeilijk. Ze vragen van ons dat we van ze houden omwille van henzelf en niet vanwege onze eigen kwaliteiten die we zo graag in hen terugzien. Dat is een stuk moeilijker. Van je eigen kinderen houden vraagt heel wat van je verbeeldingskracht.

Toch is in onze moderne samenleving, net als in vroegere samenlevingen, het hemd vaak nader dan de rok. Weinig geeft zo veel voldoening als succesvolle en liefhebbende kinderen, bijna niets is zo erg als wanneer je kinderen mislukken of zich van je afkeren. Onze kinderen zijn geen kopie van ons. Ze zijn de dragers van overgeërfde genen en recessieve eigenschappen en ze staan vanaf het allereerste begin bloot aan omgevingsinvloeden waarover wij geen macht hebben. Toch zijn we onlosmakelijk met onze kinderen verbonden. Als je eenmaal de metamorfose van het ouderschap hebt durven ondergaan, is dat voor altijd. De psychoanalyticus D.W. Winnicott zei eens: ‘Een baby bestaat niet op zichzelf. Wanneer je spreekt over een baby, heb je het altijd over een baby en iemand anders. Een baby kan niet alleen bestaan, maar slechts in relatie tot een ander.’ Voor zover onze kinderen op ons lijken, is ons niets zo kostbaar als hun bewondering, maar voor zover ze van ons verschillen, kunnen ze een aanslag op ons zelfbeeld zijn. Vanaf het begin willen we graag dat ze ons navolgen en verlangen we naar misschien wel het mooiste compliment dat het leven kan geven: dat ze ervoor kiezen om te leven volgens onze normen en waarden. Vaak laten we ons erop voorstaan hoezeer wij verschillen van onze ouders, maar is het een hevige teleurstelling als onze kinderen zo heel anders zijn dan wij.

Omdat identiteit door de ene generatie wordt doorgegeven aan de volgende, hebben de meeste kinderen althans een aantal eigenschappen gemeen met hun ouders. Dat zijn de verticale identiteiten. Kenmerken en waarden worden door de generaties heen van ouder op kind overgedragen, niet alleen via het DNA maar ook door gedeelde culturele normen. Etniciteit is bijvoorbeeld een verticale identiteit. Niet-blanke kinderen hebben meestal niet-blanke ouders; huidpigmentatie wordt genetisch van ouder op kind doorgegeven, samen met het zelfbeeld van iemand met een bepaalde huidskleur, al kan dat zelfbeeld door de generaties heen veranderen. Ook taal is gewoonlijk een verticale identiteit: de meeste Griekssprekende mensen leren hun kinderen Grieks spreken, al kunnen die een eigen taalgebruik ontwikkelen en spreken ze een groot deel van de tijd een andere taal. Religie is ook een min of meer verticale identiteit: over het algemeen zullen katholieke ouders hun kinderen katholiek grootbrengen, al kunnen de kinderen areligieus worden of een ander geloof aannemen. Nationaliteit is eveneens verticaal, behalve voor immigranten. Ook of je blond of bijziend bent heeft meestal te maken met je ouders, maar vaak is dit niet belangrijk voor je identiteit omdat de kleur van je haar tamelijk onbelangrijk is en bijziendheid gemakkelijk gecorrigeerd kan worden.

Dikwijls heeft iemand echter een intrinsieke of verworven eigenschap die de ouders niet hebben. Dan moet die persoon zijn of haar identiteit vinden bij een groep gelijkgestemden, de zogeheten peer-groep. Dat is een horizontale identiteit. Zulke horizontale identiteiten kunnen het gevolg zijn van recessieve genen, willekeurige mutaties, prenatale invloeden of waarden en voorkeuren die een kind niet deelt met zijn verwekkers. Zo is homoseksualiteit een horizontale identiteit: de meeste homoseksuele kinderen hebben heteroseksuele ouders. Hoewel hun seksualiteit niet wordt bepaald door hun peers, leren ze hun homoseksuele identiteit herkennen door observatie van en deelname aan een subcultuur buiten het gezin. Lichamelijke handicaps zijn meestal een horizontale identiteit, net als genialiteit. Psychopathie is eveneens meestal horizontaal; ook de meeste misdadigers worden niet opgevoed door gangsters maar volgen het criminele pad uit eigen beweging. Dat geldt eveneens voor aandoeningen als autisme en voor geestelijke beperkingen. En een kind dat is voortgekomen uit een verkrachting kan met emotionele problemen te maken krijgen die zijn eigen moeder niet kan kennen, ook al komen die voort uit haar eigen trauma.

In 1993 kreeg ik de opdracht om voor The New York Times de Dovencultuur te onderzoeken. Ik veronderstelde dat doofheid niet meer dan een handicap was. In de daaropvolgende maanden raakte ik steeds dieper bij de Dovenwereld betrokken. De meeste dove kinderen hebben horende ouders; vaak vinden die het vooral belangrijk dat ze leren functioneren in de wereld van de horenden en steken ze enorm veel energie in spreken en liplezen, soms ten koste van ander onderwijs. Sommige doven zijn goed in liplezen en kunnen zich verstaanbaar uiten, maar velen hebben die vaardigheid niet en lopen soms jarenlang bij audiologen en logopedisten in plaats van geschiedenis-, wiskunde- en filosofielessen te volgen. Vaak ontdekken ze pas tijdens hun adolescentie dat er zoiets als een Dovenidentiteit bestaat en ervaren ze dat als een grote bevrijding. Ze komen in een wereld terecht waarin gebarentaal als een volwaardige taal geldt en ontdekken zichzelf. Sommige horende ouders accepteren die ingrijpende nieuwe ontwikkeling, andere verzetten zich ertegen.

De hele situatie kwam me verbazingwekkend vertrouwd voor omdat ik homoseksueel ben. Homoseksuelen groeien meestal op onder het toeziend oog van hetero-ouders die vinden dat hun kinderen als hetero beter af zouden zijn en hun soms veel leed berokkenen door hen te dwingen zich te conformeren. Die mensen ontdekken het bestaan van een homoseksuele identiteit vaak tijdens de adolescentie of daarna, dit tot hun grote opluchting. Toen ik over doven begon te schrijven, kwam er net een nieuw apparaat op de markt, het cochleair implantaat, dat een soort vervangend gehoor tot stand brengt. De makers prezen het aan als een wondermiddel voor een vreselijke handicap, de Dovengemeenschap beschouwde het als een poging tot genocide op hun bloeiende gemeenschap. Beide partijen hebben sindsdien hun woordgebruik gematigd, maar wat de kwestie bemoeilijkt is dat cochleaire implantaten het meeste resultaat opleveren als ze vroeg worden geïmplanteerd, het liefst al bij zuigelingen. De beslissing wordt daarom vaak door de ouders genomen voordat het kind er een eigen mening over kan hebben. Door die discussie besefte ik dat mijn ouders mij met groot enthousiasme een soortgelijke vroege ingreep zouden hebben laten ondergaan om me hetero te maken, als dat mogelijk was geweest. Ik twijfel er niet aan dat als die mogelijkheid er zou komen, de homocultuur alsnog grotendeels zou kunnen verdwijnen. Het is een gedachte die me niet vrolijk stemt, maar naarmate ik meer inzicht kreeg in de Dovencultuur, realiseerde ik me dat de houding die ik bij mijn ouders verwerpelijk had gevonden, leek op de reactie die ikzelf waarschijnlijk zou hebben als ik een doof kind zou krijgen. Mijn eerste impuls zou zijn om alles in het werk te stellen om de afwijking te repareren.

Toen bleek een vriendin een dochter met dwerggroei te hebben. Ze vroeg zich af of ze haar dochter moest grootbrengen met het idee dat ze net zo was als ieder ander, alleen kleiner, of dat ze dwergen juist als rolmodel moest voorhouden aan haar dochter. Of dat ze moest uitzoeken of een operatieve verlenging van haar ledematen mogelijk was. Toen ze me dat in haar ontreddering vertelde, herkende ik een bepaald patroon. Ik had tot mijn verbazing ontdekt dat ik veel gemeen had met doven en nu herkende ik veel bij iemand met dwerggroei. Ik vroeg me af wie er nog meer op de nominatie stonden om zich bij onze olijke club aan te sluiten. Als homoseksualiteit, doofheid en dwerggroei, vaak gezien als ziektes of gebreken, konden uitgroeien tot een identiteit, dan leek het me dat er nog veel meer soortgelijke categorieën moesten zijn in dit lastige schemergebied. Dit gaf me een radicaal andere kijk op de dingen. Ik had mezelf altijd gezien als lid van een vrij kleine minderheid, maar opeens besefte ik dat ik in een breed gezelschap verkeerde. Ons anders-zijn verenigt ons. Mensen kunnen door hun anders-zijn geïsoleerd raken, maar samen zijn ze met miljoenen, verbonden door de strijd die ze ieder moeten voeren. Het uitzonderlijke komt veel voor, terwijl volstrekt normaal zijn een zeldzame en eenzame aangelegenheid is.

Zoals mijn ouders niet begrepen wie ik was, zo zijn er ongetwijfeld nog steeds ouders die hun kinderen niet begrijpen. Veel ouders ervaren de horizontale identiteit van hun kind als kwetsend. Als een kind duidelijk verschilt van de rest van het gezin vraagt dat om een kennis, een deskundigheid en een optreden die het vermogen van de gemiddelde vader en moeder te boven gaan, althans aanvankelijk. Het kind is ook uitgesproken anders dan de meeste van zijn leeftijdgenoten en wordt daarom ook buiten het gezin minder begrepen en geaccepteerd. Verbaal agressieve vaders gaan minder tekeer tegen kinderen die fysiek op hen lijken. Als je het kind bent van een boeman, kun je maar het beste zijn trekken hebben. Vaak zullen gezinnen de verticale identiteiten van het kind vanaf de vroegste jeugd versterken, maar grote moeite hebben met de horizontale. Verticale identiteiten worden meestal als een identiteit gerespecteerd, horizontale worden vaak als een gebrek beschouwd.

Hoewel in onze tijd voor zwarte mensen in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië het leven misschien niet altijd gemakkelijk is, wordt er niet onderzocht hoe een verandering van genen ervoor zou kunnen zorgen dat de volgende generatie kinderen van zwarte ouders steil vlasblond haar en een romige huidskleur heeft. In het huidige Amerika valt het soms niet mee Aziaat, Jood of vrouw te zijn, maar toch zal niemand beweren dat ze daarom wel gek zijn als ze niet een blanke christelijke man zouden worden, als dat zou kunnen. Er zijn veel verticale identiteiten die niet makkelijk zijn voor mensen maar die we toch niet proberen gelijk te schakelen. De nadelen van homo-zijn zijn waarschijnlijk niet veel groter dan die van dergelijke verticale identiteiten, maar lange tijd hebben de meeste ouders geprobeerd hun homoseksuele kind hetero te maken. Lichamelijke afwijkingen zijn meestal beangstigender voor de mensen die er maar af en toe mee geconfronteerd worden dan voor de betrokkenen zelf, maar ouders zullen er alles aan doen om ze te corrigeren, ondanks de psychische belasting die dit vaak voor henzelf en hun kinderen meebrengt. Als ze hun kind bestempelen als geestelijk ziek – of het nu gaat om autisme, verstandelijke beperkingen of transgenderisme – blijkt daar misschien eerder uit dat zij het er zelf moeilijk mee hebben dan dat het kind het er moeilijk mee heeft. Er wordt veel gesleuteld aan zaken die misschien beter met rust gelaten kunnen worden.

Zwakzinnigheid is een woord dat al lang als te beladen geldt om het nog in het normale spraakgebruik te bezigen, maar de discretere medische termen die daarvoor in de plaats zijn gekomen, zoals ziekte, syndroom en aandoening, kunnen een bijna even negatieve bijbetekenis hebben. We gebruiken vaak ziekte als we een bepaalde gesteldheid in een negatief daglicht willen stellen en identiteit als we die positief willen bevestigen. Dat is een vals onderscheid. In de natuurkunde stelt de Kopenhaagse interpretatie dat energie/materie zich soms als een golf en soms als een deeltje gedraagt – wat zou inhouden dat ze beide is – en dat het door onze menselijke beperkingen komt dat we beide hoedanigheden niet tegelijkertijd kunnen waarnemen. De natuurkundige en Nobelprijswinnaar Paul Dirac liet zien hoe licht uit deeltjes lijkt te bestaan als we een deeltjesvraag stellen en uit golven als we een golfvraag stellen. Een soortgelijke dualiteit bestaat er ook waar het onszelf betreft. Veel aandoeningen zijn zowel een ziekte als een identiteit, maar we kunnen maar één aspect zien als we het andere verbloemen. De identiteitsvisie verwerpt het idee van ziekte, terwijl de geneeskunde te weinig het identiteitsaspect onderkent. Door hun beperktheid schieten beide tekort.

Natuurkundigen verkrijgen bepaalde inzichten door energie als een golf op te vatten en andere inzichten door het als een deeltje te beschouwen. Ze gebruiken de kwantummechanica om de aldus verkregen informatie met elkaar in overeenstemming te brengen. Op dezelfde manier moeten we ziekte en identiteit onderzoeken en in het besef dat we meestal slechts vanuit een van de beide gebieden te werk gaan die begrippen vervolgens met elkaar verzoenen. We hebben een woordgebruik nodig waarin de beide begrippen geen tegenstelling vormen, maar verenigbare aspecten van een aandoening zijn. Waar het om gaat is dat we op een andere manier de waarde van een individu en van een leven gaan beoordelen, dat we aan het begrip gezond een bredere invulling geven. Ludwig Wittgenstein zei: ‘Het enige wat ik weet is waar ik woorden voor heb.’ Als we voor iets geen woorden hebben, kunnen we er niet mee omgaan. Om de tegenstelling te overbruggen hebben we bovenal de juiste woorden nodig.

De kinderen die ik in dit boek beschrijf hebben horizontale aandoeningen die voor hun ouders vreemd zijn. Ze zijn doof of dwerg, ze hebben het syndroom van Down, autisme, schizofrenie of meervoudige ernstige handicaps. Het zijn wonderkinderen, mensen die verwekt zijn door verkrachting, die misdaden begaan of transgender zijn. Het afgezaagde spreekwoord zegt dat de appel niet ver van de boom valt, wat wil zeggen dat een kind op zijn ouders lijkt. Deze kinderen zijn echter appels die elders terecht zijn gekomen: soms een paar boomgaarden verderop, soms aan de andere kant van de wereld. Toch leren talloze gezinnen een kind dat niet voldoet aan hun oorspronkelijke verwachtingen te tolereren, te aanvaarden en ten slotte in de armen te sluiten. Dit proces wordt vaak vergemakkelijkt en soms bemoeilijkt door opvattingen over identiteit en medische ontwikkelingen. Beide hebben voor families gevolgen gehad die zelfs twintig jaar geleden nog ondenkbaar waren.

Elk kind stelt zijn ouders voor verrassingen en deze extreme gevallen zijn slechts variaties op een bekend thema. Zoals we veel te weten komen over de werking van een geneesmiddel door het effect ervan bij extreem hoge doseringen te bestuderen, of zoals we de geschiktheid van bouwmaterialen testen door ze bloot te stellen aan onvoorstelbaar hoge temperaturen, zo kunnen we het universele fenomeen van verschillen binnen het gezin begrijpen door naar deze extreme gevallen te kijken. Het hebben van uitzonderlijke kinderen versterkt bepaalde eigenschappen van de ouders: slechte ouders worden verschrikkelijke ouders, maar goede ouders worden vaak uitzonderlijk goede ouders. In tegenstelling tot Tolstoj vind ik dat de ongelukkige gezinnen die hun afwijkende kinderen afwijzen, veel op elkaar lijken, terwijl de gelukkige gezinnen die proberen ze te aanvaarden op heel verschillende manieren gelukkig zijn.

Nu aanstaande ouders steeds meer mogelijkheden hebben om ervoor te kiezen geen kinderen met een problematische horizontale identiteit te krijgen, zijn de ervaringen van ouders met zulke kinderen essentieel voor een beter begrip van anders-zijn. Hoe de ouders in het begin op het kind reageren en ermee in wisselwerking treden is bepalend voor hoe het kind zichzelf zal zien. Door hun ervaringen maken deze ouders ook een diepgaande verandering door. Als je een kind hebt met een handicap, ben je voor altijd de ouder van een gehandicapt kind en wordt dat een van je belangrijkste hoedanigheden, die in hoge mate bepaalt hoe andere mensen naar je kijken en je inschatten. Dergelijke ouders zien de afwijking aanvankelijk vaak als een ziekte, totdat gewenning en liefde hun leert met deze voor hen vreemde nieuwe werkelijkheid om te gaan, vaak door de identiteit bij de naam te gaan noemen. Vertrouwd raken met wat anders is, maakt dat je er beter mee kunt omgaan.

Het onderstrepen van de vreugde die zulke ouders daarbij hebben ondervonden is van wezenlijk belang voor het behoud van identiteiten die nu dreigen te verdwijnen. Hun verhalen tonen ons hoe we tot een veel ruimere interpretatie van het mens-zijn kunnen komen. Het is belangrijk om te weten hoe autistische mensen hun autisme ervaren, of dwergen hun dwerggroei. Zelfacceptatie is belangrijk, maar zonder acceptatie door de maatschappij en het eigen gezin verandert het niets aan het meedogenloze onrecht dat veel groepen met een horizontale identiteit wordt aangedaan en leidt het ook niet tot adequate hervormingen. We leven in xenofobische tijden, waarin wetgeving met steun van de meerderheid rechten tenietdoet van vrouwen, van lesbiennes, homo-, bi- en transseksuelen, van illegale immigranten en armen. Maar hoewel de wereld steeds harder wordt, is er in gezinnen veel compassie en reikt bij de meeste ouders die ik heb beschreven hun liefde tot over de scheidslijn. Als we begrijpen hoe zij hun eigen kinderen leerden waarderen, kan dat ons allemaal het inzicht en de motivatie geven om hetzelfde te doen. Als ouders hun kind diep in de ogen kijken, daarin zowel zichzelf als een volstrekt vreemde ontdekken en van het kind in al zijn aspecten leren houden, zullen ze de vreugde ervaren van een zichzelf respecterend, maar belangeloos ouderschap. Het is verbazingwekkend hoe vaak er zo’n wederkerige liefdesband ontstaat en hoe vaak ouders die dachten niet in staat te zijn om voor een uitzonderlijk kind te zorgen, ontdekken dat ze dat wel kunnen. Ouderliefde wint het meestal, ook in de moeilijkste omstandigheden. Er is meer verbeeldingskracht in de wereld dan je misschien zou denken.

Als kind had ik dyslexie en ik ben nog steeds dyslectisch. Als ik met de hand schrijf, moet ik me nog steeds op elke letter concentreren en ook dan nog staan er soms letters verkeerd of ben ik er een paar vergeten. Mijn moeder constateerde mijn dyslexie al vroeg en begon me op mijn tweede te leren lezen. Trainend als een olympische atleet in de fonetiek leerde ik hele middagen op haar schoot hoe woorden uitgesproken moesten worden. We oefenden op letters alsof er geen mooiere vormen waren. Om mijn aandacht vast te houden gaf ze me een schrift met een geel vilten kaft waarop Winnie de Poeh en Teigetje waren genaaid en we maakten geheugenkaartjes waarmee we in de auto spelletjes deden. Ik genoot van de aandacht die ik kreeg en mijn moeder gaf haar lessen een leuke vorm, alsof het de spannendste puzzel in de wereld was, een privéspelletje tussen ons. Toen ik zes was probeerden mijn ouders me op elf scholen in New York aan te melden, maar alle elf wezen ze me af omdat ik volgens hen nooit zou leren lezen en schrijven. Een jaar later werd ik aangenomen op een school waarvan het hoofd met de nodige reserves mijn gevorderde leesvaardigheid liet prevaleren boven de testresultaten die voorspelden dat ik nooit zou leren lezen. De sfeer van triomf in ons huis was blijvend en die vroege overwinning op de dyslexie was een heel leerzame ervaring. We hadden met geduld, liefde, intelligentie en wilskracht een neurologische afwijking kleingekregen. Helaas legde dat ook de basis voor onze latere worstelingen, omdat het daardoor moeilijk te accepteren was dat er niets te doen viel aan die andere afwijking die zich steeds duidelijker manifesteerde: mijn homo-zijn.

Mensen vragen me soms wanneer ik besefte dat ik homo was. Ik vraag me af waarom het nodig is om dat te weten. Het duurde enige tijd voordat ik me bewust werd van mijn seksuele verlangens. Het besef dat ik iets ongewoons en afwijkends wilde, was echter al zo vroeg aanwezig dat ik me de tijd daarvoor niet kan herinneren. Recente studies hebben aangetoond dat mannelijke homoseksuelen soms al op tweejarige leeftijd een afkeer hebben van bepaalde wilde spelletjes en dat de meesten zich op zesjarige leeftijd al anders gedragen dan andere jongetjes. Omdat ik al vroeg besefte dat veel van mijn aandriften als onmannelijk golden, begon ik me op allerlei manieren een houding te geven. Toen ons in groep drie werd gevraagd wat we het lekkerst vonden en iedereen ijs, hamburgers of wentelteefjes noemde, koos ik trots ekmek kadayiff met kaymak, dat ik vaak bestelde bij een Armeens restaurant in East 27th Street. Ik heb nooit honkbalplaatjes geruild, maar wel in de schoolbus de plots van opera’s uit de doeken gedaan. Dat alles maakte me niet populair.

Thuis had ik daar geen last van, al werd ik wel zo nu en dan tot de orde geroepen. Toen ik zeven was kochten mijn moeder, mijn broer en ik schoenen bij Indian Walk Shoes, waarna de verkoper vroeg welke kleur ballonnen we wilden. Mijn broer wilde een rode ballon. Ik wilde een roze. Mijn moeder wierp tegen dat mijn lievelingskleur blauw was en dat ik dus geen roze ballon wilde. Ik zei dat ik echt een roze wilde, maar onder haar boze blik nam ik een blauwe. Dat mijn favoriete kleur blauw is maar ik nog steeds homo ben, getuigt zowel van de invloed van mijn moeder als van de grenzen daaraan. Op een keer zei ze: ‘Toen je klein was, wilde je nooit wat andere kinderen leuk vonden en ik stimuleerde je je eigen gang te gaan.’ Ze voegde er, slechts half ironisch, aan toe: ‘Soms denk ik dat ik daarin te ver ben gegaan.’ Ik heb weleens gedacht dat ze niet ver genoeg is gegaan. Maar haar aanmoediging om mijn eigen weg te gaan, hoewel ongetwijfeld ambivalent, heeft mijn leven gevormd.

Mijn nieuwe school had quasiliberale ideeën en heette een gemengde school te zijn, wat betekende dat er in onze klas een paar zwarte en latinokinderen met een beurs zaten, die voornamelijk met elkaar optrokken. Tijdens mijn eerste jaar hield Debbie Camacho een verjaardagsfeestje in Harlem. Haar ouders, onbekend met het particulier onderwijs van New York, planden het in hetzelfde weekend als waarin de schoolreünie werd gehouden. Mijn moeder vroeg hoe ik me zou voelen als er niemand op mijn verjaardagsfeestje kwam en stond erop dat ik zou gaan. Ook al zou dat handige excuus er niet zijn geweest, dan nog betwijfel ik of veel kinderen uit mijn klas naar het feestje zouden zijn gegaan. Hoe dan ook, van de klas van veertig waren er alleen twee blanke kinderen. Ik voelde me vreselijk opgelaten. De nichtjes van de jarige probeerden me aan het dansen te krijgen, iedereen sprak Spaans en er waren onbekende snacks. Ik kreeg een soort paniekaanval en vertrok huilend naar huis.

Ik legde geen verband tussen het feit dat iedereen het feestje van Debbie meed en mijn eigen impopulariteit, zelfs niet toen een paar maanden later Bobby Finkel een verjaardagsfeestje gaf en iedereen uit de klas uitnodigde behalve mij. Mijn moeder belde zijn moeder in de veronderstelling dat er een vergissing in het spel was, maar mevrouw Finkel zei dat haar zoon mij niet mocht en me niet op zijn feestje wilde. Op de dag van het partijtje haalde mijn moeder me van school op en nam me mee naar de dierentuin, waarna ze me trakteerde op een coupe vanille-ijs met warme chocoladesaus bij Old-Fashioned Mr. Jennings. Pas achteraf besef ik hoe gekwetst mijn moeder was door wat mij was overkomen, nog meer dan ikzelf, of dan ik liet blijken. Ik kon toen nog niet weten dat ze met dit liefdevolle gebaar wilde goedmaken wat de wereld mij aandeed. Als ik kijk naar de moeite die mijn ouders hadden met mijn homoseksualiteit, besef ik hoe kwetsbaar mijn kwetsbaarheid haar maakte en hoezeer ze met haar verzekering dat we samen ons eigen feestje hadden wilde voorkomen dat ik verdriet zou hebben. Dat ze een stokje stak voor de roze ballon was dan ook deels bedoeld om me te beschermen.

Ik ben blij dat mijn moeder me naar het feestje van Debbie Camacho stuurde, omdat ik vind dat ze juist handelde en omdat het, hoewel ik dat op dat moment nog niet besefte, het begin vormde van een tolerante houding waardoor ik mezelf kon leren aanvaarden en als volwassene gelukkig kon zijn. Het is verleidelijk om mij en mijn familie af te schilderen als lichtende voorbeelden van ruimdenkendheid, maar dat waren we niet. Op de basisschool pestte ik een Afrikaans-Amerikaanse leerling door te beweren dat hij leek op een foto in ons aardrijkskundeboek van een jonge inboorling in een Afrikaanse rondavel. Dat was niet racistisch maar grappig bedoeld en ik vond dat er ook wel wat waars in zat. Later voelde ik diepe spijt als ik eraan terugdacht. Toen ik deze persoon op Facebook tegenkwam, heb ik me uitgebreid verontschuldigd. Ik zei dat mijn enige excuus was dat het op school niet gemakkelijk was om homo te zijn en dat ik het vooroordeel dat ik ervoer, had omgezet in vooroordelen jegens anderen. Hij aanvaardde mijn excuses en zei dat hij ook homo was. Het maakte me nederig te weten dat hij zich staande had weten te houden, terwijl hij met een dubbel vooroordeel te maken had.

In de verraderlijke wateren van de basisschool was het moeilijk navigeren, maar thuis, waar vooringenomenheid nooit met wreedheid gepaard ging, werden mijn hardnekkiger tekortkomingen gebagatelliseerd en mijn grillen meestal ingewilligd. Toen ik tien was, raakte ik gefascineerd door het piepkleine vorstendom Liechtenstein. Een jaar later nam mijn vader ons mee op een zakenreis naar Zürich. Op een ochtend kondigde mijn moeder aan dat ze voor ons allemaal een tochtje had geregeld naar Vaduz, de hoofdstad van Liechtenstein. Ik weet nog de opwinding die ik voelde toen het hele gezin zich voegde naar een wens die duidelijk alleen de mijne was. Achteraf gezien doet die drukte om Liechtenstein wat vreemd aan, maar dezelfde moeder die de roze ballon verbood, organiseerde en regelde die dag een lunch in een gezellig café, een rondleiding door het museum en een bezoek aan de drukkerij waar de heel bijzondere postzegels van het land worden gedrukt. Hoewel niet alles wat ik deed werd goedgekeurd, had ik wel altijd het gevoel dat ik geaccepteerd werd en kon ik mij uitleven in mijn excentrieke eigenschappen. Maar er waren grenzen en roze ballonnen vielen daarbuiten. In ons gezin gold dat we openstonden voor wat anders was, maar zelf niet anders waren. Ik wilde echter niet langer alleen maar kijken naar de wijde wereld, maar er zelf ten volle aan deelnemen: ik wilde duiken naar parels, Shakespeare uit mijn hoofd leren, de geluidsbarrière doorbreken, leren breien. Het verlangen om mezelf te veranderen was aan de ene kant een poging om mezelf te bevrijden uit een bestaan dat ik niet wilde. Aan de andere kant was het nauw verweven met mijn diepste zelf en speelde het een centrale rol in mijn eigen ontwikkelingsproces.

Al op de kleuterschool gebruikte ik de pauzes om met de leidsters gesprekjes aan te knopen omdat andere kinderen me niet snapten. De leidsters waarschijnlijk ook niet, maar die waren oud genoeg om me netjes aan te horen. In de brugklas lunchte ik meestal nog op het kantoor van mevrouw Brier, de secretaresse van de directeur van de basisschool. Ik heb de middelbare school doorlopen zonder ooit de schoolkantine te bezoeken. Als ik daar bij de meisjes was gaan zitten zou ik erom uitgelachen zijn en als ik bij de jongens was gaan zitten, zou ik uitgelachen zijn omdat ik het soort jongen was dat eigenlijk bij de meisjes hoorde te zitten. De neiging tot conformeren die zo vaak de kindertijd bepaalt, heb ik nooit gehad. Toen ik me met seks ging bezighouden, gaf mijn non-conformistische voorkeur voor het gelijke geslacht me juist een kick. Ik besefte dat wat ik wilde nog buitenissiger en ongeoorloofder was dan seks toch al voor jongeren is. Homoseksualiteit riep eenzelfde soort gevoel bij me op als een Armeens dessert of een dag in Liechtenstein. Niettemin dacht ik dat het mijn dood zou zijn als iemand erachter kwam dat ik homo was.

Mijn moeder wilde niet dat ik homo was omdat ze meende dat ik op andere manieren gelukkiger kon worden, maar ze zag zichzelf ook niet graag als de moeder van een homoseksuele zoon. Het probleem was niet dat ze controle wilde houden over mijn leven, hoewel ze, zoals de meeste ouders, oprecht geloofde dat haar opvatting van een gelukkig leven de beste was. Het probleem was dat ze controle wilde houden over haar leven, het was haar leven als moeder van een homoseksueel dat ze wilde veranderen. Helaas was dat een probleem dat ze zonder mij niet kon oplossen.

Ik heb dit aspect van mijn identiteit al vroeg en hartgrondig leren haten, omdat die verkramptheid een uiting was van hoe in de familie op een verticale identiteit werd gereageerd. Mijn moeder had liever niet Joods willen zijn. Dat had ze overgenomen van mijn grootvader, die zijn godsdienst verborgen hield om een hoge post te kunnen blijven bekleden in een onderneming die geen Joden in dienst nam. Hij was lid van een sociëteit in een nette buitenwijk waar Joden niet welkom waren. Toen ze begin twintig was, was mijn moeder korte tijd verloofd met een Texaan, maar hij verbrak de verloving toen zijn familie hem dreigde te onterven als hij met een Joodse vrouw trouwde. Het was voor haar een traumatische ervaring om zo met haar identiteit te worden geconfronteerd. Tot dan toe had ze er nooit bij stilgestaan als Joodse bestempeld te kunnen worden, maar dacht ze zelf te kunnen bepalen wie ze was. Vijf jaar later besloot ze met mijn Joodse vader te trouwen en in een grotendeels Joodse wereld te gaan leven, maar ze bleef die antisemitische trekjes houden. Als ze mensen zag die er een beetje stereotiep uitzagen, zei ze: ‘Dat zijn de mensen die ons een slechte naam bezorgen.’ Toen ik haar in de derde klas van de middelbare school vroeg wat ze vond van het mooiste meisje uit mijn klas, zei ze: ‘Ze ziet er heel Joods uit.’ Dat trieste gebrek aan zelfvertrouwen had ik zelf in verband met mijn homoseksualiteit: dit talent voor innerlijke onzekerheid had ik van haar geërfd.

Tot ver na mijn kindertijd bleef ik vasthouden aan kinderlijke dingen, om een dam op te werpen tegen seksualiteit. Deze opzettelijke onvolwassenheid overgoot ik met voorgewende victoriaanse preutsheid, niet gericht op de maskering, maar op de uitroeiing van mijn begeerte. Ik had het nogal vergezochte idee dat ik voor altijd als een Janneman Robinson in het Honderd Bunder Bos zou blijven verkeren. Ik herkende in het laatste hoofdstuk van Winnie de Poeh zelfs zozeer mijn eigen situatie dat ik er niet naar kon luisteren, ook al had mijn vader me de andere hoofdstukken al talloze keren voorgelezen. Het Huis in het Poeh-hoekje eindigt aldus: ‘Maar waar ze ook naartoe gaan en wat er onderweg ook met hen kan gebeuren, daar op die Plek waar het Woud betoverd is, daar blijven een jongen en zijn Beer voor altijd verder spelen.’ Ik wilde die jongen en die beer zijn en voor altijd kind blijven, want wat groot worden voor mij zou betekenen, was te vernederend. Op mijn dertiende kocht ik een Playboy en urenlang was ik erin verdiept om mijn ongemak met de vrouwelijke anatomie te overwinnen. Het kostte me heel wat meer inspanning dan mijn huiswerk. Tegen de tijd dat ik op de middelbare school belandde, wist ik dat ik vroeg of laat seks moest hebben met vrouwen, maar ik voelde dat ik dat nooit zou kunnen. Vaak werd ik beheerst door doodsgedachten. Het deel van mij dat niet van plan was om voor altijd op een betoverde plek voor Janneman Robinson te spelen, was van plan om als een Anna Karenina voor een trein te springen. Het was een bizarre gespletenheid.

In de tweede klas van de Horace Mann School in New York gaf een oudere jongen me vanwege mijn manier van doen de bijnaam Mietje. We gingen elke dag met dezelfde schoolbus en zodra ik instapte begonnen hij en zijn kornuiten te roepen: ‘Mietje! Mietje! Mietje!’ Ik zat soms naast een Chinees-Amerikaanse leerling die te verlegen was om met iemand anders te praten (en later zelf homo bleek te zijn). Soms zat ik naast een bijna blind meisje dat ook vaak werd getreiterd. Soms zat de hele bus drie kwartier aan één stuk door te brullen: ‘Mie-tje! Mie-tje! Mie-tje! Mie-tje!’, het hele eind over Third Avenue, langs de FDR Drive, over de Willis Avenue Bridge, de hele Major Deegan Expressway af tot aan 246th Street in Riverdale. Het blinde meisje bleef maar herhalen dat ik me ‘er niets van moest aantrekken’ en zo probeerde ik zonder veel succes net te doen alsof er niets aan de hand was.

Vier maanden nadat dit begonnen was, vroeg mijn moeder toen ik op een dag thuiskwam: ‘Is er iets gebeurd in de schoolbus? Hebben andere leerlingen je Mietje genoemd?’ Een klasgenoot had het tegen zijn moeder verteld, die op haar beurt de mijne had gebeld. Toen ik het toegaf, hield ze me een hele tijd in haar armen en vroeg toen waarom ik het haar niet had verteld. Dat was nooit bij me opgekomen: deels omdat praten over zoiets vernederends het naar mijn idee alleen maar erger zou maken, deels omdat ik dacht dat er toch niets aan te doen was. En ook deels omdat ik voelde dat de redenen waarom ze het op mij hadden gemunt ook mijn moeder tegen de borst zouden stuiten en ik haar teleurstelling wilde voorkomen.

Daarna reed er een begeleider mee op de schoolbus en kwam er een eind aan het gebrul. Ik werd in de bus en op school alleen nog maar ‘flikker’ genoemd, vaak binnen de gehoorsafstand van leraren die er niets van zeiden. Datzelfde jaar vertelde mijn leraar in de exacte vakken ons dat homoseksuelen op den duur hun ontlasting niet konden ophouden omdat hun anale sluitspieren stukgingen. Homofobie was alomtegenwoordig in de jaren zeventig, maar binnen de zelfgenoegzame cultuur van mijn school bestond er een eigen venijnige versie van.