AGNETA

Van deze auteur verscheen eveneens:

De kleine Keizer

Jacques van Marken. De eerste sociale ondernemer van Nederland

Jan van der Mast

Agneta

Nieuw Amsterdam

Voor ‘Mier’

Eerste druk 2015

Zesde druk 2020

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek
een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

© Jan van der Mast 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Foto omslag: Agneta van Marken-Matthes met Ada Eringaard, ca. 1891

(Fotostudio Adolphe, Riemerstraat 21, Den Haag)

Foto’s binnenwerk: collectie Eringaard Archief, tenzij anders vermeld

Foto auteur © Herman Zonderland

NUR 301

ISBN 978 90 468 1608 0

www.nieuwamsterdam.nl/janvandermast

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2020, met

ISBN 978 90 468 1580 9

‘Um einen Mensch wirklich zu verstehen, muß man dieser Mensch selber sein, behauptete Lichtenberg.

Du meinst, dan versteht man ihn? Sag mal, dann versteht man sich?

Vielleicht.’

– Gert Hofmann, Die kleine Stechardin

‘What I want you to remember
as I disappear tonight
Today is grey skies. Tomorrow is tears.
You’ll have to wait till yesterday is here.’

– Tom Waits (‘Yesterday is here’)

Inhoud

1 Agnetapark, villa Rust Roest

Zaterdag 29 juli 1905

2 Nederlandse Gist- en Spiritusfabriek, directiekamer

Woensdag 16 juni 1886

3 Agnetapark, villa Rust Roest

Zaterdag 29 juli 1905, 17.00 uur

4 Kuuroord Bad Wildungen

Vrijdag 30 juli 1886

5 Agnetapark, villa Rust Roest

Zaterdag 29 juli 1905, 18.00 uur

6 Agnetapark, villa Rust Roest

Maandag 18 februari 1889

7 Agnetapark, villa Rust Roest

Zaterdag 29 juli 1905, 21.00 uur

8 Agnetapark, villa Rust Roest

Woensdag 22 mei 1889

9 Agnetapark, villa Rust Roest

Zaterdag 29 juli 1905, 22.00 uur

10 Stoomtrein naar Parijs

Zaterdag 13 juli 1889

11 Agnetapark, villa Rust Roest

Zaterdag 29 juli 1905, 23.50 uur

12 Agnetapark, villa Rust Roest

Donderdag 11 januari 1906

Verantwoording

Stamboom

Chronologie

Jacques en Agneta van Marken, 1895

1 Agnetapark, villa Rust Roest

Zaterdag 29 juli 1905

Agneta zit aan de salontafel en kijkt naar haar man, die languit op de canapé ligt, gewikkeld in een wollen deken. ‘Het wordt morgen 22 graden. Zonnig.’

Grommend neemt Jacques een trek van zijn sigaar.

‘Perfect weer voor de Gemeenschapsdag.’

‘Praat me niet over het weer, Agneta. Ik denk liever aan zaken die ik kan beïnvloeden, dat weet je toch.’

Ze zucht. Ze is al maandenlang bezig om een bijzonder programma op te stellen en hij wil er niets over horen. ‘Het zou prettig zijn als je wat belangstellender was.’

‘Ik heb wel iets anders aan mijn hoofd. Ik heb geen tijd om te feesten.’ Ongedurig plukt hij aan de wollen deken. ‘Die Gemeenschapsdag komt mij helemaal niet goed uit. Ik moet mijn gedachten ordenen en blijven doorwerken aan mijn memoires in plaats van al die plichtplegingen te ondergaan. Ik wil een heldere geest houden, want ik had net een doorbraak tijdens het schrijven.’

Dat gezever over zijn memoires komt haar de neus uit. Al weken praat hij over niets anders.

‘Ik heb een opzet bedacht. Een nieuwe opzet.’

‘Dat is fijn, dat is heel fijn,’ zegt Agneta zachtjes.

‘Fijn?’ Jacques slaat met zijn vlakke hand op de leuning. ‘Wat een nietszeggend woord. Een onbeholpen kwalificatie.’ Driftig neemt hij een trek van zijn sigaar.

‘Denk aan je zenuwen,’ zegt ze. Alsjeblieft, man, wind je niet zo op, denkt ze.

Agneta zet haar leesbril weer op en buigt zich over het vuistdikke draaiboek dat voor haar op de tafel ligt. De Gemeenschapsdag moet morgen vlekkeloos verlopen. Het moet opnieuw een feest worden waarover nog dagenlang gesproken wordt. In 1884 hebben ze voor het eerst samen met de Gist-arbeiders Jacques’ verjaardag gevierd. Dat eerste Zomerfeest was een ‘probeerseltje’, maar zo geslaagd dat ze besloten er een traditie van te maken. Later doopten ze de naam van het feest om tot Gemeenschapsdag. Morgen is alweer de tweeëntwintigste editie. Dan wordt Jacques zestig jaar. Het feest wordt nog grootser dan andere jaren. Het programma is uitgebreid met allerlei nieuwe kinderspelen en zal worden afgesloten met een spectaculair vuurwerk. Ze hoopt dat het muzikale programma dat ze in samenspraak met kapelmeester Keereweer heeft bedacht, Jacques zal bevallen. Vanzelfsprekend zal de Harmoniekapel een polka spelen, zijn favoriete dans. Dit jaar heeft ze gekozen voor een polka van Zikoff. Voor Jacques is een Gemeenschapsdag pas geslaagd, wanneer hij een polka met een werkvrouw heeft gedanst. Op deze dag is iedereen gelijk: beambte, arbeider en directeur. En dat wil hij graag laten zien: niet een polka met de vrouw van de boekhouder, maar een met een werkvrouw.

Jacques’ wankele gezondheid is al jaren een zorg. Daarom heeft ze – in overleg met dokter Scheltema – het feest naar de namiddag en de avond geschoven. Bovendien vinden de belangrijkste activiteiten nu rond hun villa Rust Roest plaats: vanaf de aanlegsteiger in de tuin vertrekken de Venetiaanse gondels. Op het grasveld – tussen de villa en de muziekkiosk – wordt een houten dansvloer gelegd, die ’s avonds met lampions wordt verlicht voor het bal champêtre. En op het plein aan de voorzijde heeft ze de bioscope bedacht, met lichtbeelden van de toverlantaarn.

Jacques moet met minimale inspanning toch een groot deel van het programma kunnen bijwonen. Als hij een heldere dag heeft, kunnen ze samen door het park flaneren en zich laten feliciteren door de arbeiders. Heeft hij een ‘modderdag’, zoals hij dat zelf noemt, dan kan hij vanaf de divan genoeg zien en horen.

Het enige wat ze van hem vraagt, is vanavond een korte toespraak te houden voor de jubilarissen van de Gistfabriek. Morgen op de feestdag zelf hoeft Jacques geen officiële handelingen te verrichten.

Het zal druk worden morgen. Gerhard Knuttel heeft haar verteld dat hij zo’n zesduizend bezoekers verwacht. Hetzelfde aantal als vorig jaar. De schattingen van de personeelsfunctionaris zijn altijd aan de voorzichtige kant. Zelf gaat ze uit van tienduizend bezoekers. Het aftreden van haar echtgenoot als president-directeur drie maanden geleden was een grote schok voor de arbeiders. Het is nog steeds een onderwerp dat iedereen bezighoudt, zowel de parkbewoners als het personeel van de Gist-, Olie- en Lijmfabriek en de drukkerij. Iedereen wil weten wat er zal gebeuren nu Jacques zich plotseling heeft teruggetrokken en Frans de scepter heeft overgenomen. ‘We voelen ons verweesd,’ zei mevrouw Schinkelshoek laatst nog tegen haar. Dat vond ze een mooi woord uit de mond van de volksvrouw die al zo lang tegenover hen woont en die zo bot uit de hoek kan komen.

‘Levensidealen!’ Jacques is rechtop gaan zitten en strijkt bedachtzaam met zijn linkerhand over de grijze hangsnor die zijn lippen verbergt. Zijn rechterhand met de brandende sigaar rust in zijn schoot.

‘Wat?’

‘Zo gaat mijn boek heten: Levensidealen. Onthou je dat?’

Soms spreekt hij haar opeens aan als secretaresse. Net als in ‘de pioniersjaren’, toen ze de Gistfabriek startten en samenwerkten in de directiekamer.

‘Maak je geen notitie?’

‘Ik onthou het zo ook wel.’

‘Jouw hoofd is een wonder. Ik zou graag een dag met je willen ruilen. Een dagje met die praktische geest van jou op stap, terwijl jij rondzeult met mijn denkbeelden. Dát zou pas een feestdag zijn.’

Ze glimlacht. Soms komt hij opeens met een oorspronkelijke gedachte aanzetten.

‘Als ik je hoofd had kunnen lenen, zouden we elkaar beter hebben begrepen. Onze-Lieve-Heer had zo’n dag moeten inbouwen: na zoveel jaar huwelijk even in elkaars hoofd kruipen om begrip aan te kweken. Zodat de liefde makkelijker blijft stromen. Jouw hoofd heeft altijd de tekortkomingen van mijn geest aangevuld. Dat was bij de eerste ontmoeting al duidelijk. Jij hebt me voor het dichterspad behoed. Jij hebt me gewezen op mijn maatschappelijke verplichtingen. Dat is jouw verdienste. Dat mag je gerust noteren, maar niet zo prozaïsch als ik ’t nu formuleer. Het kan… Nee, het moet scherper!’ Hij neemt een trek van zijn sigaar en neemt haar uitvoerig op. ‘Ja, je bent een opmerkelijke vrouw, Agneta. Schrander, kordaat en eh… kom, het ligt op het puntje van mijn tong. Help eens!’

‘Barmhartig?’

‘Nee.’

‘Onbaatzuchtig?’

‘Nee.’

‘Eh… praktisch?’

‘Ook niet.’

‘Wat dan? Lief?’

Geïrriteerd schudt hij het hoofd. ‘Laat maar, het schiet me zo wel te binnen.’ Hij zuigt aan de sigaar, blaast de rook omhoog en zegt na een lange denkpauze: ‘Hoelang zijn we eigenlijk bij elkaar, popje?’

‘Lang.’

‘Jij bent altijd zo exact.’

Ze legt haar pen neer en kijkt hem nieuwsgierig aan over haar leesbril. ‘Over twee maanden zijn we zesendertig jaar getrouwd.’

‘In oktober, toch?’

Ze knikt.

‘De zevende?’

‘Ja. Knap dat je dat weet.’ Ze ziet hem glunderen.

‘Toen we verloofd waren, was jij een aantrekkelijke vrouw. Niet alleen om te zien, je had esprit, daadkracht… Je was net een veldmuisje met die scherpe blik en je gespitste oortjes. Zoals jij naar mij kon luisteren. Dat was een actief luisteren!’

Lachend schudt ze haar hoofd. ‘Wat ben je complimenteus vandaag.’

Jacques is vandaag erg helder. De verschillen zijn soms zo groot. Vorige week donderdag was een nieuw dieptepunt. Mevrouw Krul, de verpleegster, die hem om half negen wakker had gemaakt, kwam haar in de tuin waarschuwen: ‘Snel, mevrouw Van Marken, kom snel! Het gaat niet goed met uw echtgenoot.’

Ze had de gieter neergezet en was naar de salon gerend, waar Jacques ineengedoken op de divan lag te kermen. Hij smeekte Agneta hem af te melden op kantoor: ‘Ah! Het gaat niet! Ik heb te veel pijn. O-o-o!’

‘Je hoeft niet naar kantoor, je bent afgetreden. Je bent geen directeur meer.’

‘Sinds wanneer is dat?’

‘Je bent al drie maanden niet meer in functie.’

Hij veerde op en ging rechtop zitten. ‘Wie is er nu…?’

‘Frans.’

Hij keek haar glazig aan.

‘Frans Waller, je neef.’

‘Verdomme! Wie heeft dat beslist?’

‘Jij.’

Hij schudde resoluut zijn hoofd. ‘Frans kan een goede directeur worden, maar nu nog niet. Het is te vroeg. Hij moet nog een hoop leren.’

‘Hij werkt al vijfentwintig jaar voor je; vorig jaar heb je hem het Erekruis uitgereikt.’

‘Aan Frans?’ Zijn ogen stonden troebel.

Ze legde haar hand op zijn voorhoofd, voelde of hij koorts had. Zijn voorhoofd gloeide.

‘Ja. Het was een groot feest. Je hebt een prachtige toespraak gehouden. Frans en Dorothea waren zeer aangedaan. Ondanks de onenigheid die jullie vaak op kantoor hadden, had je je best gedaan om je neef een onvergetelijke avond te bezorgen. Je was in een verzoenende bui.’ Ze streek langs zijn wang. ‘Weet je daar helemaal niks meer van?’

Traag had hij zijn hoofd geschud, en hij had met een klein stemmetje gevraagd: ‘Wat ben ik nu?’

‘Adviseur.’

‘Dus mijn rol is uitgespeeld?’

‘Nee, je bent adviseur. Dat zeg ik toch.’

‘Wat koop ik daarvoor! Jij denkt toch niet dat Frans naar mij luistert. Hij doet gewoon waar-ie zin in heeft.’

‘Dat valt wel mee. Ik ben ervan overtuigd…’

‘Het eerste wat-ie doet als hij directeur wordt, is de Gemeenschapsdag eruit gooien. Let op mijn woorden!’

‘Hij is al directeur.’

Verslagen was hij teruggezakt in de kussens. ‘Een catastrofe! We hebben het onheil over onszelf afgeroepen.’ Tranen stonden in zijn ogen. ‘Je moet me in het vervolg waarschuwen, Agneta, als ik zulke onnozele beslissingen neem. Dat is je plicht!’

Dat was vorige week donderdag. Ze had de koetsier ogenblikkelijk dokter Scheltema laten halen. Tien minuten later was de huisarts er en hij diende Jacques een morfine-injectie toe, waardoor de pijn werd verdoofd en hij kalmeerde. In de loop van de ochtend knapte hij zienderogen op. Het blijft een wondermiddel. Jacques zelf noemt het een ‘goddelijk medicijn’.

‘Ik liep altijd met mijn hoofd in de wolken. Jij hebt me aan de grond gehouden, Agneta.’ Triomfantelijk achteroverleunend heft Jacques de hand met de brandende sigaar. ‘Ja, wat ik wil vertellen over mijn leven is helder nu. Het is alleen de vorm waarmee ik tob.’

Zijn eeuwige memoires. Ze bladert aandachtig door het draaiboek.

‘In welke vorm zal ik mijn memoires gieten? Dat is de vraag, Agneta.’

‘Daar kom je wel uit, liefste.’

‘Ik denk erover om poëzie op te nemen in de memoires, zoals dat gedicht over de… over…’ Hij knipt ongeduldig met zijn duim en wijsvinger.

Ze weet dat hij een liefdesgedicht bedoelt, maar heeft zin om hem te plagen. ‘Onvolmaaktheid?’

‘Eh, nee.’

‘Vergankelijkheid?’

‘Nee.’

‘Toch niet de liefde?’

‘Die, ja.’

Agneta weet precies aan welk gedicht hij denkt. Hij schreef het na de soirée musicale waar ze elkaar voor het eerst ontmoetten. Ze was uitgenodigd door kennissen van haar ouders, die op de Keizersgracht woonden. Jacques was negentien, bijna twintig, studeerde in Delft en woonde daar op kamers. Hij had openlijk naar haar gekeken tijdens het pianoconcert dat in de salon werd gegeven en haar ten slotte aangesproken. Aanvankelijk wekte de jonge technologiestudent een bedeesde indruk, maar toen hij eenmaal naast haar zat en ze in gesprek raakten over poëzie en literatuur, kwam hij snel los. Agneta viel voor zijn lichtgrijze ogen en zijn begeesterde woorden. Alles wat hij zei leek belangrijk. Het was een magische avond. Ze had nog een sonate van Chopin gespeeld, terwijl hij bewonderend toekeek. Nog niet eerder had een man haar zo gloedvol aangestaard. Twee dagen later ontving ze zijn eerste liefdesgedicht:

Ik zat in een hoekje verscholen

en naast mij gezeten was zij,

en ik gunde aan de rest hun gesprekken

met Liszt en Schumann erbij.

Zij praatte zo degelijk, zo prettig

ik ving ieder woord van haar mond,

terwijl ik de blik van haar ogen

een hemel van zaligheid vond.

Ik had haar zoveel nog te zeggen,

toen zij mij ten laatste verliet,

ik had haar nog zoveel te zeggen,

maar ik durfde ’t… enfin! Ik deed het niet.

Jacques studeerde aan de Polytechnische School in Delft. Hij was tweedejaars. Zij woonde bij haar ouders op de Leliegracht. Ze zochten elkaar op in de weekenden, wanneer hij in het ouderlijk huis op de Herengracht logeerde. Doordeweeks schreven ze elkaar uitvoerig: zij brieven, hij brieven én gedichten.

Te wandelen langs Amstels grachten

met zeker iemand aan mijn zij,

en de overtuiging in de ziel:

haar hart behoort alleen aan mij,

als ik daaraan denk…!

Hij was onstuitbaar in zijn drang om haar met poëzie voor zich te winnen. Elke week werd er een nieuw liefdesgedicht op de Leliegracht afgeleverd.

Lieflijk beeld van mijn dromen

goede genius in de strijd,

u, Agneta, zij mijn werken,

heel mijn zijn aan u gewijd.

Het was na zijn vijfde liefdesgedicht – of was het nummer zes? – dat ze zich zorgen was begonnen te maken. ‘Foei, is dat nou technologentaal. Praat liever van mechanica of toegepaste natuurkunde,’ had ze gezegd. Het waren nuchtere woorden geweest, waarmee hij haar later nog wel plaagde.

‘Wat wil je horen?’ fluisterde hij in haar oor toen ze op hun huwelijksreis in Wenen de liefde met elkaar bedreven. ‘Iets over de werking van de zwaartekracht? Of zal ik de basiswetten van Newton uitleggen? Dat de kracht waarmee twee voorwerpen die elkaar aantrekken onevenredig is aan…’

Hij was zo geestig in die dagen, zo charmant, zo vurig…

‘Ach, wat was ik dol op je.’ Ze ziet zijn ogen oplichten. Zijn weemoedige bui amuseert haar, maar roept ook ergernis op. Waar is dat terugblikken goed voor?

‘Ja, meisje na die eerste blik van jou reisde ik bijna koortsig terug naar mijn studentenkamer. De hele treinreis van Amsterdam naar Delft heb ik aan je zitten denken. In de wolken, in de weerspiegeling van de ruit, in het gezicht van de dame tegenover me… zag ik alleen maar jou! Jij was mijn muze!’ Hij maakt een breed gebaar met zijn armen. ‘Jij hebt richting aan mijn bestaan gegeven. Dichter ben ik niet geworden. De fabriek is mijn kunstwerk geworden. Heb je dat, Agneta?’

‘Jaja, dat heb ik.’

‘En dat jij mijn muze was?’

‘Dat ook.’

Hij bromt goedkeurend en veegt met zijn hand over de rug van zijn neus. ‘Potgieter zei dat ik talent had, dat ik oog had voor de schoonheid van het universum. Zat ik daar te wachten in de hal van zijn woonhuis tot Potgieter…’

Altijd dat gedweep met Potgieter. In werkelijkheid heeft de dichter hem maar één keer ontvangen. Hij klopt dat soort ontmoetingen op.

Ze kijkt naar hem. Hij lijkt afgeleid door een vlieg die rond de kroonluchter cirkelt.

‘Kijk eens, een ambitieuze vlieg. Die had ook naar de werklieden kunnen gaan, maar hij heeft voor onze villa gekozen. Hij wil op stand wonen.’ Zijn ogen volgen de bewegingen van het insect nauwgezet. ‘Deze vlieg gaat het nog ver schoppen. Als we Darwin tenminste mogen geloven. Nou ja, geloven is niet het goede woord in deze kwestie.’ Hij grijnst. ‘Snap je hem? Darwin én geloven!’

‘Je bent helder vanmiddag,’ zegt ze, en ze richt haar aandacht weer op het draaiboek.

‘Chemische helderheid. Daar is niets natuurlijks aan. Straks is het weer hommeles.’ Halfslachtig doet hij een graai naar de vlieg die boven zijn hoofd cirkelt. ‘Op dit soort momenten besef ik wat voor modder er op die andere dagen door mijn hoofd stroomt. Mijn lichaam is op en mijn geest beseft dat terdege. Die twee voeren een ongelijke strijd, popje.’

Sinds een paar dagen gebruikt hij om de haverklap dat onaangename koosnaampje. Waar komt dat opeens vandaan?

Hoewel Jacques en zij in Amsterdam bij elkaar om de hoek zijn opgegroeid, was hun jeugd totaal verschillend. Jacques kwam uit een groot gezin met vijf broers en zussen en ging naar het gymnasium op het Singel. Zij had alleen een jonger zusje, en ging niet naar school, maar kreeg thuis les van strenge Zwitserse en Engelse gouvernantes, die haar Frans en Duits bijbrachten of leerden pianospelen. Ze zag nauwelijks andere kinderen, alleen haar zus Elisabeth. Ze was een extreem verlegen meisje. In gezelschap durfde ze haar mond niet open te doen. Om die verlegenheid te bestrijden werd ze op haar dertiende door haar ouders naar een kostschool in Utrecht gestuurd. Ze huilde tranen met tuiten toen ze van Elizabeth werd gescheiden. Op de kostschool van meneer en mevrouw Venning op de Nieuwe Gracht werd veel aandacht besteed aan wellevendheid en goede manieren. In Utrecht werd ze op degelijke wijze voorbereid op het societyleven.

Toen ze Jacques op haar zeventiende leerde kennen, bloeide ze op. Ze viel voor zijn ‘verlichte ideeën’ om de wereld leefbaarder en rechtvaardiger te maken. Al snel deelden ze dezelfde ambitie, en ontwikkelden concrete plannen om ‘de welvaart en het levensgeluk van arbeiders te vergroten’.

In 1869 stichtte hij in Delft de Gistfabriek. Toen de fabriek na vijf jaar goed begon te lopen en er voor het eerst winst werd gemaakt bedachten ze samen het plan om een romantisch woonpark voor het personeel te bouwen. Ze kenden de troosteloze woonsituatie van hun arbeiders in de Delftse binnenstad. Kosten noch moeite werden gespaard om hun droom te verwezenlijken. Ze benaderden Louis Paul Zocher, de tuinarchitect die – samen met zijn vader – het Vondelpark had ontworpen. Zij waren gespecialiseerd in de romantische Engelse landschapsstijl en hadden in Rotterdam ook de Nieuwe Plantage en de Diergaarde naast het station ontworpen.

‘Het moet een park worden,’ had Jacques tegen de Haarlemse tuinarchitect gezegd, ‘waar het na gedane arbeid goed toeven is, waar ons werkvolk in harmonie kan leven.’

‘Een lustoord, badend in het groen,’ had zij eraan toegevoegd. ‘Met bloemperkjes, volkstuintjes en weiden waar kinderen volop kunnen spelen. En huizen waar wilde wingerd tegen de gevel groeit.’

‘Kortom, een tuindorp zoals dat niet eerder is gemaakt,’ vatte Jacques hun ambitieuze plan samen.

De oude Zocher tekende een park in de Engelse landschapsstijl, met grillige vijvers, bruggetjes, bloemperken, bosschages, bomen en wandelpaden die de lijnen van de grote vijver volgden. De zichtlijnen waren door het meanderende stratenpatroon zo vernuftig ontworpen dat de bewoners nooit de grenzen van hun ‘lusthof’ zouden ervaren. Scholen, kinderspeelplaatsen, winkels, een ontspanningsgebouw, een kegelbaan en zelfs een kerk voor alle gezindten werden in de plannen opgenomen. Het moest een compleet dorp worden.

Zij en Jacques wilden dolgraag te midden van hun werkvolk wonen en reserveerden een fraaie woonplek voor zichzelf. Pal aan de grote vijver, centraal in het park, zou villa Rust Roest verrijzen. Jacques had de naam verzonnen. Het was een naam die de arbeiders die ’s ochtends vroeg de directeurswoning passeerden op weg naar de fabriek, zou inspireren om die dag de handen uit de mouwen te steken.

Twee jaar na de eerste schetsen van Zocher – het was voorjaar 1884 – waren het park en de achtenzeventig woningen gereed. De eerste arbeidersgezinnen – de familie Plak en de familie Van Dijk – werden feestelijk onthaald door de Harmoniekapel, die onder leiding van meneer Keereweer een welkomstconcert speelde in de muziekkiosk.

En nu, ruim twintig jaar later, wonen ze er bijna allemaal nog. Met hun zonen en dochters. Soms hebben de zonen die ook bij ‘de Gist’ zijn gaan werken ook een huisje in het park gehuurd. Het is een hechte gemeenschap van ruim vierhonderd mensen: een overzichtelijk dorp in de luwte van de Delftse binnenstad. Nog steeds kent Agneta hen allemaal bij naam. Vanochtend op weg naar de coöperatieve winkel zag ze de jongste dochter van Zuiderwijk door het park rennen. ‘Dag, Aaltje. Hoe is het met je vader?’ had ze gevraagd. Het meisje keek verrast op. ‘Beter, mevrouw Van Marken. Veel beter.’

Ze heeft het meisje geboren zien worden. Het was een gecompliceerde stuitligging. De moeder was eraan bezweken. Daarom was ze blij te horen dat de vader aan het herstellen is van zijn bronchitis.

Vanaf het moment dat ze in het park kwam wonen, heeft Agneta zich ingezet voor het ‘welzijn en levensgeluk’ van de parkbewoners. Ze beseft heel goed dat ze door haar afkomst bevoorrecht is en schept er genoegen in om de levens van eenvoudige mensen, die heel wat minder zijn bedeeld, draaglijker te maken. Dat is haar bestemming. Daarom helpt ze al jarenlang kinderen met hun volkstuintjes, geeft ze de ouderen lessen bloemschikken of tuinontwerpen, en organiseert ze grote personeelsfeesten om de saamhorigheid te versterken. Bij de feesten in De Tent kruipt ze dikwijls achter de piano om Brahms of zelfgecomponeerde liederen te spelen. Ook dirigeert ze het kinderkoor en geeft ze lezingen over tal van onderwerpen, verluchtigd met de toverlantaarn. En ze smeert broodjes, duizenden broodjes heeft ze gesmeerd. Met kaas of ham. Dag en nacht staat ze klaar voor de kleine gemeenschap in het park. Parkmoeder, noemen ze haar, een naam waar ze trots op is. Ze kleedt zich graag als een werkvrouw, draagt eenvoudige jurken en doet haar grijze haar in een knotje. Haar schoonfamilie vindt dat maar niets. Die zeggen dat haar ‘vereenzelviging’ met de arbeiders te ver gaat. Haar zwager Willem heeft een keer gezegd: ‘Het is prijzenswaardig om het volk te verheffen, maar wat is het nut van jezelf hullen in arbeiderskleren. Wat is de volgende stap? Eten en drinken als een arbeider?’

Agneta slaat haar draaiboek dicht. Jacques ligt maar op die sofa met zijn oprispingen over het verleden, ze kan zich niet concentreren. Dan dwalen ook haar gedachten terug naar vroeger. Als hij morgenvroeg nog slaapt, maakt ze dit klusje wel af. Ze schroeft de inktpot dicht, veegt de kroontjespen schoon aan de katoenen lap en ruimt de tafel leeg.

Ze kijkt naar Jacques op de canapé, en ziet nieuwe gedachten door dat vermoeide hoofd schieten, het hoofd dat ze al veertig jaar kent en vroeger zo mateloos heeft bewonderd. Half mei begon hij voor het eerst over zijn memoires. Hij was net afgetreden als president-directeur, had een paar dagen somber op zijn studeerkamer doorgebracht zonder zich te laten zien, maar was opeens vol van het idee om zijn leven op schrift te stellen. Ze was blij geweest met dat idee. Als hij uren in zijn studeerkamer zou doorbrengen, zou zij vrij zijn om andere dingen te doen, zou ze eindelijk een paar uurtjes voor zichzelf hebben. Die inschatting bleek te kloppen. Jacques maakt lange dagen. Ze ziet hem elke dag na het ontbijt met veel moeite de trap beklimmen om zich terug te trekken in zijn ruime studeervertrek op de bovenverdieping. De laatste dagen spreekt hij ’s avonds, wanneer ze met zijn tweeën in de salon zitten, honderduit over wat er zoal in zijn memoires komt. Selbstbekenntnisse. Zo noemt-ie ze ook wel. Dat gewichtige Duitse begrip vindt ze bedreigend klinken. Wat is hij van plan te vertellen? Hoe openhartig wil hij worden bij het opschrijven van zijn herinneringen? Houdt hij het strikt zakelijk of wil hij ook getuigenis afleggen van zijn persoonlijk leven?

‘Wanneer mag ik iets van je lezen?’

Hij kijkt verstoord op.

‘Van je Selbstbekenntnisse.’

‘Pas als het klaar is. Als de laatste zin op papier is gezet, ben jij de eerste die ’t mag lezen.’

‘Maar kun je me niet iets vertellen?’

‘Nou vooruit. Ik begin op de dag dat we hier de eerste bomen hebben geplant: mijn geliefde vader centraal en wij, de familie, eromheen. Dat leek me een krachtig beeld om mee te openen, vind je niet?’ Voldaan leunt hij achterover, de hand met de brandende sigaar achter zijn kale kruin. ‘Wanneer was dat ook alweer, popje?’

Popje! Natuurlijk weet ze die dag nog, het was hun koperen bruiloft, 7 april 1882.

Het regende. Alle familieleden uit Amsterdam, Utrecht en Hilversum waren overgekomen om het park op ceremoniële wijze te openen. Bijna iedereen was er: de vader van Jacques, zijn broers en zussen met hun aanhang, haar zus Elisabeth met Arnold. Alleen haar eigen moeder ontbrak. Die was nog in de rouw vanwege het overlijden van haar echtgenoot, Agneta’s vader. Hoezeer ze ook hadden aangedrongen, haar moeder was niet te vermurwen. Ze vond het ongepast om vier maanden na de dood van haar man naar een feest te gaan. Zelfs al had ze 16.000 gulden bijgedragen voor de aankoop van de vier hectare grond waarop de kolonie zou verrijzen.

Agneta ziet nog voor zich hoe ze met zijn negentienen in het weiland stonden, naast de spoorlijn. Ze stonden in een wijde kring om haar schoonvader. Iedereen had een eigen spade gekregen en keek toe hoe de oude dominee – hij was ruim de zeventig gepasseerd – het kleine eikenboompje in de kuil plaatste. De achttien andere boompjes lagen uitgestald in het gras. Ze had zich omgedraaid naar het silhouet van Delft. De imposante kerktorens, de molens op de Westvest en de walmende schoorsteen van hun eigen Gistfabriek. De geur van verse bakkersgist waaide over het weiland, en drong door tot in de neus van de genodigden.

Het was een plechtige bijeenkomst, die zij persoonlijk, tot in detail, had voorbereid. Ze had van tevoren zorgvuldig uitgedacht welke familieleden welke bomen moesten planten. Jacques had bewonderend gesproken over ‘een voorbeeldige tafelschikking in het weiland’. De enige smet was dat de ceremonie af en toe onderbroken werd door het kabaal van de passerende stoomtrein tussen Den Haag en Rotterdam.

Voor zichzelf had ze een groene beuk uitgezocht, voor Jacques een bruine. Beide beuken plantten ze op korte afstand van elkaar. De groene beuk stond voor de immer groene, de zachte, de liefde betonende. En de bruine symboliseerde de krachtige, de vaak door stormen geschudde. Zo zag ze hun verhouding in die dagen. Ze kon niet weten dat haar leven vier jaar later flink zou worden opgeschud, door een storm die ‘de zachtheid van haar liefde’ behoorlijk op de proef zou stellen.

Als slotakkoord van de ceremonie begroeven zij en Jacques aan de voet van het eikenboompje een koperen buis in een hardstenen bak. In die buis stopten ze een oorkonde, waarop – versierd met engeltjes, bazuintjes en guirlandes van eikenblad – de volgende tekst stond:

Ter herinnering aan de 7e april 1882, de koperen-bruiloftsdag van

Jacob Cornelis van Marken en Agneta Wilhelmina Johanna

Matthes, die hopen op dit weiland een lievelingsdenkbeeld te

verwezenlijken en daardoor hun levenstaak te voltooien.

Een dag voor de ceremonie in het weiland had Jacques haar verrast met de mededeling dat de fabriekskolonie haar voornaam zou dragen: Agnetapark. Net zoals tien jaar eerder, toen Jacques een stoommachine naar haar had vernoemd, vond ze dit nogal overdreven en te veel eer. Toch werd ze dit keer geraakt door zijn gebaar. Moeder zou ze nooit meer worden. Zijn geste had haar getroost.

Maar wat hadden ze het zich anders voorgesteld, zij en Elizabeth. De zusjes Matthes, dol op elkaar, noemden elkaar Aggie en Bep. Het tweetal groeide zorgeloos op in een dubbel grachtenpand aan de Leliegracht. Hoe vaak lagen ze niet samen op bed te dromen over hun knappe toekomstige echtgenoten met een belangrijke maatschappelijke positie, een vrijstaand huis in het groen en een groot gezin.

Elisabeth, twee jaar jonger dan Agneta, had geluk gehad met haar knappe man. Zij leidde het leven dat de zussen in hun tienerjaren bij elkaar hadden gefantaseerd. Elisabeths man, Arnold Kerdijk, was niet alleen een Joodse intellectueel van goede komaf maar had ook nog eens een volle bos donkere krullen en ogen als een oosterse prins. Jacques had Bep aan haar man voorgesteld, want hij en Arnold waren hechte vrienden die elkaar op jonge leeftijd hadden ontmoet bij Felix Meritis op de Keizersgracht. Deze sociëteit stond bekend als een tempel van verlichting.

In Arnold vond Jacques een zielsverwant, die net als hij gefascineerd was door het gedachtegoed van W.C. Opzoomer. Die Utrechtse filosoof en rechtsgeleerde verwierp het traditionele christendom als een ‘wespennest van fabelen’ en deed een appèl op de vooruitstrevende jeugd om wetenschappelijk onderzoek te doen en mee te helpen aan een praktische oplossing van het arbeidersvraagstuk. Jacques en Arnold studeerden samen op mogelijkheden van de cooperatievorm, een model dat een einde kon maken aan ‘de natuurlijke strijd tussen arbeid en kapitaal’. In 1873 stichtten ze de Delftsche Winkelvereniging, waar arbeiders voor vijf gulden – bijna een weekloon – aandeelhouder/lid konden worden. De constructie was te gekunsteld, en draaide uit op een fiasco. Voor Arnold was het een desillusie, maar dat ging niet ten koste van de samenwerking. Beiden namen zitting in het Comité ter bespreking der Sociale Quaestie, een bonte verzameling van statistici, fabrikanten, leraren en artsen, die ervan overtuigd waren dat er een nationaal debat moest worden gevoerd over het arbeidersvraagstuk.

Zodoende kwam Arnold veel bij hen over de vloer en leerde hij Elisabeth kennen. Ze werden verliefd en trouwden in de zomer van 1876. Jacques was getuige op het stadhuis in Amsterdam, en zo werden de vrienden ook familie van elkaar. Terwijl Jacques zich ontwikkelde als vooruitstrevend industrieel, ging Arnold de politiek in en behartigde de zaak van de arbeiders in de Tweede Kamer. Hij stapte uit de Liberale Unie omdat de partij niet progressief genoeg was en richtte de Vrijzinnig-Democratische Bond op.

Elisabeth hield zich ondertussen bezig met onderwijs en filantropie, en zette onder meer vakantiekolonies op voor misdeelde kinderen. In die Haagse jaren lieten Bep en Arnold een royale villa bouwen in het Prinsevinkenpark.

Hun levens, de levens van de zussen, leken volstrekt gespiegeld. Zij trouwde met Jacques, de ‘sociale ingenieur’ die de Gist- en Spiritusfabriek stichtte en zich als een vader over zijn personeel ontfermde. Jacques werd beroemd als ‘modelfabrikant’, als de man die arbeid en kapitaal wilde verzoenen. Agneta’s leven verliep dus net zo groots en sprookjesachtig als dat van haar zus. Maar Elisabeth kreeg in korte tijd vier verrukkelijke kinderen, en Arnold groeide uit tot een brave huisvader, die ervan genoot om urenlang achter de kinderwagen door de bossen te wandelen. Zij en Jacques hebben dat geluk nooit gekend.

Het gezin waar ook Jacques van droomde toen hij haar – oktober 1869 – als bruid over de drempel tilde van hun nieuwe woning in Delft, bleef uit. Tot vier jaar na die dag had ze steeds wanhopig gewacht of ze nog zwanger zou worden. Elke maand opnieuw wachtte ze gespannen af of de menstruatie zou uitblijven. Het vrat aan haar dat ze de enige vrouw was binnen de kroostrijke Van Marken-familie die niet zwanger kon raken. Ze ging opzien tegen de gezamenlijke kerstviering met de familie. De nieuwsgierige blikken van haar schoonzussen vielen haar zwaar wanneer zij hun opwachting maakten in het statige pand van haar schoonvader op de Herengracht. Jacques was het zesde kind, de een-na-jongste. Al zijn broers en zussen hadden kinderen, en veel.

Ze had er heel wat tranen om vergoten, maar er met niemand over gesproken. Zelfs niet met haar zus, haar grootste vertrouwelinge. Ze droeg het verdriet in stilte. Ze voelde zich schuldig naar Jacques. Hij had haar geadoreerd als jonge vrouw, maar nu bleek ze onvruchtbaar te zijn. Op haar slechtste dagen voelde zij zich onnatuurlijk, geen echte vrouw. Dat het uitblijven van een zwangerschap mogelijk aan Jacques’ zaad lag, kwam niet bij haar op. Het voelde als een groot onrecht. Een man als hij, met zo’n grote oorspronkelijke geest, behoorde nageslacht te hebben. Een visionair als Jacques hoorde een zoon te hebben om in de voetsporen van zijn vader te treden. Een intelligente, sociale jongen zou het zijn geworden, die de leiding over het zakenimperium had kunnen overnemen als zijn vader onverhoopt zou wegvallen.

Het was een schrale troost geweest dat Jacques zich er zo snel bij neergelegd had. Hij had haar pijn gezien, ook al sprak ze er liever niet over. Hij bezwoer haar dat het niet erg was dat er geen kinderen kwamen. ‘Niet treuren, Agneta,’ zei hij teder toen hij op een dag het onderwerp durfde aan te snijden. ‘Voor ons is een groter doel weggelegd.’ Hij hield haar gezicht met twee handen vast en keek van dichtbij in haar ogen. ‘Geluk nastreven in eigen kring is een bekrompen levenshouding. Nuttig zijn voor jezelf is verwerpelijk. Het ware geluk zit in het gemeenschapsleven. Ieder kind in de fabriek is het onze, Agneta. Ons gezin bestaat uit honderden kinderen, jij bent hun moeder. Dat is een hels karwei, nauwlettend erop toezien hoe ze opgroeien, hen verzorgen wanneer ze ziek zijn, hen troosten wanneer er iets noodlottigs heeft plaatsgevonden, hun leren hoe ze gelukkig kunnen zijn… Dat is jouw levenstaak!’

Jacques zocht in eigen kring naar een troonopvolger voor de Gistfabriek. Dat werd Frans Waller, de zoon van zijn zus Cato. Hij haalde de talentvolle, ijverige jongen binnen toen hij nog studeerde aan de Polytechnische School en benoemde hem al snel tot mededirecteur. Daarmee was in elk geval de kwestie van de opvolging geregeld.

Agneta had zich op hun arbeiders en hun gezinnen gestort door voor hen te zorgen, maar ze begon ook een onderneming aan huis. Op de benedenverdieping van Phoenixstraat 52 gaf ze leiding aan Maison Neuve, een fabriekje waar reukwaters en eau de colognes werden gemaakt én verkocht. Jacques had haar een flinke zet in die richting gegeven. Hij had bedacht dat je van spiritus parfums kon maken. Spiritus was ook een product van de Gistfabriek en mocht onder geen beding in handen van de arbeiders vallen. Agneta experimenteerde met nieuwe luchtjes en gaf De Porceleyne Fles de opdracht om Delfts blauwe aardewerken flacons te maken. Aldus groeide Maison Neuve uit tot een bloeiende maar tijdrovende onderneming.

Zo was ze naast parkmoeder ook een succesvolle zakenvrouw geworden. Maar hoewel de pijn van het gemiste moederschap in de loop der jaren minder was geworden, waren er altijd momenten dat ze opnieuw geconfronteerd werd met dat gemis.

Dat gebeurde ook op de dag van haar koperen bruiloft, toen ze in het Delftse weiland de bomencirkel liet planten. Ze keek toe hoe haar zus de spade in de grond zette om een gat te graven. Aan de voorzichtige bewegingen van Elisabeth kon ze zien dat haar zus opnieuw zwanger was. Arnold had al snel de spade van zijn echtgenote overgenomen en plantte de wilde kastanje die Agneta voor Bep had uitgezocht. Haar vierde kind was in aantocht. Agneta voelde de jaloezie als fysieke pijn, steken in haar borstkas. Het maakte de dag minder feestelijk dan ze had gehoopt. Ze had haar best gedaan om het niet te laten merken. Ook niet tijdens het afsluitende thee-uurtje in hun tuin op de Phoenixstraat, waar Jacques de eerste schetsen van architect Zocher aan de familie presenteerde en trots aanwees waar ze in de toekomst zouden wonen.

‘Is er iets? Je was zo stil vanmiddag,’ had Jacques gevraagd toen de familie was vertrokken en ze weer met zijn tweeën in de woonkamer zaten. Ze had gezegd dat ze het jammer vond dat haar moeder er niet bij kon zijn. Met Jacques kon ze het onderwerp niet bespreken. Mannen kunnen zich makkelijker verzoenen met het lot.

‘Ik heb het allemaal hier!’

Agneta veert op. Ze schrok van zijn uitroep, verzonken als ze was in haar herinneringen aan drieëntwintig jaar geleden.

Jacques tikt met zijn wijsvinger op zijn voorhoofd. ‘Vanuit de dag dat we de bomen plantten, beschrijf ik het begin van het park – ons park! – en werk ik toe naar het hoogtepunt: de opening van het gemeenschapsgebouw, met het bezoek van de koningin-regentes en prinses eh…’ Hij knipt ongedurig met zijn vingers. ‘Hoe heet dat meisje ook alweer?’

‘Wilhelmina.’

‘Die, ja.’

‘En de fabriek dan?’

Hij kijkt haar vragend aan.

‘Jouw eigen kunstwerk… de Gistfabriek.’

‘Aha! De fabriek.’ Hij sluit zijn ogen, wiegt zijn hoofd heen en weer. Ten slotte zegt hij: ‘Die komt in deel 2 aan de orde. Une chose à la fois.’

Ze schudt haar hoofd. Het lijkt haar een vreemde volgorde.

‘Geen tegenspraak,’ had dokter Scheltema echter tegen haar gezegd toen hij vorige week langskwam om de zwaargetroebleerde Jacques een morfine-injectie toe te dienen. Ze hadden buiten nog even nagepraat. De huisarts plukte aan zijn zilvergrijze baard en keek haar door zijn knijpbril doordringend aan. ‘Opwinding, mevrouw Van Marken, kan fataal zijn. Zijn geest mag onder geen beding extra belast worden. Bij alles wat hij opwerpt, hoe bizar ook, knikt u goedkeurend of zegt u het later uit te voeren.’

Dat advies heeft ze ter harte genomen. De laatste dagen laat ze Jacques zijn ideeën spuien en probeert ze geen bezwaren te maken. Het valt haar zwaar. Ze heeft een praktische geest die gewend is om de bonte stroom invallen van haar man te becommentariëren. Dat heeft ze gedaan vanaf het moment dat ze elkaar leerden kennen.

‘Mag ik niet een beetje tegengas geven, dokter?’ vroeg ze nog.

‘Beter van niet,’ zei dokter Scheltema. ‘Dat brengt hem in de verleiding te debatteren, en u weet het, discussies putten hem behoorlijk uit. Laat hem maar raaskallen.’

Die laatste opmerking vond ze onaangenaam. Ongepast ook. Een aantasting van Jacques’ waardigheid.

‘Mijn echtgenoot heeft nooit geraaskald,’ zei ze kortaf.

‘Nee, natuurlijk niet. Zo bedoel ik het ook niet,’ had dokter Scheltema snel gezegd. ‘Ik druk me ongelukkig uit. Excuses, mevrouw Van Marken.’

‘Wellicht klinkt het nu enigszins confuus, wat hij opwerpt, maar hij heeft nog steeds de gave van het woord. Als u eens wist hoe eloquent hij ’s avonds zijn zinnen formuleert. En soms is er een gedachte bij die doet denken aan de oude Jacques.’

De dokter had buigend zijn bolhoed gelicht en was vertrokken.

De oude Jacques. Haar woorden moeten onnozel hebben geklonken in de oren van de huisarts die al een kwarteeuw waakt over Jacques’ broze gezondheid. Nog altijd wil ze hem verdedigen voor de buitenwereld, maar ze moet eerlijk zijn naar zichzelf. Vier maanden na de dood van zijn vriend en zwager Arnold is de chaos in zijn hoofd groter dan ooit.

‘Je zit zo ver weg,’ bromt Jacques op de divan.

Ze kijkt hem aan over haar leesbril.

‘Te ver om je mijn liefde te betuigen.’

‘Doe niet zo mal.’

‘Ik zou willen opstaan, maar…’ Hij plaatst zijn handen op de leuning, spant de spieren van zijn onderarmen en laat zien hoe machteloos hij is. ‘Zie je, het is voorbij.’

‘Spaar je energie. Straks moet je Gerhard toespreken. Je weet toch nog wel dat we vanavond de jubilarissen in het gemeenschapsgebouw…?’

‘Jaja. Natuurlijk weet ik dat. Je hebt me er zo vaak aan herinnerd dat zelfs mij dat niet kan zijn ontgaan.’

‘Waar is het papier dan dat ik je heb gegeven?’

Hij tikt op zijn borstzak, waar de tekst van de lezing is opgeborgen.

‘Zullen we hem nog een keer oefenen?’

‘Nu niet.’

‘Na het eten dan? Jacques!’

Hij hoort het niet. Ze ziet dat hij volledig in beslag genomen is door de bewegingen van de huisvlieg, die nog altijd zacht zoemend boven zijn hoofd rondcirkelt. Het insect strijkt neer op de mouw van zijn overhemd, trippelt kalm via zijn pols naar de rug van zijn hand en blijft daar zitten. Jacques heeft de ogen toegeknepen, bestudeert hoe het beestje de voorste pootjes over elkaar wrijft.

‘Frappant. Hij zit precies op een levervlek. Waarom doet zo’n beest dat? De psychologie van een vlieg is mij volkomen vreemd.’

Verstrooid neemt hij een trek van zijn uitgedoofde sigaar. ‘De mens is een raadsel, maar de vlieg kan er ook wat van.’

Zijn blik kruist de hare. Zijn ogen staan dof. Een expressie ontbreekt. Luidruchtig sabbelt hij aan de sigaar. Ze had haar oude dag met Jacques anders voorgesteld. Ze leeft samen met een onberekenbare zenuwpatiënt die niet meer buiten morfine kan, wiens ‘geest moet opwarmen’ in de loop van de dag. Een wispelturige, veeleisende man die ze voortdurend moet helpen herinneren aan het feit dat hij drie maanden eerder zijn functie als president-directeur heeft neergelegd en alleen nog maar als adviseur aan de fabriek is verbonden.

Stationsweg, Rotterdam, 1900 © Rotterdams Archief