Friederike de Raat

Geen hond die ernaar kraait

& andere onuitroeibare taalfouten

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2013 Friederike de Raat

Alle rechten voorbehouden

Boekverzorging Studio Ron van Roon

E-BOOK ISBN 978 90 468 1612 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1596 0 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/friederikederaat

Inhoud

Voorwoord

Gebladblaasd of bladgeblazen?

Over onmogelijke voltooide deelwoorden

Hij datete zich suf

Over de vervoeging van werkwoorden van Engelse oorsprong

Reizen en zeisen

Over de -s en de -z in het meervoud

Parachutetjes en cakejes

Over het verkleinwoord

Playboys in cafés

Over moeilijke meervouden

Dit gaat te allen tijde fout

Over de naamvals-n

Oude kaaskroketten

Over foute spaties en hoe leuk ze zijn

Goaltjesdieven, visionaire aders en natte honden

Jargon in de sport-, kunst- en wijnwereld

Verhaspeldingen

Over fouten in uitdrukkingen

Sinds wanneer...?

Over het gebruik van ‘sinds’ en ‘vanaf’

IJzer, wol en chocola

Over het stoffelijk bijvoeglijk naamwoord

Boze gymnasiasten

Categoraal of categoriaal gymnasium?

Tante Betje

De omkering van persoonsvorm en werkwoordsvorm

Meer en meest

De vergrotende en overtreffende trap verengelsen

Opnieuw met vakantie

Over termen als opnieuw/overnieuw, op/met vakantie et cetera

Mevrouw Van Nispen tot Sevenaer-de Vries en meneer De Vries

Over hoofdletters in namen

Taalgebruikers wordt verzocht dit goed te doen

Het treurige lot van het meewerkend voorwerp

Verkeerd verbonden

Over die (en wie), dat (en wat), deze

Lekker proppen

Over de tangconstructie

De CEO in de ww

Afkortingen met hoofdletters of kleine letters?

Dankbaar ging zij heen

Over de wisseling van onderwerp in een zin

Amsterdammers en amsterdammertjes

Over hoofdletters en kleine letters bij eigennamen en merknamen

Onder constructie

Over oprukkend Engels

De mcdonaldisering van de miss-wet-T-shirtverkiezing

Fijne dicteewoorden

Schuddende sluizen en blanco checks

Nog even lachen

Tot slot

Een waargebeurd verhaal

Taalboeken en -sites

Even testen

Nawoord

Voorwoord

Waarom heeft ‘bladblazen’ geen voltooid deelwoord en ‘stofzuigen’ wel? Wat is het verkleinwoord van ‘baguette’? Waarom krijgt ‘reis’ een -z in het meervoud en ‘paus’ een -s? Waarom schrijven we wollen deken, maar jutezak? En waarom zijn oudekaaskroketten lekkerder dan oude kaaskroketten?

Het boek dat u in handen heeft, is bedoeld voor mensen die graag willen weten hoe het ook alweer zit met bepaalde taalkwesties, voor mensen die graag goed Nederlands spreken en schrijven, of ze nu minister, student, journalist of gepensioneerd zijn. Net zomin als mijn vorige boek, Hoe bereidt je een paard & andere onuitroeibare taalfouten (2012), is dit een spellingwijzer of grammaticaboek, noch een boek vol lachwekkende taalfouten. Het is een naslagwerkje met veelvoorkomende taalkwesties die ik als eindredacteur regelmatig tegenkom. Het is een boek voor mensen die benieuwd zijn waarom ‘playboy’ in het meervoud alleen een -s krijgt, terwijl het meervoud van baby een apostrof en een -s krijgt. Voor mensen die willen weten wat ook alweer een Tante Betje is.

In dit boek komen andersoortige taalfouten aan de orde dan in Hoe bereidt je een paard? Stonden daarin de meestvoorkomende taalfouten centraal, zoals dt-fouten, hen/hun, omdat/doordat en ei/ij, dit boek gaat iets meer de diepte in. En voor de liefhebbers heb ik een hoofdstuk met fijne dicteewoorden opgenomen, zoals miss-wet-T-shirtverkiezing.

Een paar onderwerpen uit Hoe bereidt je een paard? komen terug. Zoals anglicismen, verhaspelde uitdrukkingen en verkeerd spatiegebruik. Omdat die fouten zo vaak voorkomen, vermeden dienen te worden omdat ze slecht Nederlands opleveren, maar ook omdat ze vaak zo grappig zijn: ‘Beter ten halve gekeerd dan ten hele verdwaald’.

In dit boek worden taalveranderingen zichtbaar: hoelang zal de klassieke vorm van de vergrotende en overtreffende trap (interessanter, interessantst) nog bestaan? De Nederlandse taalgebruiker is volop bezig over te schakelen op de Engelse vormen: meer en meest interessant. En hoelang gebruiken we het betrekkelijk voornaamwoord ‘dat’ nog? Steeds vaker wordt het vervangen door ‘wat’. Het meewerkend voorwerp ten slotte heeft het ook moeilijk. In een constructie als ‘de reizigers wordt verzocht in Utrecht over te stappen’, wordt ‘de reizigers’ meer en meer ervaren als onderwerp van de zin in plaats van meewerkend voorwerp. Al die verschuivingen horen bij een levende taal, maar voor een taalliefhebber is het soms even slikken.

Ik wil Roelie Fopma en Hans Wammes, redacteuren van NRC Handelsblad, hartelijk bedanken voor de kritische blik die ze op dit boek wierpen voordat het naar de drukker ging. Ook de vele toeleveranciers van taalfouten zijn van grote waarde geweest voor dit boek. Een speciale vermelding verdient Arie Hoeflaak, oud-docent Franse Taal en Cultuur aan de Universiteit Leiden, die onvermoeibaar fouten voor me verzamelde. Zonder die toeleveranciers had ik niet zoveel fraaie voorbeelden bij de hand gehad. Ten slotte wil ik het Genootschap Onze Taal, auteur van het Witte Boekje en opsteller van de Witte Spelling die in dit boek wordt gehanteerd, bedanken voor de duidelijke uitleg van taalregels op www.onzetaal.nl. Die uitleg heeft me regelmatig geholpen om bepaalde kwesties beter onder woorden te brengen.

Friederike de Raat

Gebladblaasd of bladgeblazen?

Over onmogelijke voltooide deelwoorden

Er zijn nogal wat werkwoorden waarvan je eigenlijk niet goed weet wat het voltooid deelwoord zou moeten zijn. En als je het voltooid deelwoord hebt uitgedokterd, schiet je er spontaan van in de lach, zo raar klinkt het. Denk aan:

Mountainbiken – gemountainbiket? Mountaingebiket?

Bladblazen – bladblies, blies blad? Bladgeblazen? Gebladblaasd?

Bergbeklimmen – beklom berg, bergbeklommen? •

Van Dale geeft geen uitsluitsel over de juiste vorm van het voltooid deelwoord in bovenstaande gevallen. Bergbeklimmen is louter een zelfstandig naamwoord, volgens Van Dale. Mountainbiken is wel een werkwoord, maar eentje zonder verleden tijd en zonder voltooid deelwoord. En bladblazen is helemaal geen woord, volgens het woordenboek. Daarvan bestaat alleen het zelfstandig naamwoord ‘bladblazer’.

Toch zijn er werkwoorden die net zo samengesteld zijn en die zich wél een erkend voltooid deelwoord hebben weten te verwerven. Denk aan ‘stofzuigen’. Volgens Van Dale is het: stofzuigen, stofzuigde, heeft gestofzuigd. Dan zou het ook moeten zijn: bladblazen, bladblaasde, gebladblaasd. Het klinkt heel raar, dat geef ik toe, maar het blijft fascinerend om te ontdekken dat de ene handeling (stofzuigen) wel een werkwoord met vervoeging is geworden en het andere (bladblazen; toch weinig anders dan buiten stofzuigen, maar dan in omgekeerde richting) niet.

Er zijn meer van die rare werkwoorden waarvan je op het eerste gezicht vermoedt dat ze alleen een onbepaalde wijs (het ‘hele werkwoord’) hebben, maar geen (officiële) vervoeging. Denk aan:

Kruisbestuiven

Flikflooien

Kwispelstaarten (dat ik als werkwoord al vreemd vind klinken)

Maar kijk eens in een woordenboek, dan zul je zien dat juist deze werkwoorden met alles erop en eraan worden vervoegd!

Kruisbestuiven, kruisbestoof, kruisbestoven

Flikflooien, flikflooide, geflikflooid

Kwispelstaarten, kwispelstaartte, gekwispelstaart

Er lijkt geen touw aan vast te knopen welke samengestelde werkwoorden een officiële (want in gerenommeerde woordenboeken opgenomen) vervoeging hebben en hoe die dan luidt, en welke niet. Neem nou:

Glimlachen, glimlachte, geglimlacht

Schaterlachen, schaterlachte, geschaterlacht

Net als je denkt: ha, daar zit logica in, krijg je:

Uitlachen, lachte uit, uitgelachen

Deze afwijkende vorm heeft mogelijk te maken met het feit dat ‘uitlachen’ een overgankelijk werkwoord is (een werkwoord dat een lijdend voorwerp bij zich kan hebben): zij lacht hem uit. Daardoor wordt het samengestelde werkwoord automatisch uit elkaar getrokken, wat bij glimlachen en schaterlachen (beide onovergankelijke werkwoorden) niet kan.

DE REGELS

De enige regel waar je je aan vast kunt houden, is dat samengestelde werkwoorden in vervoegde vorm niet kunnen worden gescheiden. Het is dus zeker niet: ik heb mountain gebiket, hij kwispelde staart, ik bestoof kruis.

Er is nog een regel die vaak geldt: het voltooid deelwoord van een samengesteld werkwoord wordt gevormd door er ge- voor te zetten: geschaterlacht, geroerbakt, gestofzuigd. Daar staat tegenover dat de vorm ‘roergebakken’ ook voorkomt en dat ‘kruisbestoven’ zich daar niet aan houdt.

TIP

De website van Onze Taal meldt dat nieuwe werkwoorden altijd zwak worden vervoegd: dat wil zeggen dat de verleden tijd wordt gevormd door -te(n) of -de(n) achter de stam te plakken. De voltooide tijd wordt gevormd met het voorvoegsel ge- en de uitgang t of d. Er komen geen nieuwe sterke werkwoorden meer bij, volgens Onze Taal. De site noemt als voorbeeld ‘zuigen’ en het veel nieuwere werkwoord ‘stofzuigen’. Zuigen is een sterk werkwoord (zoog – gezogen), maar stofzuigen (een werkwoord dat vermoedelijk pas een jaar of zestig oud is) is een zwak werkwoord (stofzuigde – gestofzuigd).

EN NOG EEN TIP

Wie aarzelt over de vervoeging van een samengesteld werkwoord kan gewoon voor de makkelijkste weg kiezen: de omschrijving van het werkwoord. Dan krijg je uitstekende Nederlandse zinnen als: ik heb de bladeren uit de tuin geblazen, er heeft een kruisbestuiving plaatsgehad tussen zijn en mijn project, we hebben hard gelachen om die grap.

Hij datete zich suf

Over de vervoeging van werkwoorden van Engelse oorsprong

Het vervoegen van samengestelde Nederlandse werkwoorden als ‘kruisbestuiven’ levert vreemde creaties op, maar de vervoeging van werkwoorden van Engelse oorsprong, zoals ‘uploaden’, ‘waterboarden’ en ‘e-mailen’, levert visueel vaak nog veel gekkere woorden op:

Ik heb dat bestand geüpload.

Hij datete met elk leuk meisje dat hij zag.

Ik heb die brief naar je ge-e-maild.

Toch zijn de regels helemaal niet zo moeilijk, mits je de vervoegingsregels van Nederlandse werkwoorden beheerst. Al moet je vaak verschillende regels tegelijk toepassen, wat nogal eens tot gepuzzel leidt. •

DE REGELS

Werkwoorden van Engelse origine worden min of meer vervoegd volgens de Nederlandse spellingregels. Dat wil zeggen: eindigt de stam van het werkwoord op een van de medeklinkers uit ’t kofschip (t, k, f, s, ch, p), dan schrijf je in de verleden tijd en in het voltooid deelwoord een -t. In andere gevallen gebruik je een -d. Voor de klank of voor de uitspraak moet er hier en daar een letter worden toegevoegd.

VOORBEELDEN

Downloaden: de stam vind je door de -en van het werkwoord af te halen, dus de stam is download. De stam eindigt dus op een d. Die staat niet in ’t kofschip en daarom krijgt het voltooid deelwoord een -d: ik download, zij downloadt, zij downloadde, zij heeft gedownload. Hetzelfde geldt voor waterboarden: ik waterboard, zij waterboardt, zij waterboardde, zij heeft gewaterboard.

Daten: de stam van dit werkwoord eindigt op een t. De verleden tijd en het voltooide deelwoord krijgen dus een -t. Dan wordt het: ik date, hij datet, hij datete, hij heeft gedatet. De slot-e in het werkwoord blijft staan, omdat de uitspraak anders in de knel komt: hij datt.

Freelancen: de stam eindigt op een s-klank. Die staat in ’t kofschip, dus wordt het werkwoord vervoegd met een t: ik freelance, zij freelancet, zij freelancete, zij heeft gefreelancet. Ook hier blijft de e staan voor de juiste uitspraak. Immers, zonder -e krijg je: ik freelanc, wat zou worden uitgesproken als ‘freelank’.

Coachen: de stam eindigt op ch. Dus wordt het: ik coach, jij coacht, hij coachte, ik heb gecoacht.

Bingoën: de stam van dit werkwoord is bingo. De vervoeging gaat dan als volgt: ik bingo, jij bingoot (voor de juiste uitspraak wordt in dit geval de o verdubbeld), hij bingode, hij heeft gebingood.

E-mailen: de stam eindigt op een l. Die staat niet in ’t kofschip, dus wordt het werkwoord in de verleden en voltooide vorm vervoegd met een d: ik e-mail, zij e-mailt, hij e-mailde, hij heeft ge-e-maild.

TREMA OF KOPPELTEKEN?
Waarom schrijf je ge-e-maild en niet geë-maild, wat beeld betreft allebei overigens vreselijk lelijke woorden? De website van Onze Taal heeft een pasklaar antwoord op die vraag: tot 2005 was geë-maild de juiste spelling, maar sinds 2005 schrijft het Groene Boekje voor dat er na ge een streepje moet worden geplaatst voor afkortingen, getallen en losse letters. Dus: ge-i-bankierd, ge-sms’t, ge-cc’d. Vermoedelijk is dit omdat er bij veel van dit soort voltooide deelwoorden geen gebruik kan worden gemaakt van een trema en er zonder koppelteken een andere uitspraak zou ontstaan: gesmst, geccd. Het Witte Boekje volgt deze regel. Handiger en makkelijker is het natuurlijk om dergelijke voltooide deelwoorden te vermijden en de handeling te omschrijven: ik heb dat bedrag overgemaakt via i-bankieren, ik heb je een cc gestuurd.
Bij werkwoorden waarin geen sprake is van een afkorting, een getal of losse letter gebruik je wel een trema: entertainen-geëntertaind, uploaden-geüpload, updaten-geüpdatet.

TIP

Op de website van Onze Taal staat een zeer lange lijst Engelse werkwoorden met hun vervoegingen. Wie even niet meer weet wat hij aan moet met de vervoeging van werkwoorden als bodypainten, inchecken en payrollen kan daar terecht voor de juiste spelling: www.onzetaal.nl/taaladvies/advies/engelse-werkwoorden.

LEASEN EN PLEASEN
Om het allemaal nog lastiger te maken, bestaan er verschillende vervoegingen voor werkwoorden van Engelse origine die eindigen op -sen, zoals leasen, pleasen en cruisen. Bij deze categorie werkwoorden lopen de spellingvoorschriften van het Witte Boekje en die van de officiële spelling (het Groene Boekje) uiteen. Het Groene Boekje is van mening dat de stam van leasen is: lease. Dan krijg je dus de vervoeging: ik lease, jij leaset, jij leasede/leasete, ik heb geleased/geleaset. Het Witte Boekje vindt dat de stam van leasen is: leas. Dan krijg je dus: ik lease (want ‘ik leas’ staat toch een beetje raar), jij least, ik leasde/leaste, ik heb geleasd/geleast.
Dat dit soort werkwoorden tot overmaat van ramp ook nog twee vormen hebben voor de verleden en de voltooide tijd, komt doordat je de s-klank van de stam ook kunt aanmerken als een z-klank. En die staat niet in ’t kofschip, dus die vervoeg je dan met een d. Braincrackers dus!

GELIKT
Dat de verkeerde vervoeging van een Engels werkwoord grote gevolgen kan hebben, laat dit stukje van Hedda Treffers zien, dat in 2013 op de Achterpagina van NRC Handelsblad werd gepubliceerd in de rubriek Ik@nrc.nl:

‘Mijn zoon van twaalf mocht een paar maanden geleden “eindelijk” van mij op Facebook.
Ik zie de iPad op de bank slingeren en besluit eens tot de vaak aangekondigde controle over te gaan.
Zijn account staat open en ik lees de eerste regel correspondentie tussen hem en een klasgenote: “Ik heb je gelikt.” Meer staat er niet.
Ik schrik me wezenloos en storm naar zijn kamer. Meneer zit op bed de Donald Duck te lezen en zuigt ongeïnteresseerd aan een lolly.
“Waar heb jij het over met Naomi?” schreeuw ik met de iPad in mijn hand.
Mijn zoon kijkt verbaasd op. “Oh, ze had een zelfgemaakte tekening gepost en die heb ik ‘geliked’, thumbs up weetjewel. Ik vond ’m mooi.”’