F. Starik

Liefde in tijden van zorg
en ouderdom

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van
Van Grunsven Creative Management

De auteur ontving voor het schrijven van Moeder doen

een werkbeurs van het Amsterdams Fonds voor de Kunst

© F. Starik 2013

Alle rechten voorbehouden

Boekverzorging Bureau Beck

Foto auteur © Keke Keukelaar

NUR 320 | ISBN 978 90 468 1621 9

www.nieuwamsterdam.nl/fstarik

www.starik.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013 Met ISBN 978 90 468 1614 1

Van dezelfde auteur:

Nepvuur (poëzie, 1988)

Mijn leven als museum (brieven, 1993)

Nieuwe vleugel (poëzie, fotografie, 1995)

Simpele ziel (poëzie, 2002)

De grote vakantie (poëzie, 2004)

Rode vlam (poëzie, 2004)

De verdwijnkunstenaar (poëzie, 2004)

De eenzame uitvaart (verhalen bij de rand van het graf, 2005)

Songloed (poëzie, 2007)

De gastspeler (roman, 2009)

Victoria (poëzie, 2009)

De humor van het theezakje (essays, 2010)

Een steek diep (schetsen van verloren levens, 2011)

Door (poëzie, 2013)

‘Ach, dat gedempte licht in bussen ’s avonds, en die gedempte geluiden. Die paar passagiers die allemaal in hun eigen wereld verdiept zitten. Het landschap dat buiten in het donker langsglijdt. Het geronk van de motor. Als je zit te denken aan het fijnste wat je kent, het liefste wat je bezit, en nergens anders wilt zijn dan daar, als het ware buiten de wereld, op weg van één plek naar een andere, ben je er niet pas dan werkelijk in aanwezig?

Pas dan werkelijk van vervuld? […] Dat het leven, dat nu zo groots en geweldig is, onverbiddelijk kleiner en kleiner zal worden tot het een hanteerbaar formaat heeft, iets wat niet zo pijn doet, maar ook niet zo fijn is.’

Karl Ove Knausgård, Nacht

Op de eettafel van moeder ligt het grote boek. In het grote boek wordt door de thuishulpen dagelijks genoteerd hoe het met mijn moeder gaat. Summiere verslagen van haar dagen.

Gaat het goed, dan opent het verslag met: ‘Mevrouw is vandaag goed te pas.’ Op andere dagen is mevrouw verdrietig of onzeker, zelfs in paniek. Paniek ontstaat als ze iets kwijt is. Ze is heel veel dingen kwijt.

Het zou veel beter met mijn moeder gaan wanneer ze de zaken zou omdraaien, als ze er voortaan van uitging dat alles altijd zoek is, zodat haar niets overblijft dan zich erover te verheugen als ze toevallig iets vindt. Het kan alleen maar meevallen.

Mijn lief rook aan het theeglas dat wat mij betreft gevuld was met iets als dubbelfris, dat zei ik haar ook. ‘Welnee, joh. Het is net twaalf uur. Dat is vruchtensap, Spa-fruit, hoe heet dat spul.’ Zo hebben we het ontdekt.

Moeder is diep in de tachtig en opeens is ze gaan drinken. Gegeten wordt er niet echt meer.

‘Ik heb nu even geen honger.’

Ze slaapt slecht. Ze verliest haar grip op de tijd, of het nu dag is of nacht.

Het komt voor dat ze ’s ochtends vroeg, in haar nachtjapon, door een thuishulp of een buurvrouw wordt aangetroffen met op de schoorsteen een koffiekopje zonder schotel, op het aanrecht een soepkom, op de eettafel, naast het grote boek, een limonadeglas: allemaal gevuld met wijn.

Er staan drie glazen onder haar bed. Als de thuishulp komt stofzuigen vallen die natuurlijk om op het witte tapijt. En moeder drinkt bij voorkeur rode wijn. Ook het bed moet vaker worden verschoond. De buurvrouw heeft besloten dat ze niet als dealer wil optreden. ‘Als je moeder hier aanbelt en vraagt of ze een flesje wijn kan lenen, dan zeg ik gewoon dat wij dat niet in huis hebben, wijn, dat hebben wij nooit.’ Ze knipoogt. ‘Ik zeg gewoon dat wij alleen maar limonade drinken.’

Mijn moeder heeft nog nooit bij de buurvrouw aangebeld, ze voert dit gesprek met mij, geloof ik, meer om te oefenen. Wat ze zal doen als mijn moeder zou aanbellen. Want die dag zal aanbreken, daarvan is de buurvrouw overtuigd. Ik heb overwogen mijn moeder te adviseren voortaan alleen nog maar witte wijn te drinken, of jenever, dat droogt zoveel netter op. Hoeft meteen dat bed niet meer zo vaak verschoond.

Ze staat in de gang met haar regenjas aan, in de ene hand een paraplu, in de andere een plastic tas gevuld met lege flessen. Buurvrouw belt aan. ‘Wat ga jij doen?’ informeert ze. Mijn moeder antwoordt dat ze ‘een paar boodschapjes’ gaat doen. Buurvrouw zegt: ‘Dat kan niet vandaag, het is immers zondag. De winkels zijn dicht.’

In het dorp waar mijn moeder woont kun je tussen zaterdagmiddag vier uur en dinsdagochtend negen uur niets kopen, dan ligt de economie stil.

Dat zijn de langste dagen. De thuishulp moet haar ondersteunen, als er dinsdagmiddag eindelijk boodschappen kunnen worden gedaan. Vanuit de drank is haar duizeligheid niet te verklaren. De laatste wijn is donderdag in huis gehaald, die voorraad moest toereikend zijn, tot zaterdag, het liefst tot het einde van de middag. De bedoeling van de thuishulp: net genoeg tot zondag, toen was het buiten zestien graden, een mooie zonnige herfstdag.

Ik heb erover gedacht om moeder te helpen. Ze heeft het zelf gezegd. ‘Als ik ooit dement word, moet je mij maar doodschieten.’ Maar ik heb geen geweer. Er zullen andere methodes zijn. Je kunt haar heel erg dronken voeren, en dan, wanneer ze het allemaal zo scherp niet meer ziet, een laatste glas aanlengen met fijn gemalen glas, of met opgespaarde baardharen uit een elektrisch scheerappraat. Arsenicum schijnt ook gegarandeerd resultaat te geven, maar daar sla je blauw van uit, dan gaan er vast alarmbellen rinkelen. Een spuit met insuline is ook werkzaam, zolang je maar geen suikerziekte hebt. Zul je net zien. Of een spuit waar alleen maar lucht in zit, kan ook. Maar om zeker te zijn dat het werkt, heb je tot een halve liter lucht nodig. En wat het moeilijkste is: je zult er tot je laatste snik over moeten zwijgen.

Zie je wel. Dat kan ik niet.

Op elke zondag, voor de rest van het jaar, heeft mijn moeder in haar agenda genoteerd dat ze niet bij tante Annabel op bezoek hoeft te gaan, want die is dood. Dan huilt ze even om wat ze zelf heeft opgeschreven. Elke zondag.

Toen Annabel stierf, belde ze me snikkend op dat Lonneke was overleden. ‘Dat klopt,’ zei ik, ‘maar dat is ontzettend lang geleden. Waarom bel je daar nu opeens over?’ Maar ze bedoelde Lonneke niet.

Al haar zussen en broers zijn overleden, sommige al vroeg, Lonneke heeft eind jaren zestig de hand aan zichzelf geslagen, zo noem je dat netjes, de hand aan jezelf slaan, in feite sprong ze op volle zee van de achterzijde van een cruiseschip af, en werd zodoende door de scheepsschroef vermalen, wat ik als jongen een schitterend en huiveringwekkend beeld vond, het schip met het rode spoor in zijn kielzog.

Elke zondag reed mijn moeder met haar auto naar Annabel toe. Een ritje van zesentwintig kilometer, ze heeft dezelfde tocht zeker vijfhonderd keer gemaakt. Op een zekere zondag verklaarde ze plots dat ze Annabel niet meer zou bezoeken. Autorijden, het was te moeilijk geworden. Toch hield ze vast aan het idee dat ze op zondag bij Annabel op bezoek moet, ook al ging ze niet.

We gaan in de garage kijken of de auto het nog doet. Moeder denkt van wel. Als ze de auto probeert te starten, gaat het alarm af. Je schrikt je kapot. Er zit een enorm luidruchtig alarm op de auto, dan weet je zeker dat hij niet gestolen wordt, of wel, maar dan heb je er tenminste van gehoord.

Moeder weet zeker dat ze de auto op donderdag 8 november nog heeft gebruikt om boodschappen te doen. Dat staat in haar agenda. Ik vertel haar dat haar rijbewijs sinds eind augustus al verlopen is, dat ze dus officieel niet meer in haar auto mag rijden. Dat het me niet waarschijnlijk lijkt dat de vaste overtuiging dat ze afgelopen donderdag de auto heeft gebruikt om boodschappen te doen, op waarheid berust. Maar ze weet het zeker. Ze tikt met haar vinger op donderdag. ‘Kijk maar. Het staat inderdaad in de agenda.’ Ik vertel haar dat we vorige week hebben geprobeerd de auto te starten.

De accu was leeg, de motor sloeg niet aan. Het alarm deed het nog wel.

Moeder heeft een hondje, Bonny. Op gezette tijden piept het, dat het tijd is om uitgelaten te worden. Het is maar een klein beestje, van een speciaal ras, want in onze familie haalt men niet zomaar een hond van de straat, het moet wel een beetje speciaal dier zijn. Bonny is van een soort dat er speciaal op is gekweekt dat het bijna niet kan ademhalen, het is meer snuiven wat het hondje doet.

Ik heb geen idee of het zich dingen herinnert. Het maakt in ieder geval handig gebruik van het feit dat je mijn moeder ieder half uur duidelijk kunt maken dat het hoog tijd is om naar buiten te gaan. Als Bonny mij ziet, blaft het, en kwispelt. Het hondje blaft en kwispelt bij iedere bezoeker. Het blaft en kwispelt zelfs als de buurvrouw langsloopt, iedere dag dezelfde buurvrouw. Je weet het niet.

Deze winter zal ze uitglijden, op een dag zal het glad zijn, moeder gaat het hondje uitlaten, ze breekt haar heup. Ze moet naar een ziekenhuis. In het ziekenhuis wonen geen honden. Dus het hondje moet weg. Mijn lief heeft ook een moeder, een die heel goed een huisdier zou kunnen gebruiken, dan kwam ze er nog eens uit. Maar haar moeder wil eerst dat haar kapsel geordend is voordat ze naar buiten gaat. En zo’n hond moet meteen naar buiten, natuurlijk. Of je haar nu goed zit of niet. Het mooie is, denkt mijn lief, dat haar moeder – het is maar tijdelijk, leggen we haar uit – het hondje niet zal weigeren. En dat ze dan merkt dat het heel goed mogelijk is een hond uit te laten zonder dat je haar goed zit.

Moeder heeft de auto ooit van een vriendin overgenomen. Het is een verschrikkelijk lelijk ding, een automaat, dan hoef je niet zo moeilijk te schakelen. Het interieur is geheel in hard plastic uitgevoerd, alles grijs. In de zes jaar dat het ding nu in de garage staat, is er amper 30.000 kilometer mee gereden, heen en weer naar tante Annabel, naar het winkelcentrum in het dorp, voor de boodschappen. Er zit een radio met een cassetterecorder in. Altijd binnen gestaan. Van een oud vrouwtje geweest. Het lijkt te mooi om waar te zijn. In feite is het ding nog nieuw, nieuw, maar oud.

Erik Jan en Gitta willen de auto wel kopen. Op een zondag komen ze langs om de aanschaf te overwegen. De Hyundai wil niet starten, zelfs het alarm weigert dienst. Gelukkig heeft mijn lief een set startkabels in haar kofferbak. ‘Wat een moeilijke namen hebben de mensen toch tegenwoordig,’ vindt moeder. Als ze afscheid nemen is er toch iets blijven hangen. ‘Dag, Dirk Hans,’ zegt ze, en tegen Gitta: ‘Dag, hoor.’

De donderdag nadat de Hyundai is bekeken, de proefrit is gemaakt, een prijs is afgesproken en de auto goedgekeurd, reis ik opnieuw met Erik Jan en ‘is dat je vriendin? of is het je vrouw’ naar moeder. Deze keer gaan we de auto meenemen. Gelukkig is de thuishulp er vandaag, zij heeft de papieren klaargelegd, moeder voorbereid op wat er komen gaat.

‘Dus jullie komen mijn auto ophalen. Wat is er dan met mijn auto?’ wil ze weten. Deze keer heb ik de startkabels uit de kamer van mijn zoon in mijn tas gedaan. Hij kreeg ze van mijn lief cadeau, toen hij zijn eerste auto kocht, en daarin mag volgens haar een setje startkabels niet ontbreken. Zij is graag op alles voorbereid.

De Citroën Xantia van mijn zoon staat nu ergens diep in Nieuw-West, waar je gratis kunt parkeren, maar de startkabels heeft hij op zijn kamer gelegd. Nu draag ik ze in mijn tas, mocht de auto niet willen starten. Later die middag zal ik een voordracht houden, met een set startkabels in mijn tas.

In feite is dit de moeilijkste periode, zegt iemand, ze moet hier even doorheen, straks wordt het gemakkelijker. We wachten het moment af dat ze vergeet dat je in paniek moet raken over het feit dat je het allemaal niet meer weet. Nu kijkt ze voortdurend in haar agenda, controleert aan de hand van de wandklok – die met aan duidelijkheid niets te wensen overlatend informatie geeft over hoe laat het is, welke dag vandaag, de datum, zelfs het jaar – wat er te gebeuren staat, zelfs wat er op het moment zelf gebeurt. Dan ziet ze onze namen staan en constateert ze dat het klopt, dat in haar agenda staat dat wij op bezoek komen en verdomd, daar zitten we. Nu nog vertellen wanneer we terugkomen. Als dat is genoteerd, klopt het weer niet.

Tussen de klok en de agenda gaat iets mis. Daar zitten we alvast, als was het over twee weken en niet nu.

Als ik moeder bel, vraagt ze: ‘En hoe gaat het met jou?’ Ik zeg dat alles goed gaat, maar dat is niet genoeg, ik moet iets vertellen over waar ik mee bezig ben. Ik vertel dat ze me gisteren op de televisie heeft gezien, op mijn antwoordapparaat hoorde ik haar gisteren zeggen dat ze erg onder de indruk was van het mooie teeveestuk dat net afgespeeld was. ‘Je hoeft me niet terug te bellen,’ meldde ze daarbij. ‘Ik wou alleen maar zeggen dat het inderdaad erg mooi geworden is.’ Dan weet je dat je terug moet bellen. En dan weet je ook dat ze inmiddels vergeten is wat ze gisteren heeft gezien. Dus vertel je over je nieuwe dichtbundel, die in januari zal verschijnen. ‘Fijn,’ zegt moeder, ‘laat je me dat bijtijds weten?’

We krijgen de Xantia van mijn zoon maar niet verkocht. Hij staat werkeloos op betere tijden te wachten in Nieuw-West, waar je geen parkeergeld hoeft te betalen. Dus hebben we besloten dat de auto voorlopig naar de garage van mijn moeder gaat, dan roest hij tenminste niet verder weg en die garage staat nu toch leeg, sinds we moeder van haar Hyundai hebben beroofd, want zo voelde dat toch wel een beetje, vond ook de mevrouw met de naam die we niet kunnen uitspreken omdat de mensen tegenwoordig zulke moeilijke namen hebben, de mevrouw van toen we de auto van mijn moeder hebben verkocht aan de mensen met de moeilijke namen.

Nu is de twaalf jaar oude Xantia van mijn zoon aan de beurt. Weg ermee. Staat er in ieder geval weer wat in de garage, ook al is het nu een donkerblauwe. De vorige was grijs.

Ik krijg een brief van de gemeente, die me vertelt dat ze het blok huizen achter mijn woning gaan slopen. Dat zal natuurlijk enige overlast geven, dat zegt men er eerlijk bij, maar er komt iets prachtigs voor in de plaats, en wat er nu staat valt inderdaad van ellende uit elkaar. De reguliere huurders zijn allang vertrokken, maakten plaats voor tijdelijke bewoners, die zo langzaam aan ook weer vertrokken, en telkens als er weer een etage leegkwam werd die dichtgetimmerd, wat een steeds troostelozer aanblik bood. In de tuintjes verschenen grijze plastic dozen om de ratten in op te vangen, die het zinkend schip als laatste zouden verlaten. Nu woont er niemand meer, op een enkele duif in een vergeten raamkozijn na.

Moeder vraagt aan mijn zoon of het goed gaat op school. Vindt ze belangrijk. Met haar eigen zoons was het niks gedaan. De oudste had moeite met Grieks en Latijn, dat bij een gymnasiumopleiding bleek te behoren, dus hij ging terug naar het atheneum, dat ook nog hoog is. Daaronder vind je de havo, dat is eigenlijk al niks, meer iets voor de middelste, die niet naar het gymnasium mocht omdat de oudste uit moest blinken. De jongste bleek van het individuele kansloze drop-out-onderwijs. Drie zonen. Mijn vader had sterk zaad, verklaarde hij het gebrek aan dochters. Echte helden krijgen mannen. Ik heb zelf ook een zoon. Zie je wel. Vader had gelijk.

De oudste ging medicijnen studeren, want dat wou mijn vader zelf eigenlijk graag worden, een arts, nee, beter nog, een psychiater. Daar had vader aanleg voor, dat wist hij zeker, hij had alleen geen zin om zo verschrikkelijk lang te studeren, hij vond de bijbehorende studie veel te zwaar.

De oudste zou nooit dokter worden, hij switchte naar economie, iets met logistiek: spullen verzamelen en die zo snel en zo efficiënt mogelijk weer kwijtraken. De middelste en de jongste werden niks.

Mijn vader heeft het weleens voorgedaan: hoe het gebouw van de wereld in elkaar steekt. Moeder zag het bezorgd aan. Eerst schudde hij zijn portemonnee vol kleingeld over het hoofd van de jongste uit, want dat was wat hij waard was, de jongste: een handvol muntgeld.

Daarna bukte hij, niet om het geld op te rapen, maar om aan te wijzen waar in het gebouw van de wereld het onderwijs dat de jongste volgde thuishoorde, in de kelder, was het, of nee, nog dáár onder, een kelder was nog niet diep genoeg. De volgende ochtend troffen we een enorm gat aan in het parket van de woonkamer. Vader was daadwerkelijk op zoek gegaan. We hebben hem nooit teruggezien.

Mijn vader, de amateurpsychiater, wist precies te vertellen wat er niet aan je deugde, daar had hij veel verstand van. Deed je eens iets goed, dan ontleedde hij je beweegredenen om tot het goede te komen zo zorgvuldig dat het eigenlijk niet anders kon of je had iets kwaads in de zin, dat per ongeluk zo uitpakte dat het weliswaar op het goede léék, maar in feite weerzinwekkend was. Dat was echt knap van hem.

Alleen oudste broer kon niets verkeerd doen. De middelste ontweek hem, zweeg. De jongste heeft lang gezocht waar zijn vader hem vertelde dat hij zoeken moest, maar voor de zekerheid keek hij toch maar eens naar boven. En zie, het gaat hem goed.

Mijn eigen, enige zoon ligt al maandenlang in zijn eigen nest te rotten. Nietsdoen is de jeugd een vreugde. Sinds hij zijn gymnasiumdiploma heeft behaald, heeft een diepe vermoeidheid hem overvallen. Hij staat op bij invallend duister en komt thuis waar het ochtendlicht al gloort. ‘Met een paar vrienden uit geweest,’ verklaart hij dan. Ik gun hem dat. Ontzettend moe lopen wezen, nergens zin in hebben, een gat in de dag slapen, dat zouden meer mensen moeten doen. De wereld gaat aan vlijt ten onder.

Moeder kan zich bij een dergelijke minimalistische taakopvatting van opvoeden niets voorstellen.

Ze is opgevoed in de veronderstelling dat je dingen moet. Katholieken van de puriteinse soort, het leven is lijden, je moet jezelf wegcijferen, je opofferen voor een groter belang, dat van gezin, van volk, van vaderland. Werken zul je tot je erbij neervalt, streven, je moet hogerop zien te geraken, je zult je zuinigjes verheffen, ’s nachts stiekem van onvervulbare verlangens dromen, dit alles in het nette natuurlijk, het moet wel een beetje netjes blijven, hunkeren is uit den boze. Alleen God, mijn voormalige geliefden en mijn beste vrienden weten hoezeer ik gehunkerd heb. Dat weet moeder gelukkig niet, of maar half, dat wil ze niet weten. Dus ik laat mijn zoon lekker liggen. Hunkeren maar.

Laatst is hij voor het eerst des nachts post gaan sorteren. Hij kreeg het allemaal goed uitgelegd, vertelde hij daarover, de mevrouw die voor chef doorgaat zag wel in dat het nu niet meteen allemaal heel snel zou gaan, zo zonder enige werkervaring.

Werkervaring opdoen. Hij wel. Ik bood al na een half uur werken mijn ontslag aan bij de slachterij, waar ik voor drie gulden per uur lijkresten uit containers moest spuiten en ik had gymschoenen aan. Binnen een paar minuten waren mijn voeten doorweekt en ijskoud. Ik zei tegen de personeelsmanager dat ik het werk niet zo leuk vond als ik had verwacht. Ik mocht met de streekbus terug naar huis, verderop is een halte, deed de manager behulpzaam.

Ik moest langer op de bus wachten dan ik ooit heb gewerkt.

Moeder heeft het ook koud. ‘Brr,’ zegt ze. Ik kijk op de thermostaat. Drieëntwintig graden. Dat zou voldoende moeten zijn. Moeder denkt aan vroeger. Toen ging de kachel in het ouderlijk huis op 15 november aan. Of het nu in oktober al vroor of niet, of half november uitzonderlijk zacht was voor de tijd van het jaar, zo was de wet. Op de Bachlaan was één kachel, die stond in de woonkamer. Het was een groot, vrijstaand huis, halfsteens, de betengelde muren waren dun en vochtig, tussen binnen en buiten was niet meer dan die halve steen, en die betengeling: dunne latjes, bespannen met jute, behang eroverheen. Als je erop drukte, deinde het gehele oppervlak mee. In de hoeken hadden muizen gaatjes geknaagd, zij woonden er zacht ritselend tussen, en tussen de plafonds, daar ook.

Het huis aan de Bachlaan was rondom voorzien van een gietijzeren hekwerk met vervaarlijke punten. In de tuin stond een half omgevallen appelboom die werd ondersteund door het karkas van een rechtopstaande aanhangwagen. In de bijkeuken rook het het gehele jaar door naar appels. Tante Corrie maakte er in de herfst honderden potten appelmoes van. Ze deed er geen suiker in, dat vond ze te duur, dus het spul was volstrekt oneetbaar, echt verschrikkelijk zuur. Naast de appelboom stond een haag van kruisbessen, ook die werden geoogst: harige vruchten vol pitten, met een keiharde schil, zo mogelijk nog zuurder dan de appelmoes die ze produceerde. Tante Corrie vond kruisbessen gezond. Appels ook. Je kon er heel oud van worden. Maar ze viel van een keukentrapje en kwam in een verpleeghuis terecht, waar ze langzaam dóórlag en uiteindelijk, niet eens erg oud, overleed.

Mijn moeder werd geboren in het dorp waar ze later met haar eigen gezin naar zou terugkeren. Een vruchtbare, katholieke familie, zij het van de gereformeerde variant, dus moeder kreeg maar liefst zes namen, waaronder natuurlijk Maria, maar haar eerste naam was Petronella, al spoedig afgekort tot het eenvoudiger Peet.

Ze was de jongste dochter in een serie van vijf, er waren ook nog twee zonen, die ook allemaal zes namen droegen, van wie de eerste zoon een rijke vrouw zou trouwen, tante Herma, terwijl de ander niet wou deugen, de losbol, de avonturier, de grappenmaker. Hij zou jong sterven, aan de andere kant van de wereld, in Australië, waar een van haar zussen ook naartoe zou emigreren, dat deden de mensen na de oorlog, op zoek gaan naar een ander, beter leven.

Mijn moeder deed dat door mijn vader te trouwen. Boven haar stand. Jammer dat hij zelf weinig van zijn leven wist te maken. Maar dat wist mijn moeder toen nog niet.

Zo gaat dat nu altijd, het is het scenario dat aan menige film en roman ten grondslag ligt: een strenge vader, ten minste twee zoons, de oudste erft het bedrijf, de boerderij, hij treedt in de voetsporen van zijn vader, conformeert zich, past zich aan, de tweede vertrekt, zal het gaan maken, rebelleert, wil niet deugen, kan zich niet binden, raakt verslaafd. In een film keert de tweede dan berooid terug naar huis, waar de oudste zoon inmiddels met ijzeren vuist regeert, liefst vastzit in een ongelukkig huwelijk: we begrijpen allemaal wat er daarna gebeurt.

Is er sprake van een derde zoon, dan wordt die vermalen onder het geweld tussen de andere twee, om uiteindelijk tot een dramatische keuze te worden gedwongen. Daarom heb ik het bij één enkele zoon gelaten, dat leek me genoeg, als de eerste meteen de beste zou zijn.

Mijn vader had in Indonesië gevochten, hij was na de oorlog bij een familiebedrijf in Engeland op stage gestuurd, nadat hij zijn studie voortijdig had afgebroken, hij toonde weinig ambitie, alles werd hem in de schoot geworpen, hij rekende eigenlijk op een kalm en luxueus leven, en terwijl het familiekapitaal in de naoorlogse jaren verdampte trouwde hij dat eenvoudige, rechtschapen meisje uit een dorp, vond een baan als vertegenwoordiger in kantoormeubelen, het jonge paar vestigde zich in Amsterdam, die grote stad, waar moeder niet kon aarden. Toen er een vacature in de provincie vrijkwam, was de keuze snel gemaakt. Ook in het dorp waren er kantoormeubelen nodig.

De oorlog was voorbij, maar niet in mijn vader, in hem woekerde de strijd onderhuids voort, terwijl de welvaart steeg, het echtpaar kinderen kreeg, er steeds grotere auto’s voor steeds grotere huizen verschenen, maar altijd rijtjeshuizen, niets vrijstaands, niets bijzonders, alles modaal.

Mijn moeder was gelukkig: ze had gekregen waar haar hart naar uitging: een man en schoolgaande kinderen, in een veilige, overzichtelijke omgeving.

Toen de tijd daarom vroeg nam ze een baan voor halve dagen als secretaresse, maakte bescheiden carrière, al had ze van haar ouders nooit mogen studeren, wat ze graag had gewild, maar in haar tijd was een studie alleen voor de jongens weggelegd, voor de meisjes was het zaak om netjes getrouwd te raken: een echtgenoot, meer had je niet nodig, een vertegenwoordiger, dat was al genoeg.

Nadat mijn vader door dat gat in de vloer verdween is er nooit meer over hem gesproken. Moeder dekte het gat af met de bodem van zijn bedhelft, spreidde er een kleed overheen, plaatste de eettafel daar recht boven, je zag er niets meer van.

Ze sliep voortaan alleen in dat dubbele bed, geflankeerd door twee nachtkastjes, naast een leeg matras, dat keurig binnen de omheining van het bedframe op de vloer lag, alsof er iemand doorheen was gezakt.

Pas toen de kinderen het huis uit waren en het huis werd verkocht kwam het gat weer boven water. Er kwam een mannetje dat de boel repareerde, het gat dichtsloeg. Waar hij ook gebleven was, mijn vader, nu kon hij niet meer terug.

Mijn moeder verhuisde naar een flat. Nadat ze had gezien hoe een overleden buurman met kist en al rechtop in de lift was gezet om hem naar beneden te krijgen, beviel de flat niet meer. Ze verhuisde naar een verzorgingsflat, waar de liften ruimer waren opgezet, maar ook dat beviel niet, tussen de oudjes, al ontmoette ze er de vriendin van wie ze die grijze plastic auto zou overnemen en aan wie ze, toen de vriendin stierf, nog een aardig erfenisje overhield. De vriendin had hobby aan beeldjes van speksteen snijden, doorgaans een dier. Een kat of een hond, zelfs een beer, dat kon je niet goed zien. Moeder verhuisde weer, nu naar dat rijtjeshuis in een buitenwijk, waar je de hond goed kon uitlaten. Ze nam de beeldjes mee.

Waarom ze dat rijtjeshuis verruilde voor het appartement waar ze nu woont, heeft ze nooit goed kunnen uitleggen, zelf dacht ze dat het toch een stukje onrust was.

Bij het rijtjeshuis in die buitenwijk hoorde een tuin, die liet ze opknappen. De vijver liet ze dichtgooien door hetzelfde mannetje dat de vloer van onze ouderlijke woning repareerde, de schuur werd afgebroken, aan de zijkant van het huis werd een carport neergezet, de achterzijde werd met een serre uitgebreid. In de tuin werd een appelboompje aangeplant, dan kon ze in de toekomst zelf appelmoes gaan maken, dacht ze. Het was een behoorlijk geavanceerde appelboom, zo een waar het appelgedeelte op een stammetje van een heel andere boom was geënt, opdat het allemaal in toom te houden viel, dat het niet uit de hand zou lopen. Daar zag ze zorgvuldig op toe. Tweemaal per jaar kwam het mannetje terug om de boom tot op het bot terug te snoeien, dan stond er in haar tuin weer een half jaar eigenlijk alleen een stok.

‘Netjes toch,’ merkte mijn moeder op, als het mannetje weer was geweest. Er heeft nooit een appel aan de boom gehangen.

Over vroeger praten gaat eigenlijk nog heel goed. Hoe langer het geleden is, des te beter dat het gaat. Mijn lief kán dat, het heden vermijden om met moeder het verleden in te duiken, dan komt ze echt los. We schenken haar een glaasje wijn in, en nog een glas. Ik haal de laatste beugel Grolsch uit de koelkast. Vorige week stonden er nog zes, die waren speciaal in huis gehaald met het argument dat haar zoon zou komen, die lust graag bier. Mijn vader dronk Grolsch, vandaar de keuze voor dat merk. Alleen dronk hij er jenever bij, systeemjenever: in de vriezer bewaarde hij twee flessen, een bijna vol, een haast leeg, zodat het wel leek alsof hij er nooit van dronk, de jenever ging nooit op. Ik krijg dat van moeder niet, jenever. Ze heeft de afgelopen week de overige vijf beugels kennelijk zelf opgedronken.

Moeder lust helemaal geen bier, ze vindt bier vies.

Moeder praat over houten hammen. ‘Bij ons thuis stonden de houten hammen op tafel,’ vertelt ze, en dan legt ze uit wat houten hammen zijn, en hoe een plakje schuifkaas volstaat om drie boterhammen met kaas te bekleden. Nette armoe, dat was de specialiteit van haar familie.

Haar vader was lid van de gemeenteraad in het dorp, dan mocht je eens per jaar bij de koningin komen dineren. ‘Als je bij de koningin gaat eten,’ gruwt moeder, ‘dan mag je alleen een hapje nemen op het moment dat de koningin zelf ook een hapje neemt. Als zij haar vork neerlegt, moet jij dat ook doen. En de koningin eet maar heel weinig, die had vast van tevoren al gegeten, net als mijn vader deed als hij daar moest gaan dineren.’

Haar vader droeg daarbij een broek die overdwars was gestreken, dus met de plooien aan de binnen- en buitenkant van zijn pantalon, op de naad in plaats van voor en achter, dat vond oma gemakkelijker, die plek vond je eenvoudig terug, ook als de broek lang niet gestreken was. Ze had geen groot talent voor het huishouden. Deze oma stierf nog voor ik geboren was. Haar vader hertrouwde met de huishoudster, die hem tot aan zijn dood zou verzorgen, in ruil voor het ouderlijk huis aan de Bachlaan; we moesten de huishoudster tante Corrie noemen. Nog voordat opa overleed lazerde tante Corrie van dat keukentrapje, en was het de beurt aan mijn moeder om tante Corrie in dat verzorgingshuis te bezoeken.

Tante Corrie erfde een leeg huis en liet dat op haar beurt aan háár familie na, moeder kreeg niks.

Ik herinner me die opa vooral als foto: een stijve heer met een sik en een snor, een autoriteit, volstrekt ontoegankelijk, enkel vertoon van waardigheid, ik herinner me de geur van zijn sigaren, die nog dagenlang bleef hangen in ons rijtjeshuis in de nieuwbouw van de buitenwijk die na de oorlog aan het dorp was vastgeplakt, het waren enorm dikke, goedkope stinksigaren. Hij hulde zich in rook. Ik herinner me niet dat ik ooit met hem heb gesproken.

In mijn herinnering staat hij luid zwijgend op de foto.

Mijn moeder heeft zich altijd geschaamd. Ze is in schaamte opgevoed, schuldig en onvolmaakt als de mens geboren is, zo groeide ze op, dragende de versleten en verstelde kleren van haar oudere zussen en aan het eind van de oorlog zelfs die van haar broers: de jongens waren onder de wapenen, het was onzeker of ze ooit zouden terugkeren, en die broeken hingen maar werkeloos en overdwars gestreken in de kast, het was zonde die niet af te dragen: een mooi, maar schuchter meisje met een bril op, Peet, een meisje met een broek aan. Voor alles bang.

Mijn vader was de eerste tot wie zich ze zich bekende, de eerste ook die ooit werk van haar maakte, zo moest het dan maar zijn. Man van de wereld, de voormalige onderofficier uit het koloniale leger, een messcherpe plooi in zijn pantalon.

Mijn moeder schrok geweldig van wat getrouwde mensen nu eenmaal met elkaar horen te doen, ze had van tevoren geen enkel idee wat de mensen zoal tussen de lakens verrichten en het viel haar bepaald niet mee. ‘Mijn generatie wist van niets.’ Haar eerste ongesteldheid had ook haar ook al overvallen: ze dacht dat ze eraan zou sterven, dat ze plots op die geheimzinnige plek spontaan begon te bloeden. Een oudere zus heeft haar verteld dat het geen dodelijke ziekte was, maar gewoon iets akeligs waar ze zelf ook maandelijks last van had, je moet je er niks van aantrekken. Ze reikte haar een dichtgevouwen luier aan.

Wij, kinderen van de nieuwe tijd, zijn uitgebreid en gedetailleerd voorgelicht, veel te gedetailleerd, door die ouwe geilneef die zich mijn vader noemde, die gedurig met zijn rechterhand in de broekzak van zijn wufte bandplooibroek zijn geslacht bevoelde, die des zomers graag met zijn zoons uit rijden ging om aan te wijzen waar de hoeren stonden, langs de provinciale weg, alleen wij hadden natuurlijk geen rijbewijs, dat ontbrak er nog aan. Hij vertelde dat het vijfentwintig gulden kostte, geen geld eigenlijk. ‘Hoe weet jij dat?’ vroegen we dan, maar daar kwam geen antwoord op.

Mijn eigen zoon heb ik maar uiterst summier voorgelicht, toen de tijd daar was. Ze krijgen dat allemaal al op school, eerder dan ze zelf al bedachten dat ze misschien verliefd waren, maar op wie?

Ik heb hem uitgelegd dat een condoom wel erg handig is, mocht het er al ooit van komen, want ik wil nog lang geen opa worden, ik heb hem gezegd dat seks geen wedstrijd is, dat hij niet moet geloven wat hij op internet ziet, in werkelijkheid gaat het zo niet, is het allemaal veel onhandiger, eigenlijk heel lief, uiteindelijk gaat het allemaal vanzelf: de situatie zal je ingeven hoe te handelen, dat hoef je niet te leren, daar hebben we een krokodillenbewustzijn voor, diep van binnen weten we alles. Dat geloof ik. Hij was erg opgelucht toen het beschamende gesprek voorbij was, dat geloof ik ook.

Ik bel voor de honderdste keer met de mevrouw van de Zorggroep, de mevrouw die de voorlichting doet, ik bel niet steeds met dezelfde mevrouw natuurlijk, maar telkens met een andere mevrouw die nu de zorgadviseur van dienst is, de zorgadviseur die moeder doet, de mevrouw die de mensen te woord moet staan die in aanmerking willen worden genomen om te worden opgenomen in een verpleeg- of verzorgingshuis, het verschil daartussen is me nooit duidelijk geworden, de mevrouw die is aangesteld om vragen te beantwoorden van de mensen die nog niet zijn opgenomen, het zijn altijd de kinderen die bellen, nooit de moeders zelve.

Jaren geleden al heb ik mijn moeder aangemeld voor een plek in een verzorgingshuis. We hebben er, zijnde de kinderen, de zoons van, over gesproken, gebeld, gemaild en vergaderd: we waren het erover eens dat het niet lang meer goed zou gaan, moeder zou niet lang nog zelfstandig kunnen blijven wonen. ‘Dat vergeten wordt steeds erger,’ zeiden we tegen elkaar na de schaarse bezoeken die we haar brachten in haar dorp, alle jongens uitgevlogen, naar de grote stad, hun vleugels uitgeslagen, druk met hun eigen leven, weg van dat benauwde dorp.

Oudste broer, vaders oogappel, een nerveuze, hyperintelligente jongen, weinig populair onder leeftijdsgenoten, trouwde jong. Het was hard werken voor het jonge paar, omdat ze allebei nog studeerden. Het valt niet mee, tentamens halen met twee jonge kinderen in een gehorige flat. Tegen de tijd dat ze eindelijk, eindelijk begonnen binnen te lopen werd er voornamelijk gezwegen, was het huwelijk voorbij.

De tweede broer wilde kunstenaar worden, ‘en daar begrepen we helemaal niets van,’ vertelde moeder later, ‘dat zat niet bij ons in de familie.’ En hij deed precies de dingen die van een kunstenaar worden verwacht. Nu praat hij voor zijn beroep, of praten, het is meer kletsen wat hij doet.

De jongste, het nakomertje, had volgens vader helemaal niet geboren hoeven te worden, die was allang niet nodig meer. Dat was niet zo leuk voor de jongste. Hij is heel veel in therapie geweest. Je moet wel, als de basis ontbreekt. Hij heeft er hard voor moeten werken. Nu werkt hij bij de televisie, neemt geluid op, bewerkt dat, hij is een luisteraar geworden.

Af en toe bel ik met de Zorggroep om te vragen of er al schot in zit. Opdat men moeder niet vergeet. Als ik bel heeft de zorgadviseur pauze, of je het nu om half tien ’s ochtends probeert of om half drie ’s middags. Heeft ze geen pauze, dan zit ze nu even niet op haar plek. Zit ze op haar plek, dan is ze op dit moment telefonisch in gesprek. Dan volgt de vraag van de mevrouw die de telefoon heeft opgenomen of de zorgadviseur mij straks mag terugbellen, als ze niet meer in gesprek is, nog steeds op haar plek zit en er geen pauze is ingelast. Ze schrijft mijn naam en nummer op. Als ik een uur later weer bel, omdat de geschatte tien minuten die het zou duren voor ik word teruggebeld nu wel zo’n beetje om zijn, hoor ik van een andere mevrouw dat mijn zorgadviseur al naar huis is. Ze vraagt of ik morgen terug kan bellen. Ik zeg dat ik dat kan, en vergeet het.

Moeder heeft er zelf mee ingestemd, ze dacht dat het fijn zou zijn om wat dichter bij de kinderen te wonen, in Amsterdam, die grote stad, die is gebouwd op palen. ‘Weet je dat ik daar vroeger ook gewoond heb? Ik vond het er afschuwelijk. Al die mensen. Veel te druk. Ik ben blij dat ik hier in het dorp woon, en niet in de grote stad.’ Wij beamen dat. Het moet daar verschrikkelijk zijn. Maar misschien kunnen we er toch eens gaan kijken.

De mevrouw van de voorlichting die zich mijn zorgadviseur noemt begrijpt mijn probleem maar al te goed, ze adviseerde jaren geleden al eens de Roetvink te bezoeken, een modern verzorgingshuis dat vanuit mijn huis in vijf minuten bereikbaar is, dan kom je nog eens op bezoek. Volledig vernieuwbouwd, best netjes, je krijgt er een eigen kamer met naar keuze uitzicht op de gracht of de binnentuin, bij dat laatste uitzicht behoort zelfs een balkon tot de mogelijkheden, er zijn zes kamers die over een balkon beschikken. Dat lijkt ons wel wat. Moeder zou haar hondje zelfs mogen meenemen, zolang ze zelf voor het hondje zorgt, het netjes uitlaat in het nabijgelegen Westerpark.

De Roetvink heeft als profiel dat homo’s er meer dan welkom zijn. Een beetje verzorgingshuis heeft een profiel, een markt om op te kunnen concurreren, want dat moet tegenwoordig, je moet ergens op concurreren, dat is goed. Ik vertel de mevrouw die ons ontvangt dat moeder nooit aardigheid in seksualiteit heeft gehad. Het is een wonder dat ik überhaupt geboren ben. Lekker was ik niet.

Moeder houdt haar tas stijf onder haar arm geklemd, we zijn immers in Amsterdam, die grote stad, waar je enorm moet uitkijken dat je niet beroofd wordt of de weg kwijtraakt. Ik heb haar van het station gehaald, we zijn op weg naar de Roetvink, we lopen door de van wiet walmende Haarlemmerstraat, door de overvolle straat, op de veel te smalle stoep, vergeven van stonede toeristen met een muts op met van die verdrietige touwtjes eraan, dragende het opschrift ‘Amsterdam’, dan weet je tenminste ongeveer waar ter wereld je je bevindt, de muts die je daar overal kunt kopen, en dat doen de toeristen dan ook, een muts kopen. Ze lopen met die muts op verdwaald rond, samen met moeder, haar tas stijf onder haar arm geklemd.

Ik laat meneer Dolk mijn moeder zien, ze komt hier nu toch vlakbij te wonen, in de Roetvink, immers, daar gaan we haar inschrijven. Meneer en mevrouw Dolk hebben een haringkar op het Haarlemmerplein, ze verkopen de beste haringen ter wereld, ze zijn altijd in voor een praatje, ik heb in de loop der jaren een soort van vriendschap met ze gesloten, ze weten wie ik ben en waarom, ik heb eens op teevee gezegd hoe goed hun haring is en sindsdien kan ik niet meer stuk, natuurlijk.

Ik trakteer. Moeder zegt dat de haring inderdaad erg lekker is, dat ze van plan is hier om de hoek te komen wonen, in de grote stad, ze vertelt erbij dat ze een hondje heeft, dat het hondje Bonny heet. Dat gaat ze hier ook uitlaten. Ik aarzel of ik zal vertellen over het poepzakje dat de hondenbezitter bij zich hoort te dragen. We hebben alle vertrouwen in de toekomst.

We hebben de haring opgegeten, nu wil ik moeder laten zien waar je je hond hier kunt uitlaten. Wel even oversteken natuurlijk, dat is best moeilijk, het verkeer komt rijen dik van diverse zijden aangestormd: fietsen, auto’s, bussen, brommers, zowel over het fietspad als over de weg, om over de Canta nog maar te zwijgen, met een kwade bejaarde erin, die sowieso voorrang heeft op alle verkeer, omdat hij zo oud is, en niet kan fietsen, laat staan lopen. We halen de overkant, zij het dat ik moeder tamelijk hardhandig voor diverse ongelukken moet behoeden. ‘Die had ik niet zien aankomen.’

Bij de ingang van het park treffen we een bejaarde vrouw, ze klampt zich aan een verkeerspaal vast, durft niet verder, noch terug. Ze moet verschrikkelijk bezopen zijn. Ze wijst in de richting van het café, aan de andere kant van het plein. Ik geef haar een arm, ik loop met twee moeders terug.

Nu staat het in moeders agenda, het is officieel geworden: ze zal naar Amsterdam verhuizen, nog niet meteen, want er is natuurlijk een wachtlijst, maar na enig wachten zal het zover zijn: moeder komt naar Amsterdam. Ze belt ineens veel vaker dan voorheen, in paniek, om te vragen wat het betekent dat er in haar agenda staat dat ze naar Amsterdam zal verhuizen. ‘Hoe moet het dan met Bonny? Moet ik dan niet eens gaan inpakken? Moet ik nu mijn huis verkopen?’

Ik zeg dat ze niks hoeft te doen: vanaf nu gaat haar leven helemaal vanzelf. Op een middag schrijven we deze informatie erbij in haar agenda, alle antwoorden op de steeds herhaalde vragen. ‘Je krijgt een balkon. Hondje mag mee. Je hoeft helemaal niets te doen.’

Elke dag belt ze om te vragen of het nog lang duurt.

Om moeder in een verzorgingshuis op te kunnen laten nemen heb ik twee afkortingen nodig, waarvan een met een getal erachter, van een instantie die zelf ook weer een afkorting is. Afkortingen die, althans voor de kenners, hun eigen betekenis dragen, het volledige begrip vertegenwoordigen. De instantie vertelt dat het cijfer achter haar huidige afkorting niet in overeenstemming is met het getal dat ik steeds heb horen noemen, het getal waarmee je opgenomen mag worden. Ik bel dus met het CIZ voor het aanvragen van een BOPZ, en dat dan graag in combinatie met een ZZP vier of vijf, zoveel heeft ze nodig. Maar bij het CIZ is de laatst afgegeven beschikking een schamele twee. Moeder moet verdubbelen.

Voor ik iemand aan de telefoon krijg, moet ik eerst een bandje afluisteren dat me vertelt dat dit gesprek zal worden opgenomen ‘met het oog op opleidingsdoeleinden’.

‘Met wie heb ik gesproken?’ heb ik mezelf geleerd te vragen als het gesprek een einde neemt. Want je krijgt de volgende keer altijd iemand anders aan de telefoon, en die weet van niets. Dan wil je een naam kunnen noemen, het bewijs leveren dat je vaker hebt geprobeerd met de instantie in overleg te treden: ‘Dat kunt u het best door een zorgverlener laten doen.’ Daarna bel ik de thuishulp, om haar door te geven wat ik zojuist heb geleerd. Zij zal wel een bevoegde zorgverlener zijn. Ergens voor opgeleid, maar niet voor mij.

Omdat het met de Roetvink maar niet opschiet, ga ik kijken in een ander kleinschalig verzorgingshuis, aan de Lindengracht. Voor het raam van de woonkamer zit een man op een rollator voor het raam te knikkebollen met een regelmaat die doet vermoeden dat hij niet zozeer op de grens van waken en slapen verkeert als wel aan parkinson zal lijden. Enthousiast knikt hij het uitzicht toe. Mijn aanwezigheid merkt hij niet op. Ik loop voorzichtig de verder onbevolkte kamer binnen. Twee banken, drie losse fauteuils. Dat levert in totaal acht zitplaatsen op voor de zes bewoners van de etage.

Misschien is het mogelijk om je eigen stoel mee te brengen. Moeder zit thuis altijd in dezelfde stoel. In zekere zin is die stoel haar woning. Je moet er niet aan denken dat iemand anders dat ook de fijnste stoel gaat vinden, en er telkens stiekem in gaat zitten, als moeder even niet oplet.

Als ik aan het begin van de middag binnenkom, is de woonkamer van de Lindengracht haast verlaten, alleen die knikkebollende meneer zit daar. Ik heb twee keer moeten aanbellen, eerst deed er niemand open. Toch is dit het afgesproken uur, ik heb mijn komst telefonisch aangekondigd. Dus ik verman me en druk nogmaals op de intercom, hoor de deur openklikken en neem de lift naar de tweede etage. Aan de andere kant van de glazen deur tikt een mevrouw een code in, dan ben ik binnen. In de gang ruikt het sterk naar wasmiddel. Eens per week mag je schone kleren aan, dat was vanmorgen. Dus draait de wasmachine de hele dag. Ik mag de wasmachine zien, daarbovenop staan twee droogtrommels. Dat scheelt misschien in de slijtage, maar het schiet tenminste lekker op.

Je hebt er een eigen kamer, groot genoeg voor een eenpersoonsbed, een klerenkast, een stoel om uit het raam te kijken. In de vensterbank kun je bovendien een plantje verzorgen, dat dan als vanzelf je eigen plantje wordt, iets om te koesteren, iets wat verzorging nodig heeft, net als jij eigenlijk, als je er even verder over nadenkt, over het plantje dat je op je eigen kamer mag verzorgen.

Huisdieren zijn niet toegestaan, ook geen vogeltje? Een aquarium dan? Een vissenkom? De mevrouw die me hier heeft binnengelaten haalt haar schouders op, ze weet het niet zeker. Ik zie haar aarzelen. Een enkele dode goudvis lijkt hanteerbaar. Maar een vis zegt ook levend zo ontzettend niks.

Als ze nou maar een vogeltje mocht. Met een vogel kun je samen zingen, de mannetjeskanarie heeft een goede reputatie. Heb je toch een soort van praten. Aan een zebravinkje heb je dan weer weinig, die zegt alleen maar piep, of kwet, en hij kan dat maar op één enkele toonhoogte. Ter compensatie van dit gebrek doet hij dat onafgebroken. Kwetteren. Wil je er enige variatie in, dan zul je er ten minste twee moeten kopen. Zebravinkjes geven elkaar altijd antwoord. Het zijn gezellige, sociale dieren. Heb je er twee, dan vormen ze meteen een paar. En dan duurt het niet lang meer of iedereen heeft zebravinken op zijn kamer. Mannetjeskanaries houdt men beter solitair. Zijn ze eenmaal aan de vrouw gebracht, dan houden ze meteen op met zingen. Missie volbracht.

Tussen de woonkamer en de zes slaapkamers, in de gang, vind je twee toiletten. Het ene toilet is gecombineerd met een douchecel, het andere fungeert uitsluitend als wc. Er komt geluid uit, uit die andere.

‘Dat is mevrouw Gerritsen,’ weet de mevrouw die me heeft binnengelaten. Ze roept door de deur heen dat we even op haar kamer gaan kijken, om een indruk te geven van hoe er hier wordt gewoond. ‘Dat vindt u wel goed, hè?’ Vanuit het toilet klinkt een doffe bons, alsof er iets zwaars omvalt. ‘Het is goed,’ leidt ze daaruit af. We gaan de kamer binnen.

Als de kamer is bekeken, komt mevrouw Gerritsen tevoorschijn. Haar wangen zijn roodgekleurd. Er is beslist een inspanning verricht. Ik vraag me af of je op die andere wc ook mag poepen, of daar afspraken over bestaan. Enerzijds: het is niet fijn als jij net wil gaan douchen, dat er net iemand anders heeft zitten poepen. Anderzijds: douchen gebeurt hier ook maar eens per week, en dan is het zonde het toilet de rest van de tijd ongebruikt te laten.

Moeder houdt ontzettend van weggooien. Dingen die je niet gebruikt moeten verdwijnen. Zo ben ik in de loop der tijden in het bezit geraakt van een kristallen asbak, waarvan ik lang gedacht heb dat het een buitengewoon kostbaar geval was, tot ik precies dezelfde asbak voor een tientje in een antiekwinkel aantrof, alsmede van een aluminium vergiet met bakelieten handgrepen en een vleesmolen, die mijn moeder vroeger gebruikte om paté mee te maken. Dat had ze van oma geleerd. Van de rijke oma uit Amsterdam-Zuid, de moeder van mijn vader, de oma met de zwartgeverfde helm van haar, de oma die nooit de afwas deed omdat dat slecht voor je handen was, ze was een concertpianiste, en dan zijn je handen je kostbaarst bezit.

Men at daar met dubbelgedekt zilveren bestek van borden met Engelse jachttaferelen, daar lagen de messen op een legger, daar stak het servet in een zilveren servetring met een monogram erop, daar at men entrecote met bearnaise, daar dronk men kostbare, zware wijnen uit kristallen glazen, en als amuse, voorafgaand aan de soep, at men een plak huisgemaakte paté met cornichons, je moest goed opletten dat je daarvoor het juiste mes, de juiste vork gebruikte, je moest van buiten naar binnen werken, om boven het bord te eindigen met de dessertlepel, men at er een dessert, geen toetje. Men at er met het servet op schoot, alleen opa frommelde het servet in zijn boord, droeg het ding als een vlag over zijn borst, dat hoort niet, maar opa mocht dat. Mijn moeder was er niet erg op haar gemak. Ze wist heel goed dat ze eigenlijk te goedkoop was om in de smaak te vallen.

Paté maakte je van wit, rauw vetspek en paarsbruin lillende lever, die in forse brokken gesneden aan de vleesmolen werden gevoerd, en er in straaltjes weer werden uit geperst, terwijl je aan de slinger moest draaien om het helse mechaniek aan de binnenzijde van het vooroorlogse apparaat in beweging te zetten, het mechaniek dat het vlees moet vermalen. Voorzichtigheid was daarbij geboden. Eenmaal duwde ik het vlees te diep naar binnen en werd mijn duimtop meegenomen. Van schrik draaide ik nog harder. Nu zat de duim muurvast. Mijn moeder had de tegenwoordigheid van geest de slinger de andere kant op te draaien, waardoor de duim weer losschoot. De volgende dag aten we paté met het topje van mijn duim erin.

Ik bel moeder om te zeggen dat we zondag de auto van mijn zoon komen brengen, om die bij haar in de garage te zetten, die nu toch leegstaat. We blijven dan maar heel even, vertel ik erbij. Het is nogal een logistieke onderneming: eerst moet die auto door mijn zoon ergens in Osdorp worden opgehaald, waar de auto nog steeds zo onopvallend mogelijk staat weg te rotten, dan word ik thuis opgehaald en naar moeder gereden, en op de terugweg zitten we dan zonder auto, dus we zullen het hele eind van het dorp naar het station moeten teruglopen.

‘Goh,’ zegt moeder, ‘heb ik dan geen auto meer?’

‘Nee,’ zeg ik, ‘die hebben we vorige week opgehaald, weet je nog?’

Daar weet ze niets van. ‘Dus jullie komen zondag, en jullie blijven maar heel even,’ leest ze uit haar agenda voor. ‘En wat komen jullie dan doen?’

Moeder heeft een casemanager, meneer Bergkamp. Af en toe komt hij voorrijden in een donkerblauwe BMW – waaraan je goed kunt zien dat hij een echte manager is – om door te spreken hoe het ervoor staat. Dat is het plan. Er komt meestal weinig van terecht, omdat meneer Bergkamp voortdurend wordt opgebeld. Dan tuurt hij naar zijn schermpje en zegt dat hij deze even moet opnemen. We kijken zwijgend toe hoe hij na het noemen van zijn naam en het uitspreken van een wat onwillig ‘zegt u het maar’ luistert naar wat er aan de andere kant gezegd wordt, af en toe onderbroken door een ‘ja’ of een ‘daar zal ik vanmiddag naar kijken’ of een ‘daar maak ik een notitie van’, wat hij vervolgens niet doet.

Meneer Bergkamp kijkt ook naar ons, terwijl hij luistert naar wat wij niet kunnen horen. Als ik hem probeer te bellen, neemt hij nooit op.

Het is gelukt. Zoon heeft zijn auto vanmiddag verkocht. Nu ja, de auto behoorde niet alleen mijn zoon, maar een viermanschap van weinig daadkrachtige jongens, waar mijn zoon er een van is. Ze zijn er deze zomer mee naar Sziget geweest, een maand lang door Europa toeren, met het festival als einddoel. Terug thuis hield het rijden op. Niemand van de jongens nam het initiatief de auto te verkopen, al spraken ze eendrachtig hun bezorgdheid uit over de ballast van het gezamenlijk bezit. Uiteindelijk besloot ik het ding dan maar op Facebook te koop te zetten, tegen de helft van de geldende dagwaarde. Nog gebeurde er niets. Pas als een Heel Beroemde Actrice zich als geïnteresseerde meldt komt er schot in de zaak.

Zo’n auto wil iedereen wel onder zijn kont. Zo werkt roem.

Zo komt op de middag dat we de auto naar mijn moeder gaan brengen de verkoop op het laatste nippertje tot stand, voornamelijk vanwege het idee dat de beroemde actrice erin gezeten heeft, of zou kunnen hebben gezeten.

Je hebt er niks aan om een auto honderd kilometer verderop in een dorp te bewaren, tsja, voor wat eigenlijk? De kans dat hetzelfde gezelschap volgend jaar in dezelfde samenstelling dezelfde reis zal willen maken, lijkt klein: de middelbare school is afgerond, de jongens vliegen alle kanten uit, behalve voorlopig die van mij, die doet nog steeds niets. Hij slaapt vooral heel veel. Hij wacht ergens op. Hij zal wel ergens op wachten, maar hij weet niet waarop. Hij wacht tot hij het weet. Tot hij weet wat hij met zijn leven moet. Iets studeren, denkt hij, maar hij heeft geen idee wat. Een reis maken, een baan zoeken? Nee, hij ziet het niet. De toekomst strekt zich uit als een wandvullend, diepblauw schilderij, volkomen abstract.

Er is er een die het als toneelspeler gaat proberen, een tweede studeert politicologie, een ander massacommunicatie, eentje is naar Tilburg verhuisd om iets vaags met toerisme te gaan doen, alle meisjes studeren psychologie, behalve Sylvia, die al in de vierde klas van school is gegaan en een tijdlang heeft gedacht dat ze altijd nog kapster kon worden, want het haar van de mensen zal altijd doorgroeien en bijgeknipt moeten worden.

Behalve dat van mijn zoon, die laat dat jaren doorgroeien tot hij wel wat van Jezus heeft en daarna scheert hij het kaal en begint weer opnieuw, daar valt als kapster niet van te leven.

Mijn zoon vertelt over een klasgenoot die op zijn fiets de hele wereld is gaan bekijken met het voornemen onderweg alleen maar uien te eten. Op die manier zou zijn reis bijna niets kosten, hoefde hij er niet voor te sparen, want uien zijn wereldwijd verkrijgbaar, bijna gratis en nog gezond bovendien. ‘En je hoeft onderweg ook niet steeds zo moeilijk met de mensen te praten, zo van where you come from,’ grijnst zoon.

‘Niks voor jou, zo’n uienwereldreis?’ informeer ik voorzichtig.

Als ik moeder bel, gaat de telefoon tegenwoordig ten minste vijf, zes keer over. Vroeger zat ze ernaast, want toen was ze nog een secretariaatsbureau, dat had ze PRECIES genoemd, secretariaatsbureau PRECIES, er hangt nog steeds een perspexplaat in de kamer waarop die woorden staan geschreven, het ding hangt aan een ijzeren ketting tamelijk prominent boven de kast waarin de computer werkeloos computer staat te wezen, ze zet het geval nog maar zelden aan. Dan komen er ineens berichten binnen. Je wilt het niet weten.

Ze neemt de telefoon op en dan moet je nog een paar seconden wachten op het moment waartussen de hoorn van de haak wordt getild en moeder haar spraak hervindt, onderweg van hand naar oor. ‘Dag, mevrouw Precies,’ kan ik niet nalaten haar te begroeten.

Het is dinsdagmiddag en ik mag een lamp voor op mijn bureau gaan kopen. Vorig jaar heb ik bij een uitdragerij een enorm bureau gekocht, van een echte ontwerper wiens naam op internet evenwel onvindbaar is; in een van de lades zit een sticker die vertelt dat het ding ooit bij Christie’s is geveild, dus ik moet wel een goede koop hebben gedaan. Er moest een verhuisbedrijf aan te pas komen om het ding hier binnen te krijgen, driehoog, over de trap ging het niet, er moest een lift komen voorrijden. Nu staan er drie IKEA-lampen op, van die matglazen witte, tientje per stuk, ik heb er voor de laatste doden die er in mijn leven vielen telkens een gekocht. Daar schreef ik een gedicht over, over dat krijtwitte licht, dat gedicht verschijnt in een bundel, de bundel is klaar, dus die dode lampen moeten weg.

Zoon heeft ook wel zin in een uitstapje. Dinsdag. We nemen de tram naar de Elandsgracht. Daar bevindt zich Antiekmarkt De Looier, daar heb ik laatst een mooie lamp gezien, precies de lamp die geschikt werd geacht om op mijn bureau te prijken, mijn werkzaamheden schaars te verlichten, een lamp, mijn werkzaamheden waardig. De antiekmarkt blijkt uitgerekend op dinsdag gesloten, natuurlijk. We trekken door naar de negen straatjes, daar moet ook van alles te vinden zijn. Ook daar brandt maar weinig licht. Een enkele winkel vermeldt uitdrukkelijk dat men open is, maar de deur geeft niet mee.

‘Misschien is de man van de winkel een broodje halen,’ opper ik, we hebben zelf ook verschrikkelijke honger, maar zelfs de broodjeszaak is gesloten. We noemen allemaal dingen op die we wel zouden lusten, als het maar geen dinsdag was.

De volgende middag probeer ik het nog eens. Nu vind ik De Looier geopend, ik ga recht op mijn doel af. Ik vind mijn bureaulamp, schrik wel even van het aanhangende prijskaartje, moeder zou het niet goedkeuren, zo veel geld aan ouwe meuk uitgeven, maar nu moet ik flink zijn en niets laten merken. Een lamp in de vorm van een vliegende schotel, van de firma Fase te Madrid, uit de jaren vijftig. De man die de lamp verkoopt beheert een vitrinekast in de antiekmarkt, dat levert kennelijk genoeg op om van te leven, als één enkele lamp al zo veel kost. De man van een naburige kast denkt dat hij Marco vandaag wel gezien heeft.

‘Je moet bellen,’ weet hij, en als hij me hulpeloos rond ziet turen naar een bel, drukt hij er zelf voor mij op. We horen de bel. Er komt een meneer die zegt dat ik zo geholpen word, daarna verdwijnt hij weer. Even later hoor ik dat Marco wordt omgeroepen, er is een klant voor Marco. Daar zul je Marco hebben. Zijn gezicht wordt langzaam rood van opwinding als de belangstelling voor zijn lamp niet geveinsd blijkt. Hij opent de kast, tilt de lamp er heel voorzichtig uit. Ik zeg dat ik hem wil hebben. Ik vraag of ik kan pinnen, en of hij nog wat aan de prijs kan doen. Dat kan, allebei.

Eerst moet de meneer terugkomen die gezegd heeft dat ik aanstonds geholpen word, die gaat over het pinapparaat. Daarna moet de lamp nog verpakt worden met geleend plakband van de buurman en een stuk van een rol bubbeltjesplastic, die van zolder moet worden gehaald.

Omdat ik mag schrijven, dit mag schrijven, mocht ik die lamp. Omdat ik mag schrijven, bedacht ik dat mijn computer wel wat langzaam is geworden, dus mocht ik een plak geheugen bijkopen. Nu heb ik er de tijd nog voor. Straks geraakt de hele boel in versnelling: wacht maar af, als moeder eenmaal gevallen is, haar heup gebroken heeft, dan heb je geen tijd meer voor dat gehannes met lopende zaken, zaken die het leven niet per se eenvoudiger maken, misschien comfortabeler, nu heb je nog tijd en ruimte om je op het onvermijdelijke voor te bereiden. Dus bereid ik me voor.

Via internet betaal je er een paar tientjes voor: bij de Apple-store kost dat minstens honderd euro, een extra plak werkgeheugen. Nu was het mijn taak een afdekplaatje los te schroeven. Ik legde mijn computer op zijn rug. Daar was het afdekplaatje. Ik probeerde mijn volledige collectie schroevendraaiers erop uit. Geen beweging in te krijgen. Ik zette de computer voorzichtig weer rechtop, hij deed het nog. Daarna mocht ik op café, omdat ik mag schrijven, maar vooral omdat we donderdag altijd op café gaan, een clubje vaste mannen met enkele losse mannen daaromheen. Een van de losse mannen zei dat het klopt, je krijgt zo’n Mac niet zomaar open, je hebt er een speciale schroevendraaier voor nodig, bijna een inbussleutel. Omdat ik mag schrijven, ga ik ook die schroevendraaier nog kopen.

Een van de vaste mannen in café De Engelsche Reet heet Volkje. Zo hebben de kinderen van een gezamenlijke vriendin hem genoemd, Saartje en Olijfje, zo heten die kinderen ook niet echt, maar zo duidt Volkje op zijn beurt de kinderen aan, uit wraak voor zijn eigen Volkje. Een vierkante man, zijn hoofd is rechtstreeks op de schouders gemonteerd, een eindeloos verkreukelde kop, een overdreven gedetailleerde stafkaart, geschetst in ontelbare fijngetekende lijntjes. Iemand die zichzelf genoeg is, en door die veronderstelde eigenschap waarschijnlijk in staat is aan het hoofd van een omvangrijke familie te staan, een familieman. Ook zijn moeder heeft lang in een tehuis gezeten, nu is ze gelukkig dood, glimlacht hij. Een man die eigenlijk altijd glimlacht, en die glimlach komt van binnen. Een man met een bronzen stem, een stevige kerel. Hij is letterlijk heel dicht bij zichzelf gebouwd. Ik vond het meteen onweerstaanbaar grappig toen ik de kinderen hem Volkje hoorde noemen, en hij zag het.

Hij bracht niet meer dan een gesteund ‘o nee’ uit. Legde zich neer bij het onvermijdelijke en glimlachte.

Omdat ik mag schrijven. Omdat het al bijna donker is. Winter. Ik heb weleens ergens gelezen dat een glas bier voor twee boterhammen staat. Ik ken een lied van Alex Roeka waarin hij geweldig zit te zuipen. ‘Is het whisky, is het wijn? Whisky met wijn, lekker wel.’ Ik zing dat lied, voordat ik inschenk, voor ik aan het eind van de middag eindelijk iets opschrijf. Ik heb de hele dag op Facebook rondgehangen, mails gelezen, beantwoord en geschreven, ik hoor op de radio iemand over mij spreken, ik bel met mijn lief, maak onderweg om een paar boodschappen te doen een praatje met de Bekende Nederlander, die woont bij mij om de hoek, ik ben in sommige huiskamers in de wereld geweest.

Ik bestond.

In de slaapkamer van moeder ligt een enorme voorraad hygiënisch verband, een boekenkast vol, het is me niet meteen duidelijk waar het verband voor dient. Ah, voor de verzorging van een wond. Beter lezen. Hoe ouder je wordt, des te meer wonden het oplevert, dat oud zijn. Je glijdt eens uit, er valt eens wat, je maakt een onhandige beweging die je niet bedoelde, je dacht het glas veilig onder je bed te hebben gezet, en vergat het. Je bent wat je hebt, en ook helemaal niet. Er zitten gaten in je lichaam, waaruit het lekt. Je moet er een verbandje omheen dragen. Je moet er niet aan denken. Ooit had je een kut.

Ik heb bij moeder aangekondigd dat de drie broers komen eten, Eerste Kerstdag. We maken dat eten zelf, we nemen alles mee, heb ik erbij gezegd, het is uitgesloten dat moeder zelf kookt, dat gaat allang niet meer. Wat er in haar koelkast ligt is doorgaans bedorven. Ze koopt wel dingen, maar ze eet ze niet op. Ze maakt de maaltijd niet klaar, het vlees wordt niet gebakken. De aardappelen lopen uit, de broccoli smelt in haar plastic jas. Het vlees wordt langzaam groen, er groeit een waas van schimmel overheen: geen maden, godzijdank geen maden. Jongste broer heeft ooit een ei bij haar gebakken dat voor meer dan de helft was verdampt. Toen hij de datum op de verpakking bekeek begreep hij hoe dat kon. Het had ruim een jaar in de koelkast gelegen. ‘Maar het ei was niet bedorven,’ vertelde hij achteraf, bijna trots.

Mijn Engelse buurman verhuist. Ik vind dat jammer, want hij was een fijne buurman, hij was maar zelden thuis. Hij doet iets internationaals met computers. Ik tref hem, terwijl zijn laatste spullen naar beneden worden gedragen. We schudden handen. Hij noodt me binnen in zijn onttakelde woning. Ik vind zijn woning veel ruimer dan de mijne. Best een ruim huis eigenlijk, een gespiegelde kopie van het mijne. In zijn keuken staan een enorm fornuis met oven en een manshoge koelkast, die blijven over. Hij vraagt of ik ze wil hebben. Ik zeg dat ik daar geen ruimte voor heb, mijn keuken staat al vol, maar voor een moment overweeg ik een huis verderop in de straat te gaan wonen. Hij maakt de koelkast open. ‘It’s a bit smelly,’ verklaart hij de lijklucht die in mijn gezicht slaat. Hij is de laatste tijd weer weinig thuis geweest. Het lijkt de koelkast van moeder wel. Ik wil daar ook niet wonen.

Op een zeker moment kreeg mijn vader hobby aan filmen, met een super-8-camera. Er gingen spoeltjes van drie minuten in, langer kon je niet filmen. Vader filmde voornamelijk stillevens waaraan eigenlijk niets bewoog. Hij volgde een schriftelijke cursus mooifilmerij. Nu hij een camera bezat, kwam hij erachter dat hij geen idee had wat hij daarmee eens zou aanvangen. Na een aantal maanden studie durfde zijn instructeur op te merken dat er in een film best eens iets mag bewegen, net iets meer dan een smeulende peuk in een fraai vormgegeven asbak, en dat was met afstand zijn beste productie, die van de peuk die zichzelf ongebruikt oprookt.

Woedend was hij op de brutale instructeur, hij zegde de cursus op. Het was het einde van zijn hobby. Niet lang daarna verdween vader door dat gat in de vloer.

Ooit werd er een clubje dichters gehuurd om in een film te figureren waarin een Beroemde Acteur de rol van Jan Arends speelde. De regisseur had bedacht dat het aardig zou zijn als er een paar hedendaagse dichters in die film zouden figureren. Wat hebben we gelachen, die dag. Wij, de dichters, moesten kleren uit de jaren zeventig aan. Ik mocht Simon Vinkenoog nadoen. ‘Vogel!’

Op de terugweg, in de auto, kregen twee medefiguranten verschrikkelijke ruzie: het komische duo raakte slaags niet lang nadat we bij het verlaten van de set zomaar kroonprins Willem-Alexander zagen lopen, in het gezelschap van – toen nog – zijn Emily, waarop de een tegen de ander zei: ‘Weet je wat jij moet doen? Je moet die knakker afzuigen en dan ga je naar huis en dan spuug je dat zaad in de kut van je vrouw,’ maar dat vond de ander helemaal niet leuk bedacht, enfin. Ik heb overwogen om dit op Facebook met de mensen te delen, maar dat zou moeder vast niet goedvinden, bah. Ik moest hieraan denken omdat de Beroemde Acteur vandaag ineens in het nieuws was, de hele dag: hij is plotseling overleden, bam, dood. Je wordt er zelf toch ook weer een stukje belangrijker van, dat je de onverwachte dode hebt gekend.

Maar de Beroemde Acteur was al trending topic, ik was maar een figurant.

Bij het binnenrijden van de kist klinkt een nummer van The Virgin Prunes, van …If I Die, I Die, het nummer met de onmogelijke titel ‘Ulakanakulot’ uit 1982. De mensen zitten al in de aula. Dan klinkt dat nummer op, de deuren van de aula gaan open, ik maak mijn laatste entree. De baar met mijn kist erop wordt naar voren gerold, vier stokoude dragers, liefst met een karpatenkop, stampen hard op de trage maat van de muziek, voet voor voet, stukje naar voren, rukje naar achter, alsof de dode tegenstribbelt, dan moet het lukken, het nummer duurt maar twee minuten en ver lopen van de ingang naar het podium is het niet.

Het zou natuurlijk aardig zijn als jullie, mijn hooggeëerd publiek, de dragers spontaan te hulp zouden schieten door op de maat van de muziek mee te stampen.

Ja, zo moet het beginnen.

Mijn moeder is een paar jaar geleden lid geworden van een geheimzinnig genootschap, ze noemt het de Loge, een gezelschap oudere dames en heren dat wekelijks bijeenkomt, ik geloof dat ze zich er speciaal voor verkleden. Ze geven zich over aan wat ze zelf ritualen noemen. Er heerst een strenge hiërarchische ordening. Stelletje overjarige padvinders.

Moeder vond het erg gezellig, ze klom snel op binnen de orde, elke maandagavond bezocht ze de bijeenkomsten, ze mocht zelfs de administratie bijhouden, tot er duidelijk gaten begonnen te vallen in de begroting, totdat het begon op te vallen dat er dikwijls iets vergeten werd, dat er iets toch niet helemaal klopte, toen hoefde ze de administratie niet meer te doen, maar ze bleef het allemaal even gezellig vinden.

Bij de Loge ontmoette mijn moeder een aardige mevrouw die juist een opleiding tot uitvaartbegeleider had afgerond. De gemiddelde leeftijd van de leden ligt bijzonder hoog, en de aardige mevrouw vond dat je er bijtijds over moet nadenken, dus maakte ze graag een vrijblijvende afspraak om eens duchtig op de zaken vooruit te lopen. Toen de mevrouw bij haar langs was geweest riep moeder een familievergadering bijeen: de drie broers moesten komen, we moesten over haar einde praten. Ze had bedacht hoe haar uitvaart zal moeten verlopen, het wordt allemaal heel modern. Ze wil niet in een kist liggen, maar op een plank worden gelegd. Ze wordt dan in een lijkwade gewikkeld, die heeft ze al besteld. Dat is een lap, die je dan vast in een kast hebt klaarliggen, weet ze. Dat is ook goed voor het milieu.

Een jongetje vertelde me ooit dat hij een jongetje kent dat zijn piemel heeft afgeknipt, omdat hij op zijn zusje wilde lijken. Ik geloofde hem. Ik vertelde mijn moeder wat ik had gehoord, ze werd erg boos. Dat waren ongezonde dingen, zei ze, daar mocht ik niet naar luisteren, en er zeker niet over vertellen. Ik denk nog steeds, nu, veertig jaar later, dat het mogelijk is je piemel af te knippen. Met een mes wordt het niks, dan moet je echt gaan zagen, dat haal je niet. Maar met een schaar moet het lukken. Flats. Een arm of een been raak je niet zomaar kwijt, maar een piemel is zo weg.

Niet dat ik iets tegen mijn piemel heb, maar de gedachte dat je het ding achteloos kan afknippen en dat was dat, helemaal gemakkelijk voel ik me er nog steeds niet bij.

Het is nog erger: ik kan geen schaar zien of ik moet denken aan het jongetje dat zijn piemel afknipte. Daar kun je die schaar dus ook voor gebruiken.

Ik bel nog maar eens met de Zorggroep, over de Roetvink, hoe het met de wachtlijst gaat, de wachtlijst waarop moeder staat.

Ze zeggen dat moeder nog steeds op de wachtlijst staat. Er is toevallig niemand doodgegaan, en mevrouw wacht toch op een kamer met balkon? Daar zijn er maar heel weinig van. Dan moet je maar net het geluk hebben dat er iemand met een balkon sterft en dus die kamer met balkon en al achterlaat. Dat kan vandaag nog gebeuren, maar het kan ook nog maanden op zich laten wachten, legt de mevrouw van de Zorggroep geduldig uit. ‘Dat hebben wij niet in de hand.’

Toch tevreden hang ik op. Kijk, dat staat toch maar mooi ergens genoteerd, van dat balkon, ze zijn moeder nog niet vergeten daar.

Sinds ik bedacht hoe althans bij aanvang mijn uitvaart zou moeten verlopen, en daarna op televisie iemand in een schitterende glanzend gelakte kist afgevoerd zag worden naar het rijk der hemelen, begon de vraag aan actualiteit te winnen of ik ook in een protserige kist wens te worden gelegd, opdat de mensen zien: die reed geen Opel in zijn leven.

Ik heb de scène van mijn laatste, tegenstribbelende optreden met mijn lief gedeeld, ze kent het verhaal over hoe mijn uitvaart zou moeten beginnen, een verhaal dat door het te vertellen ineens wáár werd, bijna een verlangen. Nu moet ik de neiging onderdrukken haar te bellen om te zeggen: leg maar een duizendje extra klaar voor een beetje nette kist. Een strak geval. Geen confectie. En zeker niet zo’n losse plank, die voor modern gehouden wordt, waarop moeder straks wil liggen.

Voor ik sterf, zal ik nog geruime tijd onder vriendelijk lamplicht aan mijn bureau zitten. Ik heb vorige week nog zo’n fraaie lamp gezien, die onmiddellijk mijn begeerte opwekte, een ferm stuk druppelvormig glas op een kloeke koperen voet, die de Faselamp uit Madrid op mijn bureau mag vergezellen. Nu de drie dooie lampen van het bureau zijn gehaald moet ik een evenwicht herstellen. Evenwicht. Ik zag de nieuwe lamp bij een klein antiekwinkeltje in de Jordaan dat als eigenaardigheid heeft dat het uitsluitend op zaterdag geopend is. Ik betaalde wat aan, sprak af dat ik de lamp de week erop zou komen halen, maar trof de winkel die zaterdag gesloten aan. Er hing een handgeschreven briefje op de deur dat dit ‘wegens omstandigheden’ het geval was.

Die avond stuurde ik de mevrouw van de winkel een voorzichtige mail dat men wellicht andere dingen aan het hoofd heeft, maar dat ik toch in de greep verkeer van het verlangen naar het vriendelijke voorwerp. Ik kreeg een aardig mailtje terug dat er eigenlijk maar één omstandigheid was: men moest naar een begrafenis. Die van de Beroemde Acteur, wed ik.

Na een serie koude dagen is het grijs en nat, een heerlijke dag om binnen te blijven, maar dat kan niet, ik moet erop uit, eerst om mijn nieuwe vriendelijke lamp op te halen en thuis te brengen, dan moet ik door naar de Wibautstraat, waar in het voormalige Volkskrant-gebouw een middag is georganiseerd met een paar dichters, en een van hen ben ik. Heb ik meteen mijn lamp weer terugverdiend. Eigenlijk is mijn nieuwe lamp al waardeloos geworden, nu hij vanwege die ‘omstandigheden’ de associatie met de dood van de Beroemde Acteur heeft opgelopen: ik zal mijn lamp niet meer kunnen zien zonder aan de acteur te denken die zomaar tijdens een repetitie in elkaar zakte en niet meer opstond, terwijl ik juist een schoon bureau wenste te bezitten, waar de dood uit is geruimd.

Daar staat hij, de mooie nieuwe lamp, te pronken op mijn bureau, ik heb er een hoogwaardige spaarlamp in ontstoken: dit licht zal onafgebroken blijven branden tot moeder sterft. Ik verwacht dat zij nog precies een hoogwaardige spaarlamp lang zal leven: begeeft de lamp het, dan zal ik een uitvaart te regelen hebben. Handig, dat je zo gewaarschuwd wordt.

Op een zekere nacht zal ik geschrokken uit een heftige droom ontwaken, opstaan om te gaan pissen, een glas water te drinken, staande bij de keukenkraan, een sigaret opsteken, op de keukentafel zie ik geen aansteker, alleen een schaar. Ik zou mijn sigaret ermee doormidden kunnen knippen. Op dat voornaam glanzende bureau in de kamer dan, ja daar, mijn zilverkleurige Ronson, dat wereldberoemde ontwerp van Raymond Loewy, de man die ook het klassieke flesje cola vormgaf, ja die, naast de kloeke vulpen van Faber Castell, en dan zie ik het: de lamp is uit.

Voor een Amsterdams stadsdeel moet ik op de eindejaarsreceptie iets leuks vertellen. Een mevrouw van de communicatie somt op wat er allemaal aan de hand is daar: bezuinigingen, reorganisaties, ontevreden werknemers, die niet zitten op de plek die ze zich wensen, dat legt ze allemaal uit, misschien wordt dat hele stadsdeel wel opgeheven: zorgen, zorgen, zorgen, maar daar mag het gedicht dus niet over gaan. Het gedicht moet benadrukken dat het een fantastisch jaar gaat worden, echt. Kijk maar op straat: overal staan kostbare auto’s geparkeerd tegen een uurtarief dat als je bijvoorbeeld bij een supermarkt werkt, je loon verre overtreft, en dan heb je nog niks gegeten en de huur nog niet betaald, laat staan dat je tegen ziektekosten bent verzekerd. Dus het geld is er wel, de vraag is alleen bij wie.

Bij moeder ligt het niet. Ze bezit nog steeds dat appartement, waarvan de waarde van de hypotheek die erop rust, de vermoedelijke waarde van het flatje zelf inmiddels overtreft. Crisis, nietwaar.

Ik heb een munt ontworpen, voor de Kunst Reserve Bank, nee ik niet, Melle Hammer deed het echte werk, ik heb alleen maar nagedacht wat ik er graag op zag vermeld, maar nu is de munt daadwerkelijk geslagen en beschik ik dus over mijn eigen valuta, ik heb mijn eigen geld voortaan.

Echt geld, in de zin van dat de munt een zekere waarde vertegenwoordigt, maar ook niet: in een winkel heb je er niets aan, je kunt er niet mee betalen, er is geen wisselgeld voorhanden. Je kunt hem alleen inwisselen bij de Bank. Mijn munt is gewoon een voorwerp waaraan je waarde kunt toekennen, net als in het echte leven dus: geld is maar een afspraak, het bestaat allang niet meer, niet echt. Verspringende getallen op een scherm.

In mijn leven speelt geld nauwelijks een rol, het bestaat niet echt. Zolang ik werk en voldoende werk heb, veranderen de getallen op mijn rekening wel, net zoals wanneer ik iets koop, iets eet, iets drink, mijn huur betaal, maar feitelijk verandert er niets: er komt wat bij en er gaat wat af. Ik leef in een volmaakt evenwicht.

Moeder begrijpt niets van die zorgeloze omgang met geld, de betekenisloosheid ervan. Zij zal zich altijd zorgen maken, ze moet zuinig zijn. Moeder met haar vaste lasten. Ik koop gewoon wat ik nodig heb, of wat mijn begeerte opwekt, ik bezit precies wat ik wil bezitten, enerzijds is dat heel veel, anderzijds heel weinig: ik bezit geen huis, geen auto, geen caravan, ga nauwelijks op vakantie, ik heb alleen die halve zoon een paar dagen per week bij me wonen en die is graatmager.

Een bevriende dichter zei onlangs: ‘In feite leven we nog altijd als studenten, we fietsen door het leven.’ Moeder vindt dat niet verantwoordelijk. Ze had me veel liever met een vaste baan gezien, met een gezin in rijtjeshuis in een nieuwbouwwijk, aan een dorp vastgeplakt, ja, moeder, daar word je gelukkig van.

Ik vind een brief van de gemeente waarin staat dat mijn identiteitsbewijs verlopen is. Ik lees een folder over welke zorgverzekering te kiezen, iemand schrijft daarin dat hij me graag een saai voorstel doet, namelijk van zorgverzekering veranderen, dan krijg ik groepskorting, ofschoon ik allerminst deel uitmaak van een groep, nu ja, ik maak deel uit van de groep mensen die nergens bij hoort, dat is ook een groep natuurlijk. De zelfstandige zonder personeel. De brief vertelt me dat het allemaal dertig euro per maand goedkoper kan dan wat ik voor mijn huidige verzekering betaal. Daarnaast zijn er allerlei pakketten beschikbaar waarmee je die verzekering aan kunt vullen, of niet.

Uiteindelijk besluit ik de aanbieder te bellen. Die vertelt me dat hun basispakket precies even duur is als mijn huidige verzekering, en dat bovendien dat basispakket bij elke aanbieder precies hetzelfde is. ‘Je moet het doen als je het leuk vindt,’ besluit de aanbieder: ‘Overstappen.’

Moeder verandert dikwijls van zorgaanbieder, van bank, van kabel- en telefoonmaatschappij. Ze denkt dat ze daarmee geld uitspaart.

Noem me ouderwets. Ik leg moeder uit waarom ik geen liberaal ben. ‘Verzekeren gaat over kansberekening, het is een soort van loterij: je legt wat in, en als je pech hebt, keert men uit. Gebeurt er niets, dan ben je je geld kwijt. Daar zit iets rechtvaardigs in, men noemde dat vroeger solidariteit. We dragen allemaal wat af, zo helpen we elkaar.’

Moeder vindt zichzelf een liberaal, omdat mijn vader zich zo noemde, liberaal. Dat ging niet over vrijheid, maar over zo min mogelijk belasting moeten betalen. Over het recht van de sterkste. Concurrentie. De vrije markt. Mijn vader zou het allemaal prachtig vinden: je wordt nu geacht zo vaak mogelijk van aanbieder te wisselen. Dus als men moeder belt met een fantastisch aanbod om maandelijks vijfenveertig euro op de gasrekening te besparen, zal moeder daarop ingaan. Om er vervolgens achter te komen dat ze helemaal niets bespaart: dat het vastrecht er nog bij komt, ook vijfenveertig euro, hadden ze er niet bij gezegd.

Luister, moeder. Als ik nu van mijn overigens verplichte zorgverzekeraar zou wisselen, heb ik vijftien jaar premie aan de ene cadeau gegeven, die daar dan weer een mooi kantoor van bouwt, terwijl de volgende verzekeraar, aan wie ik nooit iets heb afgedragen, de rekening mag betalen. Dat heet marktwerking, maar er werkt niets, er is geen markt: het product dat men aanbiedt is door de overheid vastgesteld, ziek is ziek, gas is gas, er valt niets te kiezen, alles is precies even duur, identiek.

We zijn vrij, dus we moeten wel. Ook als er niets te kiezen valt. Moeder werd laatst gebeld door een telecombedrijf, dat beweerde dat het allemaal veel voordeliger kon, bellen, internet, alles samen in één fraai pakket: nou, als u het zegt, maar ze had per ongeluk haar vorige bankrekeningnummer opgegeven, omdat ze juist van bank gewisseld was, met als gevolg dat de rekening niet automatisch kon worden afgeschreven, want automatisch betalen, daar houden die bedrijven van, dat je zeker weet dat het geld binnenkomt.

Dat die mevrouw nu zonder telefoon zit, is jammer voor haar, maar voor ons eigenlijk meer een geluk, dan kan ze ook niet bellen om te klagen.

De eerste bedrijfstak die ontdekte dat moeder het allemaal niet meer zo precies weet, was de liefdadigheid. Als je moeder een brief schrijft dat de arme kindertjes hier of daar dringend hulp nodig hebben en je doet er een acceptgiro bij, dan betaalt ze die. Je kunt haar een willekeurige acceptgiro sturen: ze zet haar handtekening en betaalt.

Sindsdien wordt ze bedolven onder de goede doelen, ze maakt maandelijks aan een stuk of twintig instellingen volautomatisch een bedrag over, want dat waren ze vergeten erbij te vertellen, zij vergeten ook weleens wat, dat als je één keer betaalt, je een rechtsadviseur van node hebt om van die bijdrage verlost te worden: daarom verdient de directeur van de liefdadigheidsinstelling ook zo veel geld: het is heel moeilijk, zwaar en verantwoordelijk werk om tot een betere wereld te komen.

Wat rond de Kerst met moeder te doen: het is ieder jaar dezelfde vraag. Het zal een jaar of vijf geleden zijn, mijn lief woonde nog in die slooprijpe flat midden op dat drukke kruispunt, ze was nog niet verhuisd naar dat schattige arbeiderswoninkje waar ze nu woont, en we hadden besloten dat moeder deze keer maar eens naar Utrecht moest komen. Toen ging dat nog net. Als ze met de trein zou komen, dan kon er weinig misgaan onderweg, het was alleen zaak ervoor te zorgen dat ze niet door de stationshal zou gaan dwalen.

Lief post boven aan de roltrap van haar perron, ik sta iets verderop bij het centrale bord in de hal, waar we hebben afgesproken elkaar te ontmoeten, zo moet het lukken.

Moeder beschikt over een mobieltje, ze belooft het ding bij zich te steken als ze op avontuur gaat, met de trein naar de grote stad. Ze heeft twee keer gebeld: een keer toen ze van huis vertrok, om te testen of er inderdaad verbinding was, een keer om te vertellen dat de trein zich in beweging had gezet, richting Utrecht, dat klopte toch? We hebben gezegd dat alles uitstekend verloopt, precies volgens het boekje, we hebben haar er nogmaals van verzekerd dat we haar komen afhalen van het station. Ze heeft alleen een trein te vroeg genomen, een half uur eerder dan afgesproken, dan weet ze zeker dat ze op tijd zal komen.

Ze heeft de merkwaardige gewoonte om haar mobieltje, nadat ze heeft gebeld, onmiddellijk weer uit te schakelen. Dat lijkt haar zuinig. Het lukt ons niet haar uit te leggen dat ze dan ook niet meer door ons gebeld kan worden, wat we graag zouden willen kunnen, stel dat blijkt dat ze niet in de trein is gaan zitten waarin we haar verwachten.

‘Dat bestaat niet,’ vindt moeder, maar wij denken van wel.

De laatste keer dat mijn moeder zelfstandig naar Amsterdam is komen reizen had ze de trein maar liefst een uur te vroeg genomen, moeder heeft er een hekel aan om te laat te komen. Dan is ze liever iets te vroeg. Nu is een uur nog best lang op een koud, winderig station, en het Centraal Station kent zowel een uitgang aan de oostzijde als aan de westzijde, om van de uitgang aan de noordzijde maar te zwijgen; al die uitgangen had ze in dat lange uur bezocht, om zich te oriënteren, verklaarde ze later, en ook wel een beetje om te kijken of ik toevallig daar zou staan, je weet het nooit helemaal zeker: misschien was haar zoon ook wel een beetje te vroeg gekomen, of was hij vergeten bij welke uitgang hij precies met zijn moeder had afgesproken.

Mijn moeder zegt graag inderdaad. Nerveus en nieuwsgierig als een klein zangvogeltje blikt ze in de stationshal van Utrecht rond. ‘Dit is inderdaad een groot station.’

‘We lopen die kant op,’ wijs ik.

Moeder wist niet dat dat kon, die kant op lopen. ‘Ik wist niet dat het hier ook allemaal nog station was.’

Dan valt haar oog op de roltrap. ‘Daar zijn de roltrappen, inderdaad,’ wijst ze.

‘Maar daar gaan we niet naar beneden. Wij gaan rechtsaf,’ corrigeer ik haastig, als mijn moeder haar pas versnelt om de roltrap te bereiken, inderdaad.

We halen moeder weer in, als ze voorzichtig rechts afgeslagen is. Ze weet niet zeker of je hier kunt lopen. Of dat wel mag. Er is een terras in de passage uitgezet, er zit niemand buiten, het is waterkoud. Men heeft een baan grastapijt over het beton gelegd, om het gezellig te maken. Moeder veegt haar voeten voor ze erop stapt. De terraslampen stralen hun warmte uit voor niemand, ja voor deze clandestiene voorbijgangers met hun hondje, voorbijgangers die onmiskenbaar iets schuldigs uitstralen, er zit iets schichtigs in hun rug. Ze weten best dat je hier eigenlijk niet zomaar mag lopen zonder iets te drinken te bestellen. Moeder is opgelucht als we het terras zijn overgestoken zonder dat de ober ons heeft opgemerkt, we hebben niets besteld.

We bespreken het wonder dat er hier op dit station een fiets geparkeerd staat, mijn fiets. Dat er in totaal dus twee fietsen bij een station staan, een in Amsterdam en een in Utrecht, twee, inderdaad. Die ene fiets gaan we van het slot halen. Dan hangen we de tas aan het stuur. Je kunt een fiets ook als boodschappenkarretje gebruiken.

Er zit een rekje voor op de fiets, daar kan de stevige shopper van geruit katoen met een voering van hard plastic van moeder op. Die maken we vast met de spin die met een piepklein slotje aan het rek vastzit, dan kan hij niet zo gemakkelijk gestolen worden. ‘Inderdaad, je moet tegenwoordig ook alles op slot zetten.’

Kijk, dan doen we de spin door het handvat van de shopper, dat met houten stelen is verstevigd, dan kan de tas niet vallen. Ik bewijs dat: ik duw tegen de tas, en hij valt inderdaad niet, hij komt alleen maar schuin te hangen.

We lopen nu behalve met het hondje ook met de fiets, die minder wendbaar dan het hondje is, waardoor het telkens weinig scheelt of ik rij het hondje dood met mijn voorwiel, of het raakt verstrikt met zijn lijn in het achterwiel, en wij merken niks, wij lopen gewoon door.

‘Wat een verkeer. Er staan hier inderdaad allemaal huizen,’ ziet moeder, en even later: ‘Inderdaad. Allemaal dezelfde huizen ongeveer. Kijk, ze hebben hele smalle deuren. Maar die deur daar is inderdaad iets breder.’

Zo kletsen wij ons door de weg naar huis heen. We gaan gourmetten doen. Lief heeft er speciaal een gourmetstel voor gekocht, in de aanbieding, rond de Kerst worden er een hoop van die apparaten verkocht. Lief vertrouwde op de theorie dat het gourmetstel de conversatie zou verlevendigen, dan hebben de mensen wat te doen. Dan kunnen ze de voortgang van het vlees bespreken.

Moeder zegt inderdaad graag inderdaad. Dat vindt ze gezellig. Moeder gelooft dat de dingen vanzelf overgaan. Dat is inderdaad haar diepste overtuiging. Voor het gourmetten een aanvang neemt, is ze op de bank gaan zitten. Op haar sok zit een grote rode vlek, haar enkel is opgezet, de linker heeft ten minste tweemaal de oorspronkelijke omvang aangenomen.

‘Je bloedt,’ merkt Lief op.

‘Neuh, dat is geen bloed, hoor,’ stelt moeder haar gerust. ‘Het is misschien inderdaad wat opgezet. Er komt misschien een beetje vocht uit. Maar ik maak het elke dag schoon. Het is niet vies, hoor.’

Ze is twee weken geleden gebeten door een veel grotere hond dan haar eigen hondje. ‘Dat was niet erg. Het deed misschien een beetje pijn. Maar die hond is inderdaad een vriendinnetje.’

We kijken naar het vleespakket dat Lief van de slager heeft meegekregen. Ze is naar de biologische slager gegaan en heeft gezegd dat er mensen vlees komen eten bij haar thuis. Ze heeft de slager verteld dat ze zelf geen vlees eet, ze zal voor zichzelf wel een paar falafelballetjes bakken en een gesneden stukje ui en paprika, alsmede veertien sugarsnaps. Groente. Maar voor de gasten zocht ze dus vlees. Gourmetvlees. In de opvatting van de slager is gourmetvlees liefst gehakt, in de vorm van een balletje of met een stukje spek omwikkeld, dat je een soort blind vinkje krijgt, kipstukjes, die de reputatie hebben slechts door en door gaar verantwoord voedsel te wezen, wie dat spul ongaar bereidt loopt ten minste een lelijke voedselvergiftiging op en zal de gehele Tweede Kerstdag moeten braken.

Er is maar heel weinig voortgang te bespeuren in het vlees. Het gourmetstel geeft weliswaar een overweldigende hitte af, maar die wil zich nauwelijks aan het vlees mededelen, het is meer dat hij de mensen die om het straalkacheltje verzameld zitten opwarmt. Lekker warm zitten de mensen gezellig bij elkaar. Het is een raadsel waarom ze dat gourmetten noemen, erg lekker wordt het allemaal niet. Mijn katten eten Gourmet, uit een blikje. Ze vinden vooral de saus ontzettend lekker.

Vooraf is er soep van paddestoelen.

‘Het is inderdaad heerlijke soep,’ vindt moeder, ‘alleen, ik krijg dat stuk vlees zo niet weg, dat is veel te groot om in mijn mond te stoppen.’

Ze probeert met haar lepel het vlees in kleinere stukken te snijden. Dat lukt niet erg goed.

‘Het is geen vlees, het is een paddestoel, een oesterzwam. Ik vind het mooier om ze heel te laten,’ probeert Lief, ‘het is immers paddestoelensoep. De naam zegt het eigenlijk al. Paddestoelen.’

Ze spreekt iedere lettergreep nu afzonderlijk uit.

‘Nou, ik krijg dat vlees zo inderdaad niet weg,’ moppert moeder, terwijl ze ruim de tijd neemt om zwijgend over haar bord gebogen met de zijkant van haar lepel het vlees te bevechten. Ze gaat daarbij niet erg methodisch te werk. Op willekeurige plekken probeert ze het vlees te breken. Steeds ergens anders begint ze te zagen, om het even later op een andere plek opnieuw te proberen. Ze heeft rode wangen gekregen. Even ben ik bang dat ze zo dadelijk gaat huilen dat het haar niet lukt. Ik durf niet meer te kijken. Maar een kwartiertje later meldt ze dat het toch is gelukt, het vlees is weg.

‘Het was inderdaad heerlijke soep,’ verklaart ze nogmaals, ‘en weet je wat nu zo gek is, dat is iets van de laatste tijd, dat ik helemaal niets meer proef. Mijn smaak is weg.’

Ze maakt kauwbewegingen en smakt daar lichtjes bij. ‘Ik proef inderdaad niets meer. Het zal wel tijdelijk zijn, iets dat bij ouderdom hoort, het zal inderdaad vanzelf wel weer overgaan. Maar dit was echt een heerlijke soep.’

Straks zal ze zich haar geruite shoppertas herinneren, met de plastic voering en, inderdaad, de houten handvatten, de tas waarin ze het toetje inderdaad heeft meegebracht. Het is een heerlijk nagerecht. Ze heeft het vorige week al speciaal voor ons klaargemaakt, dat heerlijke toetje. Het was achteraf gesproken misschien toch beter geweest de tas niet schuin op het rekje van de fiets te vervoeren maar gewoon rechtop naar huis te dragen. De bakjes met de toetjes erin zijn omgevallen en grotendeels leeggelopen. Inderdaad. We vissen de plastic bakjes eruit, zetten de tas wijd open en lepelen een voor een de smurrie uit de tas met de plastic voering. We moeten allemaal verschrikkelijk hoesten van de hondenharen in het nagerecht.

‘Meestal doe ik de hond in de tas, als ik haar ga uitlaten, mijn Bonny,’ legt mijn moeder uit. ‘Soms heeft Bonny dan een ongelukje. Daarom is die plastic voering zo handig. Doekje erover, en klaar.’

Daarna is het tijd geworden. Want het hondje moet nog uitgelaten worden. Er is een lange weg te gaan. We brengen haar weer terug naar het station. Langs de huizen met hun opvallend smalle deuren. Naar het station, dat zo van een afstand gezien inderdaad heel groot lijkt.

‘Dat komt, er zitten ook nog heel veel winkels in. Kantoren. Misschien wonen er ook wel mensen, kijk, daar staat een kerstboom achter dat raam daar, inderdaad,’ wijst ze voorzichtig naar een van de brede, lage ramen op de dertiende verdieping van Hoog Catharijne, en dan vijf, nee zes ramen naar links, daar, zie je, waar inderdaad het licht feestelijk brandt.

‘Gezellig,’ zegt moeder. ‘Gezellig, inderdaad.’

Terwijl ze heel goed weet dat je niet naar dingen wijzen mag.

We laten haar achter op een ijskoud, winderig perron. Moeder beslaat meer pixels dan de werkelijkheid bevatten kan.

Voor het tweede achtereenvolgende jaar staat er vleesfondue op het kerstmenu, dat hebben jongste broer en ik zo bedacht, dat vinden we handig. Jongste broer vindt dat we bij de Makro boodschappen moeten doen. We hebben allebei een pasje, ondernemend als we zijn. Een winkel waar je een pasje voor nodig hebt. Het belastingparadijs: je hebt professioneel ingekocht, het zullen beroepskosten wezen. En ze hebben er alles, echt alles. Vooral hun vlees is indrukwekkend. Ze verkopen er stukken van een omvang die je doet beseffen dat een koe echt heel groot moet zijn, er zitten gigantische hompen biefstuk aan. Wij kopen dat. En ja, daar schamen wij ons voor. We vinden het moeilijk om dat straks lekker te gaan vinden. In kleine stukjes snijden helpt al, dat brengt het vlees tot aanvaardbare proporties terug. Bij de vis kom ik de Bekende Nederlander tegen. We groeten elkaar verrast, alsof je een kennis in een ver buitenland op een camping bij de wasplaats ontmoet.

Vorig jaar heb ik gezien dat moeder na verloop van tijd niet meer de moeite nam om de stukjes aan haar vorkje geprikte vlees zo moeilijk helemaal te gaan frituren, ze haalde het rauwe vlees eenvoudig door de saus, die allengs roder begon te kleuren, en ze begon te kauwen. Bij de Makro heeft het vlees steevast een mooi dieprode kleur, neigend naar bordeaux, dat hebben ze ook, bordeaux, het wordt erbij aanbevolen. Maar niet in de sauzen.

Vorig jaar ben ik na de maaltijd bij moeder mijn fonduevorkjes vergeten, ik heb ze bij de fonduepan die de rest van het jaar als een museumstuk in een open kast staat te pronken achtergelaten.

Gelukkig liggen de vorkjes er nog. En ook de pan is weer present, hij is niet gesneuveld of door moeder weggegooid, ‘want fondue maken, dat doe ik eigenlijk nooit meer’.

Moeder zegt dat ze het niet weet. We vragen of er ergens nog iets te eten voor het hondje te vinden is: we hebben alle keukenkastjes bekeken en ook op de gang hebben we alle kastdeuren geopend en een hoop dingen gevonden, maar niet wat we zochten, namelijk hondenvoer. Het hondje is erg opgewonden. Ik heb het een paar brokken biefstuk toegeworpen, van die stukken waar een zeentje doorheen zit geweven of met van dat paarsig witte vel eromheen, dat spul krijg je niet weg, dat hadden ze er in de fabriek moeten afsnijden.

Ik moet denken aan de paar uren dat ik in die slachterij werkte, waar mannen met woeste gebaren en zagen en messen het vlees bevochten, alsof ze er kwaad op waren, alsof het vlees er wat aan kon doen dat zij, de mannen, dat allemaal moesten uitsnijden.

Bonny vindt het heerlijk, de haar toegeworpen stukjes vlees. We vragen nogmaals om hondenvoer, moeder zegt opnieuw dat ze het nu even niet weet. In zijn bakje treffen we een in lauw water opgelost zakje cup-a-soup aan, de variant tomaat. Het hondje heeft er nog niet van gegeten.

‘Het lijkt wel of het leven vlugger gaat,’ zegt moeder als ik haar aan het eind van Oudejaarsmiddag bel om haar gelukkig nieuwjaar te wensen, dan hoef ik dat straks niet meer te doen, als ze al slaapt, wanneer het nieuwe jaar daadwerkelijk aanbreekt, ze wakker schrikt van het kabaal en het allemaal even niet meer snapt, ‘als je ouder wordt en je hebt minder te doen, hè, Bonny,’ richt ze zich tot de hond, die altijd mee mag doen met ons telefoongesprek, althans daarin door haar betrokken wordt. Zonder haar zin af te maken vervolgt ze dat Bonny lekker op haar schoot zit, dit is wat haar staat te doen, de hond op schoot laten zitten, alles aan de hond vertellen, de hond die verder niet aan het gesprek deelneemt. Ze vraagt hoe het met jongste broer is, of ik nog weleens wat van hem heb gehoord, dat vindt ze belangrijk, dat we wat van elkaar horen. Ik zeg dat alles goed met hem gaat.

Moeder heeft een vaste serie vragen. Hoe het met jongste broer gaat. Of het goed met mij gaat. Of ik genoeg werk heb. Hoe het met mijn lief is. Of zij ook genoeg werk heeft. Van oudste broer heb je zeker niks gehoord? Of het goed op school gaat, met mijn zoon, dan zijn we rond en vraagt ze opnieuw hoe het toch met jongste broer gaat. Of hij weer eens een vriendin heeft. Ik heb haar naam onthouden, al moest ik die eerst in de mail opzoeken voor ik hem vroeg of zij ook mee zou komen naar het kerstdiner dat we bij moeder gingen organiseren.

‘Wij doen de wijn, het hoofdgerecht, dan mag oudste broer voor- en nagerecht meebrengen,’ zo hadden we besloten. Dat had hij gedaan, oudste broer.

‘Ik heb vissoep gemaakt,’ zo kondigde hij bij binnenkomst aan, en dat had hij letterlijk genomen. Hij had een heleboel vissen in water gekookt, net zolang tot het soep was. Dat hebben we opgegeten.

Vandaag is moeder vergeten dat er een nieuw meisje bij was, de vriendin van jongste broer, bij het kerstdiner.

‘Nee hoor, die heb ik niet gezien,’ beweert ze stellig.

Ik mag dat van haar niet aan jongste broer vertellen. Ik zeg haar dat ik dat niet zal doen. Even later bel ik jongste broer.

‘Bel maar even als je op het station bent, dan kom ik je halen,’ zegt moeder aan de telefoon. Ze is vergeten dat ze geen auto meer heeft.

‘Nee, hoor,’ zeg ik, ‘ik kom er wel.’

Ik heb van mijn lief geleerd dat je op het station heel goedkoop een fiets kunt huren, een ontzettend lelijke fiets, dat wel. Het ding is van heel dikke buizen gemaakt, er is alleen een damesmodel, in goedkope kleuren beschilderd: hardgeel en koudblauw. Wel bevindt zich aan het zadel een handig slingertje, waarmee je het letterlijk in een handomdraai, zonder tussenkomst van gereedschap, omhoog of omlaag kunt draaien. Ze sturen erg zenuwachtig, die fietsjes, ook heel kleine mensen passen erop, en de grote mensen draaien het zadel zo omhoog. Wel jammer dat het stuur niet mee omhoogkomt, zodat je, eenmaal gezeten, voortdurend het gevoel hebt dat je voorover van de fiets zult vallen. Hou het stuur maar stevig vast.

Ik fiets door het dorp, het decor van mijn jeugd, naar het appartement van moeder, vlak bij de lagere school waar ik heb gezeten, om de hoek bij de juffrouw van de derde klas, op wie ik mij verliefde, ze rook zo heerlijk, zij moet inmiddels ook stokoud wezen, ik hoop niet dat ze me ziet gaan op die belachelijke fiets, ik parkeer de fiets bij moeder voor de deur.

‘Wat een prachtige fiets,’ vindt moeder, ‘hij lijkt wel nieuw, hoe kom je daaraan?’

Er klinkt enig wantrouwen in haar stem door. Ze denkt vast dat ik niet genoeg verdien om zo’n mooi gekleurde fiets te kunnen kopen.

Oudejaarsnacht. Ik hang met Lief op de bank, we praten over hoe het met sommige van onze vrienden is, met mijn moeder, met haar moeder. We schudden ons wijze hoofd. Later die nacht kijken we naar ac/dc op de televisie, we lachen hard. Ik drink drie flessen bubbelwijn. Ik heb jarenlang met jongste broer Oudjaar gevierd. Dan werden we onverstaanbaar dronken en zongen ons hart uit. Nu zegt mijn lief de volgende dag dat mijn dronkenschap best meeviel, achteraf. Ze vraagt of ik geen kater heb.

Godverdomme, alweer een jaar voorbij, alweer een goed jaar, een rijk jaar, en nu weer een jaar en nog een jaar, houdt het dan nooit op? Een vriendin had gisteren zomaar op straat kunnen sterven omdat ze midden in de nacht op weg naar huis bijna werd doodgereden, de automobilist had haar niet opgemerkt of was misschien bezopen, anders rijd je iemand niet zomaar omver, op de stoep nog wel. De volgende dag meldt ze uit het niets over de chat: ‘Ik leef! Ik ben zo blij dat ik leef.’

Misschien moet ik een auto huren en die vragen om mij aan te rijden.

Ik zeg: ‘Dat dit jaar je brengen moge wat je eigenlijk verlangt en dat vervolgens moge blijken dat wat je dacht te verlangen ook werkelijk je verlangen was.’

Zo rond Nieuwjaar valt ergens in Nederland de megakanjerjackpot van de Postcodeloterij. Dit schijnt ieder jaar weer een verrassing. Het is ieder jaar weer groot nieuws. Cameraploegen rukken uit om de straat te filmen waar het allemaal gebeurde. De kakelverse miljonairs houden zich schuil, ze houden de gordijnen ook overdag angstvallig gesloten. Dit jaar valt de jackpot bij vrienden in de buurt, het zal toch niet, maar nee, de jackpot is twee straten verderop gevallen. En ja, ze zijn toch even in die vreemd uitgestorven straat gaan kijken. Verschrikkelijk, als zo’n prijs ineens heel dichtbij komt. Beter heel ver weg blijven. En mijn mensen hebben niet eens loten, ze doen niet aan die onzin mee.

Pas de tweede januari keert de wereld weer, gaan de winkels open, de mensen wagen zich weer op straat, Nieuwjaarsdag is geloof ik de minst bestaande dag van het jaar, men katert uit, gluurt wat naar de televisie, zwijgt, er is de afgelopen tijd weer veel te veel gezegd. Op 2 januari wensen de mensen elkaar de beste wensen, ze zijn een beetje extra aardig voor elkaar, aan de kassa van de supermarkt maak ik een grapje voor de kassajuffrouw als mijn biljet van vijftig in een afvoer wordt gestoken die door een buis naar het plafond wordt opgezogen.

‘Goh,’ zeg ik, de veronderstelde weg van mijn biljet met mijn ogen volgend, ‘ik wou dat ik hierboven woonde.’

Ze knikt vergevingsgezind, ze heeft het grapje niet begrepen.

Ik heb een lekke band. Mijn fiets heeft een lekke band. Ik heb het moment dat het misging gehoord, het knarsen van glas, nauwelijks een minuut later moest ik verder lopen. Ook dat hoort bij een nieuw jaar, glas op straat, de eerste kleine tegenslag. Het jaar is niet meer schoon. Maar moeder is nog altijd niet gevallen. Het is ook niet echt glad geweest, een winter van niks. En ook dat rijtje huizen achter mij staat nog altijd overeind.

Ik breng mijn fiets naar de fietsenmaker om de hoek, die plakt voor vijf euro. Ik doe dat al jaren niet meer zelf, al heb ik dat als kind wel degelijk geleerd, je eigen band te plakken. Daar hoef je geen personeel voor in te schakelen, zou moeder vinden, dat is maar zonde van het geld. Ik vind dat helemaal niet zonde van het geld en veel te veel werk. De fietsenmaker zegt dat de fiets om drie uur klaar is. Er staan twintig fietsen in de winkel, allemaal met hetzelfde euvel. Allemaal fietsen van mensen die nog te beroerd zijn om hun eigen band te plakken.

Tegen vieren ga ik langs. Hij is nog niet aan mijn fiets begonnen. Hij wijst naar de rij waar mijn fiets deel van uitmaakt, de rij die nu eerst aan de beurt is: nog een uurtje, schat hij. Er zijn nog vijf fietsen in mijn rij. Daarachter is een rij met nog eens twintig fietsen, die komen later aan de beurt, die zijn er nog bij gekomen sinds ik mijn fiets bracht.

Tegen vijven probeer ik het nog eens: nu staat mijn fiets tussen drie andere fietsen ondersteboven in de werkplaats, met een plakkertje op het lek, en dat plakkertje moet drogen. Ik ga buiten de winkel gezellig staan bellen. Als ik niemand meer weet om gelukkig nieuwjaar te wensen, stap ik terug de winkel in. De fiets is klaar, er zit een nieuwe binnenband op. Toen het plakkertje droog was, bleek de band nog steeds lek. Toen had de fietsenmaker het opgegeven.

Als ik terug naar huis wandel kom ik de Bekende Nederlander tegen. We informeren naar de inmiddels genoten kerstmaaltijd, de laatste keer kwamen we elkaar immers bij de Makro tegen. Hij staat nu voor de Blokker. Hij bindt een nieuw aangeschafte elektrische frituurinrichting op zijn bagagedrager. Zijn vrouw had gezegd, na jarenlang geklungel met een pannetje, dat hij moest professionaliseren. Ze kon het niet langer aanzien, had ze gezegd. Een nieuw jaar, een echte frituurinrichting. Een goed voornemen.

Ik vertel hem dat mijn moeder ook zo’n ding bezat, het stonk verschrikkelijk, als ze op zondag ging frituren rook je dat een week later nog, het gaat ook in je kleren zitten, alsof je in een snackbar werkt. Ze vond het niet nodig de olie te verversen, in haar optiek kon het vet echt jaren mee. Ik neem me voor, als ik de Bekende Nederlander weer eens tegenkom, terloops op te merken: ‘Wat ruik je lekker.’

Van die dagen dat je eigenlijk het liefst de hele dag op de bank zou gaan zitten huilen, en je weet niet waarom. De eerste dagen van het nieuwe jaar. Er is eigenlijk niets mis met je leven. Nu ja, er zou iets mis kunnen gaan. Maar wat? De vooruitzichten zijn nochtans gunstig: later deze middag mag ik op café met de vaste mannen, Volkje brengt zijn Eefje mee. Zo heet ze echt, dat heb ik niet gedaan, het is een naam voor een meisje van acht. Terwijl Eefje gewoon de vrouw van Volkje is.

Morgen koffie met een kennis, overmorgen dikkemannen met een vriend, ik heb daar een speciale vriend voor, om te dikkemannen, dat is: een duur restaurant uitzoeken en daar enorm gaan zitten vreten, daarbij gul en onbekommerd fijne wijnen slurpend. Nee, ik zie werkelijk geen reden om een beetje op de bank te gaan zitten huilen.

Bij het nieuwe jaar hoort een schoon aquariumfilter. Mijn vissen hebben weer een jaar in hetzelfde water rondgezwommen, dat eindeloos rondgepompte water. Het filter zit vol vissenstront, alsmede opgezogen en verteerde plantenresten, het ruikt aards, grondig, niet eens smerig. Dat filter dient omzichtig losgekoppeld, naar het aanrecht versleept om daar eerst maar eens lekker helemaal leeg te lopen, wat nog best lastig is, met die lange stijve slangen met een bocht erin die doorgaans in het water hangen.

Zaak is nu de twee bakken die zich in het filter bevinden er voorzichtig uit te nemen, de stront eraf te spoelen, daarna kan de inhoud in de vuilnisbak, die rijk met kranten werd bekleed, om doorlekken te voorkomen. Als alles schoon is gaan de bakken weer terug in hun behuizing, gevuld met verse watten en houtskool. Let op de rubberen afsluitring!

Nu moet de wet van de communicerende vaten in werking treden, zodra het stroomt, moet het gesloten systeem weer in het aquarium terug. Aanbevolen wordt de filterkolen eerst uit te spoelen, maar dat vind ik zonde van de werkzaamheid van het spul. Het water kleurt nachtzwart. In de loop van de week zal het kristalhelder worden, we kunnen weer een jaar vooruit.

Zoon heeft van de Albert Heijn een vakkenvullersjas mee naar huis gekregen. Of hij al in die jas gewerkt heeft is me niet duidelijk geworden, volgens mij heeft hij het ding toen hij eenmaal was aangenomen, meegekregen bij wijze van contract. Sindsdien is hij nog niet opgeroepen, wat ook moeilijk zou gaan, want meneer vertrok op vakantie, logeerde bij opa en oma, bivakkeerde bij vrienden in een vakantiehuisje op Texel, om tussendoor nog even oudejaarsavond in Amsterdam te vieren. Voor hij vertrok vertelde hij bijna trots dat hij bij de Post was ontslagen, precies voor de Kerst: dan hoefden ze hem niet door te betalen, en de post was toch bijna op.

Maar nu heeft hij dus die jas. Sindsdien hangt de vakkenvullersjas op zijn kamer. Ik vind het heel moeilijk om de jas niet aan te trekken en zo uitgedost naar mijn eigen filiaal te gaan, om zomaar wat spullen te verplaatsen, net te doen alsof ik daar werk. Een paar willekeurige mensen van diefstal beschuldigen. Dames van middelbare leeftijd om hun legitimatiebewijs vragen als ze thee willen kopen, mogelijkheden genoeg.

Bij de Hema kreeg je ook een jas aan als vakkenvuller, een jas waarin je in het dagelijkse leven liever niet werd aangetroffen. De jas was gemaakt van iets zweterigs, dat in combinatie met de hoge temperatuur die in het filiaal aangehouden werd – misschien was dat zelfs bedrijfspolitiek, maar politiek of niet, je voelde je voortdurend ziek, als bezocht door een beginnend griepje – de medewerkers ongemeen dorstig maakte.

Er waren geen zakken in de jas, opdat je niets zou stelen.

Toentertijd waren de doppen van flessen frisdrank nog niet gezekerd, medewerker zijnde kon je er gerust een slok van nemen, voor de fles in het schap gespiegeld werd. Je hoefde dus niets mee te nemen in je jas. Alles ging rechtstreeks het schap in. Zo raakten geslachtsziekten over de wereld verspreid.

Het wordt 7 januari en het is nog altijd niet glad, begin december heeft het een paar dagen gesneeuwd, was het met enige goede wil glibberig te noemen, maar sindsdien is het niet meer koud geweest, de eerste dagen van het nieuwe jaar tonen zich bijna lenteachtig, hier en daar loopt het eerste groen alweer uit, de donkerste dagen zijn achter de rug, de dagen dat je niet voor negen uur wilt opstaan, omdat het zo verdrietig voelt om op te staan als het nog donker is.

Het zijn van die dagen dat ook als het helemaal niet regent de straten de hele dag nat blijven, niet glanzend, maar donker, doortrokken van vocht. Als het zo doorgaat met die winter, zal moeder nog wel een jaar uitstel krijgen. Dan valt ze deze winter niet.

In het huizenblok achter mij zijn werkmannen verschenen. Af en toe hoor je iets kraken, een doffe bons, wanneer er iets naar beneden wordt geworpen aan de voorzijde van de huizen, waar ik nog geen zicht op heb, want ze staan er nog, de huizen, ze worden alleen maar van binnenuit leeggevreten, door de mannen van het sloopbedrijf. Misschien vind je nog iets wat meer waard is dan schroot in het algemeen: koperen buizen, die vooral, schijnen een behoorlijke prijs op te brengen, opwegend tegen de moeite die het de mannetjes kost om het gebouw te betreden, met hun koevoet en hun hamer, hier en daar wat los te wrikken en vervolgens naar beneden te gooien. Een paar van de geblindeerde ramen worden uit hun sponning geslagen: zie je tenminste wat je aan het doen bent. Alles moet kapot.