Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Henk en Connie en Sharif

© Margriet Oostveen 2013

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Roald Triebels

Foto auteur © Fotodienst NRC Handelsblad

E-BOOK ISBN 978 90 468 1650 9

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1646 2 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/margrietoostveen

Dit land is jouw land
Dit land is mijn land
Van Zuidoost-Limburg
Tot Noordwest-Friesland

– Journalistiek showorkest Wederhoor, vrij naar Woody Guthrie

Inhoud

Dutch Blend

Oversteek

Echt zijn

Authentiek Auschwitz

Jij in het universum

‘Kerk’

Nieuw zingeven

Uitschakelmoment

Toefje duurder

Hema, de musical

Jezus!

Samenzucht

Repetition of surprise

Café De Angst

Folklore

Inburgeren

Een acteur

Stadssafari

Theo’s werkplaats

Knock-outkinderen

Tienerdiscotheek

Het discoconcept

Contact is weer in

Als één man

Iets samens

Herman

Unox-duik

Kennemerland

Kennemerland (2)

Illegaal Laren

Alexander Visotski

Ciazio Rozenblad

Protestlied

Marocamp

Gewoon Wij

In Born

Fair

Verwonderadressen

Daadkracht

Vogelvreugd

Media-boa

Alledaagse lompheid

Imagoprobleem

Safety Spot

De Syriër

Faalfallus

Uw Mening

Democratisch Boos

De Peulen

Omgangskunde

Verweesd

Elizabeth stemt PVV

Elizabeth zweeft

Leef-bij-de-dag

Zoektocht

App

Palmboomscenario

Heaven Can Wait

Impactinvestering

De onopvallenden

All inclusive

Kostenbesparing

Dorp redt bieb

Prachtig Pekela

Kruitberg Hole

Alain Hatungimana

Clowns

Doe normaal man

Het stigma

PVV-engelen

Goed Volk

Henk en Connie en Sharif

Koningstoer

Deze Alexander

Voorwoord

Dit boek is een gevolg van columns schrijven in Nederland, over Nederland en soms tegen of voor Nederland. Met opzet een gevolg: ieder portret herbergt een keuze en iedere column al helemaal.

Maar toch: als ik dit schrijf, is het net Prinsjesdag geweest. Iedereen heeft het opeens over een ‘participatiesamenleving’. Gedwongen participeren dreigt de komende tijd het nieuwe integreren te worden – nog zo’n woord. In dit boek is hopelijk te zien hoe een oprechter verlangen naar saamhorigheid allang terrein begon te winnen.

Toen ‘Dutch Blend’, het eerste stukje in de reeks, in de herfst van 2011 in NRC Handelsblad verscheen, was ik net thuisgekomen na zes jaar Washington. Alleen voelde het niet meer zo als thuis. Hier ging het na jaren nog steeds in harde taal over integratie. Komend uit Amerika vond ik het opvallend hoe Nederland zich ingroef in onmogelijke dromen over een homogene samenleving.

Gaandeweg leek dit zelfs precies te zijn wat veel Nederlanders bindt: een openlijk verlangen naar saamhorigheid dat anderen buitensluit. Omdat er nog geen woord voor bestond, noemde ik het samenzucht. ‘Mensen met samenzucht heten iedereen welkom om mee te doen, als ze maar bereid zijn zich volkomen aan te passen,’ staat in dit boek. ‘Samenzucht vermomt zich graag als gezelligheid of nostalgie, maar wie zich niet aanpassen kan of wil, weet beter.’ Samenzucht heeft kortom griezelige trekjes. Maar er is ook een goede kant. Dat is het verlangen.

Ruim voor Prinsjesdag maakten de eerste onopvallenden zich weer druk om de buurtbloemist, de bibliotheek en elkaar. Intussen verrijst de grootste moskee van Nederland in het hart van Utrecht – en daarmee, althans topografisch gezien, in het hart van Nederland. Allerlei onderzoekers peilen hoe boos de Nederlander is, maar over allochtonen gaat het minder. Een onderzoek in het dagblad Trouw over ‘de emotionele staat van de kiezer’ beweert zelfs dat ‘zorgen over intolerantie’ nu onder iedereen het breedst gedragen worden.

Of dat zo is, lijkt me nog niet bewezen. Toch staan in deze bundel de eerste PVV’ers die het opnemen voor een asielzoeker.

We verlangen naar saamhorigheid en neigen tot buitensluiten. Dit eeuwig schipperen van ons, dát lijkt me dus typisch Nederlands. Deze bundel probeert het schipperen in allerlei vormen te laten zien. Tussen samenzucht en saamhorigheid – daar ligt het Nederland uit KNUS.

Dutch Blend

Supermarkt Plus zond reclame uit voor Hollandse Prijsweken, waarin een witte dame flauwvalt bij het zien van een zwarte man, die gekleed is als Zeeuws meisje, omdat de Indiase kip tandoori in de aanbieding is. In heel zijn onlogica was het een betoverende commercial. Precies Nederland.

Na zes jaar in Amerika leek zelfs een tv-spot voor Pickwick persiflage. Pickwick-thee, dat was ooit reclame met een Brit, die hartverwarmend slecht Nederlands sprak: ‘Proef what tea ken zèkken.’ Niemand dacht nog aan inburgeren. Maar nu nam een vrouw op tv een doosje Pickwick in de smaak ‘English Blend’ in handen en vroeg zij kritisch aan een Pickwick-man: Waarom is er eigenlijk geen Dútch Blend?

Haha! lachte ik, de spot navertellend aan wie maar wilde luisteren. Waarom geen Dútch Blend!

Verbaasde blikken.

Fietsen in de stad kregen snelbinders in de kleuren van de Nederlandse vlag. Soldaat van Oranje werd een musicalhit, op een pak melk stond ‘van Hollandse koeien’, alsof zelfs dat niet meer vanzelf sprak. Mensen noemden dit nostalgie. Volgens Pickwick dankte Europa het theedrinken plotseling aan de Nederlanders, en dus niet aan de Engelsen, ‘zoals je misschien zou denken’.

Dus niet aan de Engelsen. Trotse, VOC-achtige landkaarten in beeld – terwijl een paar netten verderop net de tv-serie De Slavernij begon.

Dagelijks werd me gevraagd: En? Ben je al gewend? Goed bedoeld, maar het klonk alsof de tijd drong.

Voor een spoedbehandeling haastte ik me naar het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem. Het Langweerse weidemolentje en de Denekampse bakspieker stonden er daar pront bij. Maar van het Markense vissershuisje tot het Indisch achtererf maakt het museum er een punt van tussen alle Hollandsheid te tonen hoe migratie Nederland altijd onophoudelijk heeft veranderd. En hoe hier trouwens geen groep migranten binnenkwam zonder dat Nederland – tevergeefs – hoopte dat die na een tijdje wel weer zou weggaan. Waarna het eindelijk, eindelijk wende.

Je moest het willen zien. Bijvoorbeeld in de Molukse barak, een somber slaap-woonhok, zo ontmoedigend mogelijk ingericht voor ex-KNIL-militairen. Ook zij zouden daar, met hele families, jaren langer doorbrengen dan de bedoeling was.

In die barak ging ik een tijdje zitten luisteren naar anderen die de schemerige ruimte binnendruppelden. Hoe ze bijna allemaal eerst even beschaamd stilvielen. En hoe ze daarna onhandige Nederlandse dingen zeiden:

‘Kleine ruimte, maar lekker praktisch ingericht, hoor!’

‘Het waren ook treìnkapers, toch?’

En, onvermijdelijk: ‘Toch heeft het ook iets knus.’

Oversteek

In mijn woonkamer hangt een foto van ruim één bij één meter: een zebrapad met overstekende voetgangers. Een jongen kijkt niet al te vriendelijk in de camera, een fietser scheert rakelings langs iedereen richting lens. Dat gaat maar net goed.

De foto, getiteld Oversteek, is nogal somber van kleur, men kijkt ook bepaald chagrijnig en toch vindt iedereen hem prachtig, komisch, helemaal Nederland. Die fietser: door rood natuurlijk, al valt niet uit te sluiten dat de voetgangers collectief door het rode licht lopen. En dan die harde koppen van de overstekers. Allemaal gedragen ze zich alsof ze alleen zijn. Nederlanders zijn als weinig anderen in staat hun directe omgeving zó als lucht te behandelen.

De fotograaf heet Poike Stomps. Hij woont in Amsterdam, waar hij begon met het fotograferen op kruispunten. Toen hem opviel hoe onmiskenbaar Nederlands die foto’s waren, wilde hij dit idee in Europa voortzetten: mensen op kruispunten fotograferen in veertig hoofdsteden van landen die bij Europa horen, of willen horen: Zijn ze te herkennen?

De benodigde 12.500 euro om zijn plan uit te voeren verzamelde Stomps (34) zelf, in twee maanden, via een website voor crowd funding. Hij fotografeerde al in Berlijn, waar zoals te verwachten was niemand door rood liep. In Moskou, Londen, Parijs, Brussel, Stockholm, Dublin en in Madrid, waar mensen elkaar juist net zo nadrukkelijk wél aankijken als wij dat proberen te vermijden.

Maar overal zag de fotograaf hoe mensen zich terugtrekken, met hun koptelefoons en smartphones. Hij heeft daar oog voor, zei hij, zijn vader lijdt aan alzheimer. Stomps stuurde hem vanuit iedere Europese hoofdstad een ansichtkaart.

Op een zaterdag stond Poike Stomps op een kruispunt in Athene, tegenover het parlementsgebouw. Ik belde hem daar, op zijn gsm. De sfeer was lenteachtig, de Grieken winkelden. Veel zonnebrillen en ijskoffie, zei hij.

Overal heeft Stomps iemand nodig om zijn flitsapparaat te dragen, dus ik kon zijn Atheense assistent George Vrettos (22) even vragen welke Griekse eigenschap híj op de foto’s hoopte te herkennen. ‘I hope Poike can photograph nice buildings and surroundings,’ zei Vrettos trots, in dat verrukkelijke Grieks-Engels.

Pardon, lachte ik, maar moest dit niet juist over ménsen gaan?

‘Omgeving is alles,’ hield George Vrettos onverstoorbaar vol. ‘Niemand herkent een Griek als Griek zonder diens omgeving.’

Daar had de Griek een punt. George ziet er nota bene uit als een Aziaat, zei Poike Stomps daarna, maar is toch echt volbloed Griek. ‘Grieken blijken veel moeilijker te onderscheiden dan ik dacht.’

En zo gaat het in meer steden.

Hoe verontrustend was dat eigenlijk? Dat je een Nederlander er overal met gemak uithaalt, en anderen niet?

Echt zijn

Wie getatoeëerd is vertelt een verhaal over zichzelf, zei Rob van Hoeijen. Met origineel zijn heeft dat niets te maken. Alles is al gedaan.

De meeste tattooshops gebruiken boeken met voorbeeldtatoeages. Van Hoeijen, eigenaar van Studio Remi piercing & tattoo art in de Utrechtse Twijnstraat, voert tekeningen uit van de klant, of ontwerpt zelf iets. Maar hem zal je niet horen zeggen dat wat hij maakt uniek is.

In een stoel wachtte Chantal Werkel (24), student aan de kunstacademie, op haar beurt. Ze droeg pareloorbellen en een wollen vestje. Daaronder was haar bovenarm getatoeëerd met bloemen. Op haar onderarm stond een zelfbedachte lijn, waarin de geboortedata van haarzelf en haar zus waren verwerkt. Op haar rug droeg zij een ohm-teken, het mantra dat ook populair is in yogastudio’s. ‘Ohm staat voor alles wat voortkomt uit jezelf,’ zei Chantal.

Rob van Hoeijen knikte. Mensen met tatoeages willen niet uniek of origineel zijn, zei hij. Dat denken alleen mensen zonder tatoeages. ‘Mensen met tatoeages willen écht zijn.’

‘Authentiek weer,’ zuchtte ik.

‘Hè?’ vroeg Ron.

‘Authenticiteit,’ zei Chantal. ‘Ja, dat is ook in de mode.’

Zij kwam voor een tattoo met het symbool van geloof, hoop en liefde. Niets bijzonders dus. Wel liet ze Van Hoeijen uit de losse pols op haar huid tekenen. Freehand, noemen tatoeagekenners dat. ‘Freehand komt niet uit de boekjes,’ zei Chantal. ‘Dus een freehandtatoeage is echt van jou.’

Niet lang daarna zou Rob van Hoeijen optreden in een filiaal van de firma Hornbach: die enorme winkels vol doe-het-zelfmaterialen langs de snelweg. Nu bijna een kwart van de Nederlanders tussen de achttien en vijftig jaar een tatoeage heeft, leek het Hornbach namelijk leuk om een wedstrijd uit te schrijven: ontwerp een tatoeage van je geliefde accuschroefboormachine. Drilboor of vlakschuurmachine mocht ook, mits van het merk MacAllister, de sponsor. De winnaars kregen een gratis tatoeage van hun favoriete powertool. En Rob van Hoeijen zou die winnende tatoeages dus persoonlijk komen zetten in het Utrechtse filiaal van Hornbach. Voor alle vestigingen had de firma tatoeagekunstenaars ingehuurd. ‘Hornbach op je huid’, heette de actie: ‘Voor de échte Hornbach-fans.’

Authentiek Auschwitz

Dj Ruud de Wild wilde de dag voor Dodenherdenking een live-uitzending van zijn radioshow verzorgen – vanuit Auschwitz. Op zijn website bij Radio 538 luisterde ik terug hoe hij op de radio over het plan babbelde met zijn sidekick. Op de achtergrond klonk een lullig-leuk pianodeuntje.

‘We kunnen Lieke van Lexmond ook meenemen. Als ze durft,’ zei De Wild.

Lieke van Lexmond speelde in de soap Goede tijden, slechte tijden. Weet je wat: ze gingen haar bellen!

Ruud: ‘Ben je d’r ooit zelf geweest?’

Lieke: ‘Nee, ik ben er nog nooit geweest. Nee.’

Ruud: ‘Nou, mooi! Ga je mee?’

Lieke: ‘Nou ik zal je zeggen dat als ik kán, als de agenda het toelaat, dan moeten we dat maar gewoon regelen (...).’

Ruud: ‘Oké. Bij deze dan. Want ik weet dat de mensen van jouw agenda zitten te luisteren en denken: Nou, kamp Auschwitz, daar kunnen we geen nee op zeggen.’

Lieke vond het allemaal erg goed, van Ruud.

Ik belde hem op. Hij klonk behoorlijk opgewonden, maar dat kon ook het natuurlijk stemgeluid van een goede dj zijn.

Zijn dochter (9), zei Ruud de Wild, had hem gevraagd hoe het zat met Anne Frank.

‘Ik dacht: schandalig, ik ben nog nóóit in een concentratiekamp geweest. En ik heb echt al-les al gedaan!’

De Holocaust vergeten, dat komt neer op ontkennen, vond hij. En hij wilde het ‘wel écht houden’. Zijn emoties tijdens de live-uitzending, bedoelde de dj: we bevonden ons midden in het tijdperk van het imago, waar alles draait om ‘authenticiteit’. Wie authentieke betrokkenheid wilde laten zien, moest daarom zijn emoties tonen en delen.

‘Ik kan mijn emotie niet delen met een oude meneer met tweehonderd medailles die een krans neerlegt,’ zei Ruud de Wild.

De generatie been there, done that zocht ‘echtheid’ en misschien was het concentratiekamp wel een van de laatste plekken waar die nog te vinden is. Als je alles al hebt gedaan. Iedereen werd kwaad toen jonge designers van het bureau Studio Job een hek ontwierpen dat was gebaseerd op het toegangshek van concentratiekamp Buchenwald. Ook voor hen was het al belangrijker dat Buchenwald over oprechte emotie ging.

Terwijl niet veel mensen zo veel gruwelijks echt hebben gezien als Ruud de Wild. In de week van zijn Auschwitz-show zou het tien jaar geleden zijn dat Pim Fortuyn werd vermoord. De Wild, die de politicus vlak daarvoor interviewde, stond naast hem toen het gebeurde. ‘Met Auschwitz kan ik de aandacht een beetje verleggen.’

Jij in het universum

In de donkere tuinen van Paleis Soestdijk klonk in een tent beschaafde wereldmuziek: een beetje Paul Simon, een vleugje djembe. Men dronk espresso, at meergranenbollen en bladerde wat door de glossy KRO Verhalen, die her en der op tafels lag.

Naast mij probeerde een vrouw het tv-programma The Voice of Holland aan haar oude vader uit te leggen. Dit lukte niet. We wachtten. ‘Het duurt wel lang, ik had de afwas nog wel kunnen doen’, mopperde een klein maar halsstarrig moedertje tegen haar volwassen dochters.

We zouden een rondleiding door de paleistuinen krijgen, die verlicht waren, zoals meer plaatsen tegen december, maar ‘Illuma’ ambieerde meer. Illuma wilde een ‘ode aan het Leven’ zijn en ‘een decor voor Liefde, Geluk, Kracht, Groei, Balans en Reflectie’. Illuma leek eigenlijk nogal Juliana.

Onze gids bleek een lief meisje, ze droeg een petje met lampje. ‘Ik ben Josje,’ zei ze, ‘uw licht in de duisternis het komende uur.’ Josje had ook een geluidsapparaat, maar daarop kon ze even niet de goede knop vinden. Daar barstte de stem van een acteur al los:

‘Zónderrrr begin of eínd...’

‘Oei,’ schrok Josje, ‘dat was dacht ik het eind.’

Toen floepten blauwe lichten aan, en de acteur van Josje zei:

‘Ervaar de kalmerende kracht van blauw, on-eíndig, god-de-lijk, op-récht.’

Juist. Nog even de ogen sluiten, terug naar de basis, en we konden beginnen.

Buiten ging het over pastelverlichte paden, langs borden met ingewikkelde teksten:

ALS JE EIGEN WEG VOLGT, WORD JE DOOR NIEMAND MEER INGEHAALD

LEEF VANUIT JE VERBEELDING, NIET JE GESCHIEDENIS

Een vrouw uit mijn groepje wilde vanaf nu ieder bord, en het zouden er heel wat zijn, fotograferen.

Mooie tuinen. Maar we moesten terug naar de bomen, waar een koor zong:

Sometimes it is hard to relax, but you need to take the time.

De zangers keken op therapeutische wijze begripvol. Voor hen stonden een lege kerkbank en wierookpotten: nu de afdeling Brocante. Wij moesten door, naar het meisje met de hoepel en de acrobaat in rupsenpak. Het leek Cirque du Soleil wel.

Daarna: het stiltemoment. Een vrolijk echtpaar fluisterde weliswaar almaar giechelend over prins Bernhard en zijn ‘maîtresses des velds’ en kreeg een beetje de slappe lach, maar de anderen staken gehoorzaam kaarsjes aan.

JIJ, JIJZELF EVENZEER ALS WIE DAN OOK, IN HET GEHELE UNIVERSUM VERDIENT JOUW LIEFDE EN AFFECTIE.

Twee stijf gearmde vriendinnen zogen het even ernstig op, want dat leek de bedoeling.

Na de wensboom, het zingende vogelhuisje en het tangopaar op het paleisbordes bedankte Josje ons. Omdat ze een stukje had mogen meelopen op ons levenspad. En zie, daar boog ons levenspad al af naar de parkeerplaats.

‘Kerk’

Op de website was het tof aangekondigd als ‘Kerk’ – tussen aanhalingstekens, want wel ironisch, duh.

Trendy types kwamen op een zondag in Amsterdam naar een ‘onconventionele viering met rappers, zangers en schrijvers’ over ‘bezieling en bezinning’ in De Nieuwe Liefde. Initiatief van een campagnestrateeg (Erik van Bruggen van BKB), een tv-presentator (Arie Boomsma) en een hiphopplatenbaas (Kees de Koning).

Of nou, trendy: een paar grachten verderop begon een uurtje eerder weer een goedbezochte ‘Preek van de Leek’: voor het vijfde seizoen beklommen opiniemakers de kansel om vanuit hun persoonlijke drive te spreken – idee van de Protestantse Kerk Amsterdam.

In een zwarte suburb van Washington, District Heights, bezocht ik eens op zaterdagochtend een kerk in een supermarkt. In een vestiging van Giant aan de rand van de stad schoof een dominee op stilettohakken een gospel-cd in een boombox: recht tegenover de afdeling groente en fruit.

Bij de Protestantse Kerk in Nederland vertrokken nu jaarlijks 50.000 leden. Ze kondigden er daarom aan de komende jaren ‘de grootste financiële investering’ te doen in honderd ‘pioniersplekken’. Iedereen met een idee voor ‘nieuwe vormen van kerk-zijn’ kon zich melden.

Ik belde Hans van Ark, hoofd van het missionaire werk, maar die functie heet daar tegenwoordig ‘programmamanager’. ‘Je kunt niet zomaar meer altijd voor iedereen kerk zijn’, zei Van Ark.

Onderzoeksbureau Motivaction verdeelde Nederland een paar jaar geleden al voor de Protestantse Kerk in ‘mentality-milieus’, zoals ‘moderne burgerij’ en ‘opwaarts mobielen’. Kerken vullen lijkt een zaak van microtargeting te worden: elke doelgroep zijn eigen geloofsomgeving.

Van Ark vertelde over zeven pioniersplekken die er al zijn, zoals een ‘heel bloeiende’ op IJburg, met woonruimte voor gescheiden vaders die niet te ver van hun kinderen willen wonen. Of het nieuwerwetse klooster dat onlangs opende in Jorwerd: ‘een plek voor onthaasting en mindfulness’, bedoeld als ‘een dijk’ tegen druk modern leven.

In die boodschappenkerk in District Heights liepen klanten met winkelwagen en al binnen voor een kort, heftig gebed: de dominee hield handen vast, masseerde hier een rug, daar een nek en zij bad wat de mensen vroegen, tot de tranen van opluchting over hun wangen stroomden: Hallelujah, thank you Lord. Waarna de klant een tissue kreeg, tien of twintig dollar in een kistje achterliet en opgeknapt verder winkelde.

De voornaamste pioniersplek van de Protestantse Kerk Nederland zou een virtuele kerk worden, via www.mijnkerk.nl. Daar konden mensen 24 uur per dag terecht om een virtueel kaarsje aan te steken, of troost te vinden bij een internetpastor. Ieder voor zich.

De Protestantse Kerk noemde deze nieuwlichterij ‘een theologische en ecclesiologische doordenking van kerk-zijn in de huidige samenleving’. Ik noem het: ‘de boodschappenkerk’.

Nieuw zingeven

Bij Surhuisterveen stonden kangoeroes op een dijk, alsof dit de gewoonste zaak van de wereld was. Ik zag ze op de terugweg na een viering in de Oosterkerk van Kollum: de kerk van de Jasper S., verdacht van de moord op Marianne Vaatstra.

Hij was toen net gearresteerd, na jaren zwijgen. Zijn vrouw en kinderen waren weer terug op hun boerderij. En we hoorden zó vaak hoe het dorp, na de eerdere asielzoekershaat, om dit gezin ‘heen zou gaan staan’ dat ik weleens wilde zien hoe dat uitpakte in hun kerk. Om niemand aan het schrikken te maken (een verslaggever is tegenwoordig al verdacht door op te dagen) had ik mijn komst netjes gemeld op de voicemail van predikant Ellen Peersmann. Zij sms’te dat ik welkom was.

Maar in de Oosterkerk werd al geen woord meer besteed aan de kwestie-Vaatstra. De dominee, sinds een half jaar in Kollum, had Jasper S. of zijn gezin zelfs nooit ontmoet, zei zij na afloop. Ook nu nog niet, nee.

De kerk was vol en vrolijk. Kinderen huppelden rond, volwassenen noemden hun praatgroepjes over godsbeelden Meet & Greet. Hun gezamenlijke conclusie: ‘Het beeld dat jij van God hebt, mag.’

In toegankelijkheid had het wel iets van het NOS Journaal, de presentatie was zo gewild modern als een TED Talk. De dominee toonde dia’s van haar godsbeelden. Bij een foto van wat verweerde houten palen (‘God is niet zo sterk meer’) riep iemand interactief: ‘Dat is de zeewering bij Moddergat! Bij café de Driesprong rechtsaf!’

Er was meer ruimte voor getuigenissen. Iemand zag God in een klaprozenveld. Peersmann betreurde dat mensen God inruilden voor tarotkaarten of gebedsgenezers, maar klaprozen waren blijkbaar van een andere orde.

Na afloop, op weg naar huis, was er alweer nieuwer nieuws op de autoradio waarbij men zich afvroeg ‘hoe dit had kunnen gebeuren’: het vermeende wanbestuur van de Amsterdamse scholengroep Amarantis. Zelfverrijking, dubbele lease-auto’s, verdachte vastgoedtransactie.

De oud-bestuursvoorzitter van Amarantis, Bert Molenkamp, gaf in 2011 een afscheidsinterview aan SBM, magazine voor schoolbestuurders. Molenkamp verliet Amarantis met een premie van 250.000 euro en een pensioenaanvulling van 150.000 euro. De kop boven zijn interview luidde: ‘Wij doen in zingeving’.

Toen zag ik die kangoeroes. Ik staarde naar kangoeroes waar schapen moesten staan. En ik had net peptalk gehoord die doorging voor religie. Met een schok begreep ik hoe het kon. (Ik zou bijna zeggen: een openbaring.) School- en andere semipublieke bestuurders verkochten management nu als ‘zingeving’. Dat kon, omdat religie en management steeds meer op elkaar waren gaan lijken.

‘Zingevend’ management suggereert integer management. Een fix voor alle kwalen van de maatschappij. Zingeving als de haarlemmerolie van het publiek-private bestuur.

Ja, alles klopte, in Surhuisterveen. Het leek de schepping zelf wel.

Uitschakelmoment

‘Misschien moet je gewoon eerst even zeggen wat voor column je gaat schrijven.’ Laurens Borst, zendermanager van Radio 1, viel me bij iedere vraag in de rede. Een machtig man. Hij ging over veel, ook over de muziek, en sinds kort rukten de plaatjes nogal op tussen het nieuws – vooral tijdens het Radio 1 Journaal.

Ik vroeg hem wat de logica was van meer muziek in een nieuwsprogramma, juist in de vroege ochtend, als mensen een nieuwszender volgens mij aanzetten om te horen of er nog nieuws is. ‘Weet je wat’, zei Laurens Borst, ‘laten we dit gesprek maar een andere keer doen. Ja?’

Hij wilde alleen verder praten als ik hém niet de hele tijd in de rede viel. Dit betekende dat ik er niet meer tussenkwam. Dus mopperde ik vragen in stilte: Waarom ook nog zulke stómme muziek? Waarom Sky Radio op Radio 1?

Laurens Borst (‘Ik heb het idee dat je naar iets toe wil’) continueerde: ‘Dit is wat mensen willen.’ Volgens een onderzoek onder de luisteraars van Sportzomer waardeert 80 procent drie platen of meer per uur.

Ik piepte nu iets over ‘visie’, want daar houden managers van. Dus: wat was zijn ‘visie’ op Radio 1?

‘Dat de luisteraar niet de radio moet uitzetten vanwege de muziek,’ zei Borst. Dit noemde hij ‘het uitschakelmoment’. Een centrale muziekredactie koos daarom niet-aanstootgevende muziek voor de hele zender.

Maar ik zette het Radio 1 Journaal sinds 1 maart juist voortdurend wél uit. Was er iets gruwelijk misgegaan? Of begreep ik soms niets van muziek? Ik vroeg dit aan Maarten Slagboom, die jarenlang redacteur en muzieksamensteller bij het VPRO-radionieuwsprogramma De ochtenden was. Hij noemde de huidige muziek ‘computergestuurde brij’. Acceptabel in een hotellift, zei Slagboom, maar als je bij Frans Weekers opeens zo’n plaat opzet? ‘Dan slaat die oude meuk als een tang op een varken.’

‘Dus,’ vervolgde Laurens Borst, de zendermanager, onverstoorbaar: ‘Niets experimenteels of ruigs. Maar iets van Abba kan.’ Filosoferend: ‘Al wordt steeds Abba wel weer saai.’

Kwamen we bij het hoofdstuk ‘de journalistieke lat hoger leggen’. ‘Als je de journalistieke lat hoger legt,’ zei Borst, ‘dan schrap je sommige onderwerpen.’ Nieuwsitems die net niet goed genoeg waren, bedoelde hij. Begrijpelijk.

‘En daarvoor in de plaats draai je dan een plaatje.’

Ik vroeg de zendermanager nu twee keer zijn antwoord te herhalen, maar hij beweerde het echt. Journalistieke kwaliteitsverhoging: een slecht nieuwsitem vervangen door een plaatje.

Waarom niet door een béter nieuwsitem?

Deze vraag bleek dan toch echt míjn uitschakelmoment te zijn. Laurens Borst hing op. ‘Ik zou die column maar uitstellen,’ zei hij nog.

Alleen: ik had geen plaatjes.