EEN STOK OM MEE TE DENKEN

Van Coen Simon verschenen eerder:

De wereld tussen haakjes

Kijk de mens

Met Kant aan het strand

Lachen om niets

Sartre en De Beauvoir in een twijfelaar

Waarom we onszelf zoeken maar niet vinden

Zo begint iedere ziener

En toen wisten we alles

Wachten op geluk

Het huishouden van onze verlangens

EEN STOK OM
MEE TE DENKEN

De techniek van filosofen

Samengesteld en ingeleid door

COEN SIMON

Nieuw Amsterdam Uitgevers

coe

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de teksten in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich wenden tot Nieuw Amsterdam Uitgevers, Postbus 15511, 1001 NA Amsterdam.

Het copyright op de afzonderlijke vertalingen berust bij de desbetreffende vertalers en/of hun rechtsopvolgers.

© 2014 Samenstelling en inleiding Coen Simon

Een verantwoording van de in dit boek opgenomen teksten is te vinden op blz. 301-304. Ten behoeve van de lezer is de spelling van de teksten in deze uitgave zo veel mogelijk geüniformeerd; dat geldt ook voor de spelling van Griekse namen (Socrates, Phaedrus, et cetera). Voor deze bloemlezing zijn uit de oorspronkelijke uitgaven geen afbeeldingen, en op een enkele uitzondering na, geen (tussen)koppen en annotaties overgenomen.

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagillustratie Ben McLaughlin: Sunday: 21 across. Dull pain, 2009 (olieverf op papier), © Ben McLaughlin / Private Collection / Wilson Stephens Fine Art, London / The Bridgeman Art Library

Portret Coen Simon © Reyer Boxem

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

NUR 730

ISBN 978 90 468 1654 7

www.nieuwamsterdam.nl/coensimon

www.coensimon.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk 2014, met ISBN 978 90 468 1651 6

INHOUD

PLATO’S HOAX

INLEIDING IN DE KUNSTGREPEN VAN DE TECHNIEK

PLATO – OVER DE SCHADUW

J. GOUDSBLOM – OVER HET VUUR

PLATO – OVER HET SCHRIFT

ROGER SCRUTON – OVER HET MUZIEKINSTRUMENT

GEORG CHRISTOPH LICHTENBERG – OVER DE BLIKSEMAFLEIDER

MARTIN HEIDEGGER – OVER DE KRUIK

GEORG SIMMEL – OVER HET GELD

KARL MARX – OVER DE WAAR

MICHEL FOUCAULT – OVER HET PANOPTICON

PETRAN KOCKELKOREN – OVER DE TREIN

RENÉ MUNNIK – OVER DE FONOGRAAF

ROLAND BARTHES – OVER DE ZEEP, DE AUTO EN HET PLASTIC

SUSAN SONTAG – OVER DE FOTOCAMERA

WALTER BENJAMIN – OVER DE FILM

PIERRE BOURDIEU – OVER DE TELEVISIE

SLAVOJ ŽIŽEK – OVER DE LACHBAND

W.T. EIJSBOUTS – OVER HET TENNISRACKET

ALVA NOË – OVER DE MRI-SCANNER

PETER SLOTERDIJK – OVER DE MASSAMEDIA

ALAIN DE BOTTON – OVER HET LOGISTIEKE CENTRUM

JOHN SEARLE – OVER DE COMPUTER

DANIEL DENNETT – OVER DE SCHAAKCOMPUTER

LUCIANO FLORIDI – OVER HET INTERNET

BRONNEN

PLATO’S HOAX
INLEIDING IN DE KUNSTGREPEN
VAN DE TECHNIEK

In het huis van mijn nicht en neefje die op dezelfde judoclub zaten als mijn oudste zus, mijn broer en ik, was op het houten beschot boven de kinderkapstok met punaises een kartonnen A3-kaart geprikt, waarop alle houdgrepen en worpen stonden die we voor onze diploma’s moesten kennen. De figuurtjes van dunne zwarte lijnen waren realistisch getekend, maar toch zag alles er beter uit dan in de realiteit van de judoles, waar het er veel slordiger aan toeging – bovendien zie je nu eenmaal niet veel als je zelf bezig bent. De afbeeldingen fungeerden zodoende niet alleen als instructies, ik kreeg vooral veel zin om te judoën zodra ik die kaart zag hangen.

Het beeld schoot me weer te binnen toen ik mijn oudste zoon hielp bij het aantrekken van een judopak voor zijn eerste proefles. Door het zachte, stevige katoen van het pak, de geur van gymzaal en mat besefte ik al dertig jaar geen gebruik meer te hebben gemaakt van de judotechnieken die ik me gedurende vele zaterdagochtenden eigen had gemaakt – op het valbreken en de judorol na dan die op het hockeyveld nog steeds weleens van pas kwamen. Waar waren al die tijd de houdgrepen, schouderworpen en veegtechnieken gebleven? Het indraaien, instappen, haken, tillen en het uitrekken tot op je tenen. Zou ik het nog beheersen? Zat het nog in me?

Mijn zoon stond nieuwsgierig maar ook een beetje verweesd op het midden van de mat om zich heen te kijken. Om hem heen renden de jongens en meisjes, die aan de slip aan hun band te zien de eerste technieken al beheersten. Vreemd genoeg leek hij in zijn sierlijk dichtgeknoopte pak als enige op de getekende figuurtjes van de instructiekaart, zonder dat hij iets van de judotechnieken al in zich had.

Een mens zit vol ingelijfde techniek. In mijn geval zijn dat behalve die van judo bijvoorbeeld ook de techniek van het fietsen, autorijden, accordeon- en gitaarspelen, tangodansen, koffiezetten, schaatsen, drummen, lezen, schrijven, typen. Maar ook televisiekijken is een techniek die we ons eerst eigen moeten maken. Ik werd daar telkens aan herinnerd als onze kinderen net konden staan en met hun kleine handjes de televisie opzijtrokken om te kijken waar Nijntje heen liep zodra ze uit beeld verdween. Mijn dochter, de oudste van de drie, is geboren vóór het bestaan van de iPhone en heeft als enige niet geprobeerd om televisiebeelden te swipen. En terwijl ik dit schrijf realiseer ik me dat binnen afzienbare tijd de swipetechniek best weleens een belangrijk onderdeel kan zijn geworden van het televisiekijken – zappen doen we dan niet meer.

Kinderen maken je eigenlijk voortdurend bewust van de grote hoeveelheid technieken die je gebruikt en beheerst. En vooral hoezeer je ze hebt verfijnd, waardoor je nu gedachteloos een kraan opendraait, je haren kamt en je veters strikt. Zelfs voor de techniek van het aankleden blijkt jarenlange oefening vereist.

Je kunt je natuurlijk afvragen of techniek niet een heel erg opgerekt begrip wordt als we daar ook aankleden onder scharen, alleen maar omdat we het pas na enige oefening onder de knie krijgen. Bovendien zijn we er fysiek eerst gewoonweg niet toe in staat om ons zelfstandig aan te kleden. Zodra het brein en de motoriek zich een beetje naar behoren hebben ontwikkeld is aankleden een koud kunstje. Ademhalen noemen we toch ook geen techniek? Hoewel, je hebt ze wel, ademhalingstechnieken. Voor zang, spraak, tegen stress, om ballonnen op te blazen of om te kunnen roken. Wanneer wordt vanzelfsprekend menselijk gedrag een technische vaardigheid? Waar gaat onze natuur over in een kunstgreep?

Het woord techniek roept in eerste instantie toch nog vooral associaties op met metalen constructies, ijzeren mechanieken, electrische bedrading en met het sleutelen eraan. We zien schroevendraaiers, hijskranen, sissende of ronkende machines voor ons. Techniek als de modernisering van het ambacht.

Bij computers en digitale systemen gebruiken we eerder de term technologie. Hoewel deze term zijn oorsprong heeft in het bedenken van technische toepassingen op basis van theoretische kennis, duidt het alledaagse gebruik van het woord technologie op een belangrijk verschil met het meer ambachtelijke techniek. Technologie dicht een apparaat of een systeem een zekere intelligentie toe, zoals de sociale media, de tablet, de zelfrijdende auto, de Google-bril, maar vooral ook de slimme digitale systemen die veel van deze apparaten mogelijk maken: gps, web 2.0, opslag- en besturingssystemen, zoekmachines. Bovendien wordt een technologisch product, anders dan een traditionele techniek, gekenmerkt door de eigenschap dat het vrijwel altijd in verbinding staat met andere technologie.

Maar voor beide culturele verschijningsvormen, zowel voor techniek als voor technologie, geldt dat we erover spreken als uitwendige instrumenten die een aanvulling zijn op ons bestaan. Middelen waarmee we een doel kunnen bereiken. Of dat doel nu een plek ergens op de wereld is, het verplaatsen van een vracht of een boodschap, het opslaan van de oogst, of de bevordering van rijkdom, gemak, gezondheid, genot of macht, we zien het kunstmatige middel doorgaans als een uitbreiding van onze mogelijkheden, zonder dat het de menselijke natuur zelf verandert. Maar kan dat?

Volgens de Duitse filosoof Helmuth Plessner (1892-1985) is de mens ‘van nature kunstmatig’. Onze aanwezigheid in de wereld wordt altijd door kunstmatige middelen mogelijk gemaakt, en deze middelen ervaren we als onderdeel van ons lichaam. Zo schatten we de meeste afstanden niet als loopafstand in, maar eerder hoe we hem fietsend, met de tram of de auto overbruggen. We denken en bewegen met deze technische uitbreidingen van ons lichaam alsof ze lichaamseigen zijn. Zoals we ook kunnen zeggen ‘ik sta daar’ als we het over onze geparkeerde auto hebben.

De mens is nooit zonder technische middelen in de wereld geweest. We zijn niet pas sinds de supercomputers, de pacemaker, de kunstheup of de bril een cyborg: half mens, half machine. Vanaf de eerste stok die werd opgeraapt om mee te slaan werd techniek onze tweede natuur. En met zijn kunstmatige natuur wordt de mens bij iedere nieuwe techniek ook een ander mens, in een andere wereld. Een waarheid die radicaler is dan ze op het eerste gezicht misschien lijkt, maar daar kom ik zo op.

We zijn zo goed in het toe-eigenen van middelen dat we vergeten dat niets onmiddellijk gaat. Dat we de wereld het liefst onmiddellijk willen, zonder tussenkomst van een of ander medium, ligt niet aan ons ongeduld, maar is een gevolg van de paradoxale logica van het middel in het algemeen. Een middel dient een doel en is als middel beter geslaagd naarmate het gemakkelijker tot het doel leidt. Hoe beter het werkt hoe minder het middel in het oog springt. De logica van het middel vraagt erom zichzelf op te heffen. Deze oorspronkelijk hegeliaanse gedachte ziet Plessner, net als onze ‘kunstmatige natuur’, als een van de beslissende kenmerken van de menselijke conditie: de mens is een ‘bemiddeld onmiddellijk’ wezen. Door middel van de techniek ervaren we de onmiddellijkheid van de wereld. Dit gebeurt tot op het niveau van ons lichaam. Het lichaam dat we ‘zijn’ en waaraan we nooit kunnen ontsnappen is ook altijd het lichaam dat we ‘hebben’, zegt Plessner, en dat we dus ook als middel gebruiken om een doel te bereiken. Wie slecht heeft geslapen, merkt dat zijn anders zo onmiddellijk functionerende lichaam inderdaad ook een instrument is, een haperend instrument in dit geval. Sterker nog, op deze dubbelzinnige natuur is iedere menselijke cultuur gegrondvest. Neem een willekeurige culturele uiting en je zult zien dat het primair natuurlijke functies van het lichaam zijn die we naar onze hand hebben gezet: koken, dansen, zingen, sporten en ga zo maar door. Het oorspronkelijke doel (eten, praten en verplaatsen) is weggenomen en het middel zelf is doel geworden – het begrip techniek draagt door het Griekse technè deze dubbele betekenis van kunst en techniek al in zich.

Maar ook de gewone technische apparaten verliezen voortdurend hun schijnbare onmiddellijkheid. Vooral wanneer er nieuwe versies van oude technieken op de markt komen. Hun oorspronkelijke voorgangers noemen we prompt ‘oude media’. De videorecorder is zo’n medium dat zijn magie heeft verloren. In vergelijking met de huidige techniek bemiddelt dit middel voor ons gevoel niet meer, maar staat in zijn traagheid tussen ons en de werkelijkheid in. De nieuwe media daarentegen laten ons live en realtime toe tot de echte wereld. Althans zo ervaren we dat nu.

De meeste technieken ontstaan met het oog op een efficiënter bereik van een doel, ze zijn er in ieder geval op gericht afstand te reduceren – de afstand in tijd en de ruimte tussen mij en mijn doel. Maar de onbedoelde bijeffecten van iedere nieuwe techniek zijn eigenlijk veel ingrijpender. Iedere techniek veroorzaakt immers zowel een gedaanteverandering van onze wereld als van onze kunstmatige natuur. En dus bereiken we nooit helemaal het oorspronkelijke doel, maar raken we verzeild in een nieuwe wereld met weer nieuwe bestemmingen die we op hun beurt in onze nabijheid willen krijgen. Deze dubbelzinnigheid van de techniek klinkt door in de veelgehoorde verontschuldiging bij het spelen met de meest recente technische middelen: ‘maar het is óók hartstikke handig hoor’. Uit de uitspraak blijkt dat de bekoring van de nieuwe techniek vaak pas in de tweede plaats het gevolg is van de doelmatigheid ervan, in de eerste plaats zijn we overdonderd door het nieuwe bestaan waarin de techniek ons ongemerkt heeft binnengeloodst. Zowel de nieuwe verschijningsvorm, die ook zichtbaar is voor de niet-gebruiker, als de innerlijke toe-eigening van de techniek verandert ons leven fundamenteel. Het is deze dubbele transformatie die techniek zo aantrekkelijk kan maken: de wereld ziet er anders uit en we voelen en denken met de nieuw verworven techniek alsof we extra zintuigen hebben, en een nieuwe motoriek. Ik had die ervaring heel sterk toen ik voor mijn afstuderen van mijn ouders een donkerblauwe Brompton cadeau kreeg – de eerste vouwfiets die heel goed fietste, heel compact kon worden opgevouwen en ook nog eens heel mooi was. Ik ging anders denken over vervoer, en over reizen. Ik keek anders naar treinen en naar de buitenlandse steden die ik met mijn nieuwe ledematen bezocht. En ook voorbijgangers keken anders naar mij. Ik voelde me een extended version van mijn eerdere zelf.

En het zijn evengoed dezelfde radicale veranderingen waardoor techniek ons soms zo veel angst aanjaagt. De angst is dan het ondermijnende besef dat we technieken helemaal niet zo eenvoudig als met ‘een knop op de tv’ kunnen beheersen.

Plato (ca. 427-347) bracht de gevolgen van onze kunstmatige natuur als eerste in de geschiedenis van de filosofie in beeld met zijn beroemde allegorie van de grot, een beeld dat haast het prototype van onze bioscoop lijkt (zie ‘Over de schaduw’, blz. 22 in deze bundel). De geketende mensen in de grot kennen niets anders dan de schaduwen op de muren van de grot en zien deze beelden aan voor de werkelijkheid. In werkelijkheid zijn de schaduwen afkomstig van voorwerpen ‘en beelden van mensen en dieren, gemaakt van steen en van hout en van allerlei ander materiaal’, die achter de geketende mensen langs boven een muurtje worden gedragen en worden verlicht door ‘een vuur dat hoog en ver boven hen brandt’. En door de echo’s ‘van die tegenoverliggende wand’ zijn de kijkers in de veronderstelling ‘dat het geluid werd gemaakt door de passerende schaduw’ – een perfecte hoax, het valse beeld is nauwelijks van echt te onderscheiden.

Zou een van de geketenden ‘uit die gevangenis van onwetendheid’ worden bevrijd en gedwongen worden niet de schaduwen maar de voorwerpen zelf te zien, schrijft Plato, ‘geloof je niet dat hij dan met zijn mond vol tanden zou staan en zou denken dat wat hij tot dusver had gezien eerder echt was dan wat men hem nu aanwees?’ En wat zou er gebeuren als hij zelfs de grot kon verlaten en hij met eigen ogen na een lange periode van gewenning uiteindelijk zou zien ‘dat het de zon is die voor de seizoenen en jaren zorgt, alles in de zichtbare wereld bestuurt en zo in zekere zin ook de oorzaak is van alles wat zijzelf daar beneden hadden gezien’? Plato wijst op de risico’s voor die ene boodschapper die na het licht te hebben gezien dit breaking news wil brengen: ze zouden hem ‘doden als ze hem op een of andere manier in handen konden krijgen’.

Wie de vertelling van de grot leest als de metafoor voor ons denken kan zich ineens voorstellen dat de neiging om de verschijningen voor waar te houden helemaal niet zo gek is. Het is immers niet zo dat we eerst de wereld ‘van buiten’ zien voordat we iets van haar waarnemen. Wanneer we eenmaal bewustzijn hebben bevinden we ons al lang in de wereld, net als de bewoners in Plato’s grot.

De boodschapper die van zijn ketenen is verlost wordt nog weleens aangezien voor de wetenschapper die weet hoe het écht zit. Maar wat dit beeld nu juist zo mooi illustreert is dat we de wereld nooit ‘van buiten’ kunnen aanschouwen, zonder bemiddeling. ‘Een verstandig mens herinnert zich dat er twee redenen zijn waarom het oog in verwarring kan raken: een overgang van licht naar donker en een overgang van donker naar licht.’ We kunnen wel ons perspectief veranderen door het gebruik van nieuwe media, maar hoe geavanceerd de media ook zijn, de vraag wat nog schuilgaat achter wat ons verschijnt blijft onbeantwoord.

Kijken alleen al blijkt een techniek. Een techniek die door middel van voorstellingen iets te zien geeft. We kunnen niet over onze voorstellingen of over ons denken heen kijken. De horizon schuift naar achteren, maar verdwijnt niet. Zonder het middel van de voorstelling zouden we niet in de wereld kunnen verkeren. Wie zich de vraag wat buiten onze voorstellingen gaande is serieus stelt, wordt heel duizelig en misschien wel een beetje angstig.

Als ik denk aan de judoplaatjes boven de kapstok dan weet ik maar al te goed dat deze uiterlijke voorstelling niet het judoën zelf is, tegelijkertijd zijn de getekende figuurtjes onlosmakelijk deel gaan uitmaken van de ingelijfde techniek. En dit geldt voor al onze technieken. Of het nu gaat om het vuur, het schrift, het geld, de trein, het plastic, de film, de MRI-scanner, de computer of het internet, al deze technieken hebben evenveel invloed gehad op onze kunstmatige natuur als op onze voorstelling van de wereld.

Een bloemlezing van filosofische reflecties op de vele ‘nieuwe technieken’ moet dan ook niet zozeer worden gezien als een historische blik op de veelzijdige verschijningsvormen van menselijke cultuur, maar als het aftasten van de grenzen van ons voorstellingsvermogen. Wie de mens wil begrijpen moet zijn technieken onderzoeken.

Voor dit onderzoek mag het geen probleem zijn dat de meeste technieken misschien nogal verouderd lijken. Juist het vintage van de gedateerde technieken als het vuur, de bliksemafleider, de fonograaf en het zeeppoeder houdt, net als de boodschapper in de grot van Plato, ons eigen kijken tegen het licht. En die blik kan ons zelfs anders tegen de nieuwste media doen aankijken, zonder de waanbeelden van de pessimist die in elke vernieuwing een gevaarlijke verandering ziet en zonder de oogkleppen van de optimist die blind is voor de fundamentele veranderingen omdat hij alleen vooruitgang wil zien – een stap dichter bij het uiteindelijke doel.

Al is het inherent aan onze kunstmatige natuur dat techniek ons wel altijd verandert en toch nooit helemaal tot het beoogde doel brengt, de technische ontwikkelingen die elkaar sinds de industriële revolutie steeds sneller opvolgen lijken deze paradox op de spits te drijven. ‘Alle afstanden in tijd en ruimte krimpen in,’ schrijft Martin Heidegger in het essay ‘Het ding’ (zie blz. 60 in deze bundel). ‘Waar de mens vroeger weken en maanden over deed om er te komen daar geraakt hij nu met het vliegtuig in één nacht.’ Het essay is een voordracht uit 1950. Zonder dat ik het pessimisme van Heidegger deel heeft de voordracht een welhaast profetische klik met het digitale tijdperk waarin we vijftig jaar na zijn tekst in terecht zijn gekomen. Want al hebben de digitale middelen de afstand tussen wil en wens haast tot een onmiddellijke realiteit gebracht, ‘dit haastige opheffen van alle afstanden brengt geen nabijheid’.

Op een maandagavond had ik me even voor tienen geïnstalleerd voor de televisie met, zoals gebruikelijk, de afstandbediening en mijn iPhone naast me op de bank. In Nieuwsuur werd de winnaar bekendgemaakt van de Libris Literatuur Prijs. Twee van de genomineerden kende ik uit de Nachtploeg 2.0, een geheime groep op Facebook van een wisselend aantal schrijvers – in die tijd waren het er achttien. Onder een ‘geheime groep’ verstaat Facebook: ‘alleen leden kunnen de groep, de leden in de groep en de berichten van de leden bekijken’. Het beloofde een leuke avond te worden door het gecombineerde gebruik van oude en nieuwe media. Terwijl de geheime leden die zich in het Amsterdamse Amstel Hotel bevonden op televisie waren te zien, geïnterviewd door een verslaggever van Nieuwsuur, postten zij ondertussen op het besloten sociale medium foto’s van hetzelfde feestje met heel ander commentaar – een vorm van kantoorhumor die lachwekkend contrasteerde met de galasfeer in het Amstel Hotel.

Toen ik wachtte op de rechtstreekse overschakeling van Nieuwsuur naar de bekendmaking van de winnaar werd mijn aandacht meer getrokken door de Facebookberichten op mijn iPhone dan door de nieuwsitems op televisie. Totdat het oude medium me ineens vermanend toesprak en me opriep om ‘de prikkels uit die sociale media nu eens uit te zetten, dus die pushberichten nou eens even uit te zetten’. Het was de stem van Liesbeth Hop, directeur van de Nationale Academie voor Media & Maatschappij die onderzoek had gedaan onder 500 jongeren waaruit volgens de NOS zou blijken dat ‘jongeren tussen de 13 en 18 jaar lijden aan een ernstige vorm van sociale-mediastress’, ook wel SMS geheten. Want ongeveer een kwart van de jongeren voelt zich al gestrest, volgens Hop, als het niet alles in de sociale media kan bijhouden. En veel jongeren zeggen volgens haar stress te ervaren omdat ze bang zijn sociaal buitengesloten te raken of dingen te missen, met de aandoening FOMO tot gevolg: Fear Of Missing Out.

De berichtgeving van de NOS werd daags na het nieuws gefileerd (‘Journalistiek blundert met “onderzoek” jongeren gestrest door sociale media’, de Volkskrant, 10 mei 2012). Hops Nationale Academie voor Media & Maatschappij bleek geen onderzoeksbureau maar een cursusinstituut te zijn, dat met een rammelend onderzoek en een persbericht vrije publiciteit haalde voor hun onderneming. De belangrijkste conclusie van het onderzoek, dat jongeren door de sociale media aan stress lijden, werd niet ondersteund door de eigen cijfers, en ook was er geen verband aangetoond tussen de genoemde stress en de invloed van sociale media. Ondertussen kon men zich wel vast inschrijven voor de cursus Social Media Professional à € 495 p.p. Een jaar eerder had het cursuscentrum op dezelfde wijze een masterclass over schoolbeleid en mobieltjes aan de man gebracht – ‘Mobieltjesbeleid op scholen ware chaos’, was toen de uitkomst van hun onderzoek.

Dit is niet nieuw. Geld verdienen aan een zelfbedacht syndroom is zo oud als de moderne samenleving. Munt slaan uit vermeende stress gebeurde bijvoorbeeld voor het eerst op grote schaal tijdens de industriële revolutie, bij de invoering van de trein. In Techniek: Kunst, kermis en theater (2003) beschrijft filosoof Petran Kockelkoren (zie blz. 121 in deze bundel) wat er gebeurde toen dit nieuwe medium in de negentiende eeuw zijn intrede deed in onze samenleving. ‘Toen mensen voor het eerst in de trein stapten, werd er binnen de kortste keren gewag gemaakt van een heel leger aan typische treinziektes, waarvan de railway-spine de bekendste werd. Het was een omstreden diagnose. Op grond van moeilijk te constateren spinaal letsel kon men aanspraak maken op schadevergoeding die door de toenmalige verzekeringsmaatschappijen moest worden uitgekeerd. In de jaren zestig van de negentiende eeuw maakte deze ziekte furore in Engeland, waarna zij oversloeg naar Duitsland en de VS. Ook Nederland kreeg er een staartje van mee. Na enkele decennia was de ziekte uitgewoed en verdween zij nagenoeg spoorloos uit het medisch vertoog.’

Een artikel van historicus H.J.E. Siemerink-Hermans in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde uit 1998 toont hoe artsen en verzekeraars verdienden aan zo’n omstreden diagnose van ruggenmergletsel door spoorwegschokken. ‘Medisch was er geen consensus over de fysieke dan wel psychische aard van de posttraumatische verschijnselen.’ Maar door de angst bij de burger voor het nog onbekende, die samenkwam met enkele catastrofes op het nieuwe spoor ‘zoals het ongeluk op de lijn Parijs-Versailles in 1842 met 55 doden en 100 zwaargewonden’, kon de ‘diagnose’ zo gemakkelijk aanslaan.

Om een voorstelling te kunnen maken van de publieke beleving van het nieuwe vervoermiddel citeert Kockelkoren de Franse dichter Victor Hugo die verslag doet van zijn eerste treinreis: ‘De bloemen aan de wegranden zijn geen bloemen meer, maar kleurvlekken of beter gezegd rode of witte strepen, er zijn geen punten meer, alles wordt een streep; de graanvelden worden lange gele strepen; de klavervelden zijn lange groene staarten. Aan de einder voeren de steden, de kerktorens en de bomen een dans uit en lopen op een krankzinnige wijze door elkaar. Van tijd tot tijd verschijnt bliksemsnel een schim, een silhouet, een spook bij het portier.’

U moet zich bovendien voorstellen dat de trein in die tijd nog geen veertig kilometer per uur reed. Daar kunt u om lachen, maar dat doen we over een paar jaar ook om de muisarm. Want net als aan railway-spine is er ook veel verdiend aan RSI, de steeds minder gehoorde klacht die samenkwam met onze gewenning aan de computer en vooral aan de muis van de computer. Niet alleen door artsen en verzekeraars, maar vooral door producenten van computer hard- en software.

Ik heb zelf binnen een periode van tien jaar twee keer een arbeidsongeschiktheidsverzekering afgesloten voor mijn schrijvende werk. De eerste keer vielen ‘arm-, nek- en schouderklachten’ buiten de verzekering, de tweede keer, een paar jaar later, werden deze klachten bij verschillende verzekeraars weer probleemloos meeverzekerd. Dan weet je dat de kosten-batenanalyse inmiddels weer gunstig uitvalt: inkomsten uit de verzekeringspremies voor RSI levert de verzekeraar meer op dan wat hij ervoor moet uitkeren.

Een historische blik op de voortdurende opkomst en ondergang van stress-syndromen werkt relativerend, maar er kleeft ook een gevaar aan. Het is hetzelfde gevaar dat de aanbeden objectiviteit van wetenschappelijke uitspraken aankleeft: individuele klachten en zorgen hebben steeds minder legitimiteit als ze niet wetenschappelijk bewezen zijn. In plaats van nuchterheid over nieuwe ontwikkelingen wakkert dit juist het verlangen aan naar wetenschappelijke etiketten voor alledaagse menselijke zorgen – want dan heb je tenminste echt iets. En dit verlangen is een uitstekende voedingsbodem voor hijgerige statistieken en pseudowetenschappelijke cursuscentra.

Toch is het geen reden om alle zorgen over nieuwe technieken en media met rationeel scepticisme weg te vegen.

Ook al is er met onderzoek misschien nog niets aangetoond, er bestaan natuurlijk wel echte zorgen. Iedere nieuwe ontwikkeling brengt onlustgevoelens teweeg bij een mens. Dat blijkt niet alleen uit het feit dat dergelijk onderzoek als nieuws kan worden gebracht, en dat er geld verdiend wordt aan cursussen die cyberpesten en Social Media Stress moeten voorkomen, maar vooral als we met een iPhone op de bank voor de televisie, ondertussen mailend, twitterend en Wordfeud spelend, ons allemaal een beetje als Victor Hugo voelen die voor het eerst in een trein zit.

‘Onrust’ rondom nieuwe technieken is even gewoon als de zorgen die jonge ouders voelen bij hun pasgeboren kind. De kennis dat het grootste deel van de onderzochte groep ‘pasgeborenen’ de geboorte overleeft, zal de onrust bij de jonge opvoeder en verzorger niet wegnemen. Gelukkig niet. Integendeel, de onrust én het voortdurende gebabbel erover zijn zinnig en adequaat: ze zorgen ervoor dat de ouder zich de nieuwe techniek van het zorgen beter eigen maakt.

Om gewone menselijke zorgen niet in echte stress te laten veranderen dienen we dus vooral nooit te vergeten dat onze natuur altijd even sterk is als de laatste uitgevonden schakel. De media zijn onze sterkste en zwakste schakels. Tot deze media behoren niet alleen de huishoudelijke apparaten, maar natuurlijk ook de sociale wetenschappen. We zijn zo gewend aan peilingen en aan de staatjes en waarheden van CBS en SCP dat we haast vergeten dat de sociale wetenschappen ver vóór internet de functie als social media al vervulden, die ons gevangen houden in de grot van hun projecties.

De persberichten uit deze oude sociale media krijgen langzamerhand hetzelfde karakter als pushberichten uit de nieuwe social media. Uit angst om door tweets te worden ingehaald zie je steeds vaker dat de traditionele nieuwsmedia elk persbericht van een ‘onderzoek’ meteen maar broadcasten alsof het wereldnieuws betreft.

En daarmee zien we dat de allernieuwste techniek van de informatica onze kunstmatige natuur opnieuw wezenlijk heeft veranderd. Een persbericht wordt binnen enkele minuten via de vele internetfora zoals Twitter, Facebook, Instagram zo vaak gedeeld dat de informatie ervan via miljoenen muisklikjes en schermtikjes met zo’n grote snelheid over de wereld kan gaan dat de traditionele journalistieke fact-checking altijd achter de facts aan holt.

Sterker nog, ‘fact-checking is uitbesteed aan de lezers’, schreef Luke O’Neil eind 2013 in het Amerikaanse tablet-magazine Esquire Weekly. In het artikel analyseert hij de invloed van hoaxes op de waarheid van journalistieke berichtgeving en zijn conclusie is: haast en verwarring zijn niet langer bugs in de opzet van nieuwe media, het zijn functies. ‘De fouten, de vervalsingen en de hoaxes vormen een groot onderdeel van een businessplan gemotiveerd door het geloof dat “big traffic” alle zonden dekt.’ Want ‘traffic’, in de vorm van ‘likes’, ‘views’, ‘downloads’, ‘streams’ en ‘sharings’ vormen de hoekstenen van het verdienmodel van vrijwel elk digitaal systeem. O’Neil citeert Ryan Grim, nieuwschef van de Amerikaanse nieuwswebsite The Huffington Post die in een interview in The New York Times uitlegt hoe de waarheid het aflegt tegen de economische waarde van de views: ‘Als je iets post zonder het feit te checken, en jij bent de eerste die het heeft, en je krijgt miljoenen views, dan heb je, als even later de onwaarheid ervan uitkomt, nog altijd die views.’ Bovendien, voegt O’Neil eraan toe, levert de ontmaskering van een hoax vaak weer heel veel nieuwe traffic op.

Het venijn van de valse beelden en berichten die de wereld worden ingeslingerd schuilt paradoxaal genoeg in de onschuld ervan: beelden van piramides en de Sfinx van Gizeh bedekt met een laagje sneeuw, een ruzietje in een vliegtuig tussen een bekendheid en een medepassagier, een vrouw die 60.000 dollar aan online donaties zou hebben ontvangen door een sterk verhaal over haar zogenaamde armoede. Zodra de waarheid uitkomt gaat de valsheid door voor een grap. En zo houden we in de hedendaagse variant van Plato’s grot elkaar als amusement onwaarheden voor. Hoe onschuldig de valse afspiegelingen ook zijn, álle – ook de ware – nieuwsbeelden en -berichten krijgen een andere waarde. Zoals het voor de Nederlandse televsiekijker steeds moeilijker is om naar echte beelden van de Tweede Kamer, koning Willem-Alexander of Boer zoekt vrouw te kijken zonder het gevoel te hebben naar LuckyTV te kijken, de satirische montages van Sander van de Pavert.

‘De mensheid vertoeft nog altijd koppig in Plato’s grot, en vergaapt zich nog steeds volgens een eeuwenoude gewoonte aan de schaduwbeelden van de waarheid.’ Dit schreef Susan Sontag veertig jaar geleden in haar essay over fotografie (zie blz. 155 in deze bundel). Het was ver voor digitale fotografie, ver voor Photoshop en nog veel verder voor de fotodeelapps Tinder, Snapchat en Instagram – deze laatste is met gemiddeld 31,9 miljoen unieke gebruikers per maand in 2013 inmiddels al groter dan Twitter. Maar de in onze ogen nog naïeve blik van Sontag op fotografie legt haarscherp enkele karaktereigenschappen vast van deze techniek. Want zelfs in ons hoaxtijdperk geldt de foto nog altijd ‘als onomstotelijk bewijs dat een bepaalde gebeurtenis heeft plaatsgevonden’. Anders zouden we de beelden van de besneeuwde piramides niet eens de moeite van het delen waard vinden. Het zelfde geldt voor haar observatie dat ‘reizen [...] meer en meer een strategie [is] om foto’s te vergaren’ in plaats van dat de fotografie het vastleggen van de reis mogelijk maakt. En wat in haar ogen de fotografie met toeristen heeft gedaan (‘In hun onzekerheid over een andere, juiste reactie, nemen ze een foto’) heeft zich uitgebreid tot het hele publieke domein. ‘Het fotograferen is een van de belangrijkste middelen geworden om iets te beleven en de schijn te wekken dat je meedoet.’

En terwijl dit nieuwe amalgaan van hoax en echt de voorstelling van onze wereld fundamenteel aan het transformeren is, roepen bezorgde grotbewoners om het ‘uitzetten van pushberichten’ en om een ‘nationale offline-dag’ om weer meer echt in contact te kunnen staan met de medemens.

Maar het willen uitzetten van pushberichten en de behoefte aan offline-dagen zijn nostalgische stuiptrekkingen van de analoge mens die druk bezig is de digitale techniek in te lijven in zijn kunstmatige natuur. Volgens techniekfilosoof Luciano Floridi (zie blz. 282 in deze bundel) heeft de digitale techniek onze kunstmatige natuur inmiddels getransformeerd van cyborg naar zogenaamde inforg – ‘verbonden informatieorganismes’. We zijn allemaal informatieproducerende en -delende schakels in één aaneengesloten infosfeer, waarvan ons gehannes met een iPhone op de bank voor de televisie, ondertussen mailend, twitterend en Wordfeud spelend nog maar het prille voorstadium is. En zodra deze transformatie voltooid is, schrijft Floridi, ‘zullen we ons in toenemende mate beroofd, uitgesloten, gehandicapt of arm voelen en zelfs verlamming en psychologisch trauma ervaren, wanneer we van de infosfeer losgekoppeld zijn, zoals een vis op het droge. Op een dag zullen we het inforg zijn zo natuurlijk vinden, dat elke onderbreking van de normale informatiestroom ons ziek zal maken.’

Degene die deze ‘nieuwe’ mensen dan komt vertellen dat hun onlinewereld slechts schijn is en dat offline een beter leven is, zouden ze ‘doden als ze hem op een of andere manier in handen konden krijgen’.

PLATO
OVER DE SCHADUW

In de allegorie van de grot, een van de beroemdste passages van Plato (ca. 427-347), spelen twee heel verschillende vormen van techniek een rol. Aan de ene kant de techniek die het praktische leven in haar greep heeft. Zonder dat hij het door heeft, laat de mens zich leiden door het gemak en de werking van zijn eigen technieken en laat hij zich een werkelijkheid voorspiegelen door de voorstellingen die deze voortbrengen. Zoals ook wij in onze hypermoderne samenleving geen moment zonder technologie, wetenschap en media zouden overleven.

Maar voor het denken, de zoektocht naar het ware, het goede en het schone, is een heel andere techniek vereist. Dan moeten we op een of andere manier weten los te breken uit de comfortabele wereld van alledaagse en wetenschappelijke feiten. En als we Socrates mogen geloven in dit verhaal van Plato gaat dat niet vanzelf. Er komt een hoop geweld aan te pas, eerst om boven het vanzelfsprekende uit te stijgen, dan om er niet naar terug te verlangen en ten slotte om de kennis van het ware over te brengen aan de gemakzuchtige medegevangen. De vraag welke techniek daarvoor nodig is, is de vraag waar de hele filosofie van Plato om draait. Hoe kom ik tot ware kennis? Hoe kan ik met ware kennis invloed uitoefenen? En hoe kan ik anderen ervan overtuigen? Het is kortom de techniek van het onderwijs. Een techniek die Plato zelf beoefende in de door hem gestichte Academie.

‘Onze natuurlijke toestand wat ontwikkeling betreft zou je met de volgende situatie kunnen vergelijken. Stel je een aantal mensen voor in een onderaardse, grotachtige woning, met een naar het daglicht toegekeerde ingang langs de volle breedte van de grot. Ze zijn daar van jongs af aan opgesloten, aan handen en voeten en aan hun nek geboeid, zodat ze daar moeten blijven en alleen recht voor zich uit kunnen kijken, want vanwege die boeien zijn ze niet in staat zich om te draaien.

Verder is er licht van een vuur dat hoog en ver boven hen brandt, in hun rug, en tussen het vuur en de gevangenen een weg in de hoogte, waarlangs je je moet voorstellen dat een muurtje is aangelegd, zoals bij een poppenkast vóór het publiek een scheidswand staat waarboven de poppen worden vertoond. Langs dat muurtje moet je nu mensen allerlei voorwerpen zien dragen, die boven het muurtje uitsteken, en beelden van mensen en dieren, gemaakt van steen en van hout en van allerlei ander materiaal, waarbij sommigen van die mensen natuurlijk praten en anderen zwijgen. Een vreemde vergelijking en een vreemde gevangenis, zul je zeggen, maar die mensen lijken op ons.

Want wat dacht je, hebben zulke mensen om te beginnen van zichzelf of van elkaar ooit iets anders gezien dan de schaduwen die door het vuur op de tegenover hen liggende wand van de grot worden geworpen? Als ze inderdaad gedwongen zijn hun hele leven hun hoofd onbeweeglijk te houden is dat onmogelijk. En hetzelfde geldt natuurlijk voor de dingen die langsgedragen worden.

Dus als ze in staat zouden zijn met elkaar te praten, denken ze ongetwijfeld dat ze praten over de dingen die ze op die muur zagen. En als er in de gevangenis ook een echo was van die tegenoverliggende wand, geloof je niet dat ze dan, wanneer een van die voorbijgangers spreekt, zouden denken dat het geluid werd gemaakt door de passerende schaduw? Dat lijkt me logisch. Zulke mensen zullen er ongetwijfeld van uitgaan dat de werkelijkheid niets anders is dan de schaduwen van die voorwerpen. Stel je nu eens hun genezing voor, hun bevrijding uit die gevangenis van onwetendheid. Hoe zou die toegaan als hun in het werkelijke leven het volgende overkwam? Wanneer iemand werd losgemaakt en gedwongen plotseling op te staan, zijn hoofd om te draaien, te lopen en naar het licht op te kijken, en al die handelingen zouden hem pijn doen en hij zou door de schittering niet in staat zijn de voorwerpen te onderscheiden waarvan hij tot dusver de schaduwen had gezien, hoe zou hij dan, denk je, reageren als men hem zou vertellen dat het maar flauwekul was wat hij tot op dat moment had gezien, en dat hij nu dichter bij de werkelijkheid was en een juistere kijk had op de dingen omdat zijn blik nu was gericht op echte voorwerpen? En als men hem dan ook nog elk voorwerp dat langskwam zou aanwijzen en hem zou dwingen vragen te beantwoorden over wat dat was, geloof je niet dat hij dan met zijn mond vol tanden zou staan en zou denken dat wat hij tot dusver had gezien eerder echt was dan wat men hem nu aanwees?

En als men hem verder zou dwingen naar het licht zelf te kijken, zouden zijn ogen dan geen pijn doen? Zou hij zich niet afwenden en vluchten naar de dingen die hij wel kan onderscheiden, in de overtuiging dat die echt duidelijker zijn dan wat men hem aanwees?

Als men hem nu uit die grot zou meesleuren, met geweld, langs een ruwe, steile weg naar boven, en hem niet zou loslaten voor men hem naar buiten had gesleurd in het licht van de zon, zou hij zich dan niet verschrikkelijk voelen en zich er enorm over opwinden dat hij zo wordt meegetrokken? Wanneer hij in het daglicht kwam zouden zijn ogen natuurlijk door de felle schittering zijn verblind en hij zou helemaal niets onderscheiden van wat men hem nu als de werkelijkheid voorhoudt. Er zal een gewenningsproces nodig zijn voordat hij de dingen daarboven kan zien. In het begin zou hij het gemakkelijkst schaduwen kunnen onderscheiden en daarna weerspiegelingen in het water van mensen en voorwerpen, en nog later al die dingen zelf.

Als hij zover is gekomen zou hij ook naar de hemellichamen kunnen kijken en naar de hemel zelf, makkelijker ’s nachts, wanneer hij kijkt naar het licht van de sterren en de maan, dan overdag naar de zon en het zonlicht. Ten slotte zou hij dan ook de zon, niet alleen weerspiegeld in het water of in een ander oppervlak, maar de zon zelf op zijn eigenlijke standplaats kunnen waarnemen en kunnen bestuderen, hoe hij is. Daarbij zou hij dan uiteindelijk tot de conclusie komen dat het die zon is die voor de seizoenen en jaren zorgt, alles in de zichtbare wereld bestuurt en zo in zekere zin ook de oorzaak is van alles wat zijzelf daar beneden hadden gezien.

Als hij nu terugdenkt aan zijn eerste woning, aan de kennis daar en aan zijn medegevangenen van toen, zou hij dan met de verandering in zijn situatie niet gelukkig zijn en die andere mensen beklagen? Stel dat er daar toen een bepaalde hiërarchie was geweest, waarbij de hoogste functies waren weggelegd voor de mensen die de dingen die voorbijkwamen het scherpst konden onderscheiden, een goed geheugen hadden voor de volgorde waarin ze plachten te verschijnen en op grond daarvan dus met het meeste succes konden voorspellen wat er zou komen, denk je dan dat hij daaraan nog behoefte zou hebben of jaloers zou zijn op de status van de mensen die daar in de gevangenis de hoge posten bekleden? Zou hij niet eerder het gevoel hebben dat Homerus beschrijft, veel liever op aarde een knecht te zijn van een onbemiddeld man? Zou hij niet alles liever meemaken dan een leven met zulke waanideeën?

Stel je verder eens voor wat er zou gebeuren als zo iemand naar beneden terugging en op dezelfde plaats ging zitten. Door de plotselinge overgang vanuit het zonlicht zou hij in het donker natuurlijk geen hand voor ogen zien. Als hij zich dan in het beoordelen van die schaduwen weer moest meten met de mensen die daar nog altijd gevangen zitten, op een moment dat zijn ogen zich nog niet op het duister hebben ingesteld – en het zou wel enige tijd duren voor hij daaraan gewend was – zou hij dan niet een belachelijke indruk maken? Zou men niet van hem zeggen dat hij met die tocht naar boven zijn ogen had bedorven en dat het niet de moeite waard was zelfs maar een poging te ondernemen om boven te komen? Als iemand dan zou proberen de mensen daar te bevrijden en naar boven te leiden, zouden ze hem toch doden als ze hem op een of andere manier in handen konden krijgen?

Nu, deze vergelijking is in zijn geheel op het voorafgaande van toepassing. De zintuiglijk waarneembare wereld komt overeen met die woning in de gevangenis, het licht van het vuur met het vermogen van de zon. En als je in die tocht omhoog en de aanblik van de dingen daarboven de weg ziet waarlangs de psyche opstijgt naar de wereld van het denken, dan heb je begrepen wat in elk geval mijn eigen verwachtingen zijn, en die wilde je nu eenmaal graag horen. Alleen god zal weten of ze met de werkelijkheid overeenstemmen.

Hoe het ook zij, wat ik me voorstel is dat in die kenbare wereld uiteindelijk na zeer veel moeite de waarde zichtbaar wordt. Als men die gezien heeft, zal men volgens mij tot de conclusie moeten komen dat die waarde het blijkbaar is, die altijd de oorzaak is van alles wat juist en goed is: dat zij in de zichtbare wereld het licht en de oorsprong van het licht heeft voortgebracht en zelf centraal staat in de wereld van het denken en inzicht in de waarheid mogelijk maakt. Ook zal men begrijpen dat men zonder inzicht in die waarde niet op een verantwoorde manier zijn persoonlijk of maatschappelijk leven kan inrichten.

Als je het enigszins kunt volgen zul je het niet me eens zijn dat het niet zo vreemd is dat iemand die zover is gekomen zich niet graag bezighoudt met de aangelegenheden van de wereld en dat zijn psyche zich altijd gedrongen voelt daarboven te verkeren. Als die vergelijking inderdaad ook op dit punt opgaat, is dat heel begrijpelijk. Je hoeft je er dan ook niet over te verbazen dat iemand die van dat goddelijke schouwspel terugkeert naar de ellende van het menselijk bestaan een figuur slaat en zich volkomen belachelijk maakt. Op een moment dat hij nog nauwelijks iets kan zien, voordat hij voldoende aan de heersende duisternis is gewend, wordt hij gedwongen voor een rechtbank of ergens anders te debatteren over die schaduwen van het recht en een strijd aan te gaan over de willekeurige opvattingen van mensen die het wezen van de rechtvaardigheid nog nooit hebben gezien.

Een verstandig mens herinnert zich dat er twee redenen zijn waarom het oog in verwarring kan raken: een overgang van licht naar donker en een overgang van donker naar licht. Hij zal beseffen dat hetzelfde voor de psyche geldt. Wanneer hij ziet dat die van zijn stuk raakt en niet bij machte is iets te onderscheiden zal hij niet uitbarsten in onnadenkend gelach, maar zich afvragen of zo’n psyche niet juist uit een helderder leven komt en last heeft van de ongewone duisternis. En als dat het geval is, zou hij hem met zijn ervaringen en manier van leven feliciteren.