Voor E.S. Reddy
Indiase patriot, Zuid-Afrikaanse democraat, vriend en raadsman voor Gandhikenners van alle nationaliteiten

Ramachandra Guha

GANDHI

DE BIOGRAFIE

De jonge jaren

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen

Oorspronkelijke titel Gandhi before India

Oorspronkelijke uitgever Allen Lane,

an imprint of Penguin Books

© 2013 Ramachandra Guha

© 2014 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld Mohandas Gandhi, 1909 / E.S. Reddy

Foto auteur Sujata Keshavan

E-BOOK ISBN 978 90 468 1655 4

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1652 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1652 3 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/gandhi

.

Inhoud

Proloog: Gandhi in al zijn facetten

1 Middenkaste, middenklasse

2 Onder de vegetariërs

3 Van kust naar kust

4 Advocaat in Durban

5 Reizende activist

6 Kritisch advocaat, loyaal onderdaan

7 Blank tegen bruin

8 Pluralist en puritein

9 Onrust in Transvaal

10 Lobbyist in Londen

11 Van verzoening naar confrontatie

12 Naar de gevangenis

13 Een tolstojaan in Johannesburg

14 Gewetensgevangene

15 Grote kleine baas

16 Krachtmeting tussen beschavingen

17 Op zoek naar een schikking

18 Een zoon vertrekt, een mentor arriveert

19 Geneesheer in Phoenix

20 Grenzen doorbroken

21 Afscheid van Afrika

22 Hoe Gandhi de mahatma werd

Dankwoord

Enkele opmerkingen over het bronnenmateriaal

Noten

Illustratieverantwoording

Verklarende woordenlijst

Illustraties

Ik begrijp nu beter wat ik lang geleden las over de ontoereikendheid van de autobiografie als geschiedschrijving. Ik weet dat ik niet alles in dit verhaal zet wat ik me herinner. Wie kan zeggen hoeveel ik moet vermelden en hoeveel ik moet weglaten ter wille van de waarheid? (...). Als een bemoeial mij zou ondervragen over de reeds geschreven hoofdstukken, zou hij er waarschijnlijk nog veel meer licht op kunnen werpen, en als een mij vijandige criticus me zou ondervragen, zou hij zichzelf misschien zelfs vleien met de gedachte dat hij de ‘holheid van veel van mijn pretenties’ aan het licht heeft gebracht.

M.K. Gandhi, Een autobiografie,

of het verhaal van mijn experimenten met de waarheid

Proloog

GANDHI IN AL ZIJN FACETTEN

Misschien zou ik dit boek nooit hebben geschreven als ik niet het voorjaarssemester van 1998 aan de University of California in Berkeley had doorgebracht. De universiteit had me gevraagd een serie werkcolleges te geven over de geschiedenis van de milieubeweging, tot die tijd het hoofdonderwerp van mijn onderzoek en publicaties. Maar ik had genoeg van dit onderwerp en daarom stelde ik voor om in plaats daarvan een serie werkcolleges te geven onder de titel ‘In gesprek met Gandhi’.

In die tijd werd Gandhi’s visioen van een tolerant India waar voor iedereen plaats is, bedreigd door de twee extremen van het politieke spectrum. Aan de rechterzijde voerde een coalitie van hindoeorganisaties (de Sangh Parivar) agressief actie voor de vestiging van een theocratische staat, iets waartegen Gandhi zijn leven lang oppositie had gevoerd. Aan de linkerzijde verwierp een groeiende maoïstische verzetsbeweging het gebruik van geweldloze methoden om maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen. Om hun minachting voor de ‘vader van de natie’ te tonen, vernielden maoïsten in het oosten van India standbeelden van Gandhi.

Ondanks deze aanvallen van politieke extremisten bleven Gandhi’s ideeën overeind. Ze werden, zij het slechts symbolisch, gesteund door de regering van India en nadrukkelijker hooggehouden door maatschappelijk werkers en activisten. De werkcolleges die ik wilde geven, zouden zich concentreren op het omstreden erfgoed van Gandhi. Maar degenen in Berkeley die mij hadden uitgenodigd, waren niet gelukkig met mijn voorstel. Ze wisten dat mijn bijdrage aan studies over Gandhi vrijwel nihil was, terwijl in Californië, een staat bevolkt door groene ondernemers en boomknuffelaars, een werkcollege over de milieubeweging altijd op belangstelling kon rekenen. De universiteit was bang dat een werkcollege over Gandhi alleen maar een paar studenten van Indiase afkomst zou trekken die op zoek waren naar hun wortels, de zogenoemde America Born Confused Desis of ABCDs.

Na het nodige heen-en-weergeschrijf kreeg ik uiteindelijk toestemming voor de serie werkcolleges over Gandhi. Niettemin bleef ik een knagend gevoel van onbehagen houden. Stel dat mijn raadgevers het bij het rechte eind hadden en er slechts een handjevol studenten kwam opdagen, alleen maar Amerikanen van Indiase afkomst? Op de lange vlucht naar de westkust bleef die gedachte voortdurend door mijn hoofd spelen. Ik arriveerde in San Francisco op een zaterdag en de woensdag daarop zou mijn groep voor het eerst bijeenkomen. Op zondag maakte ik een ommetje over de beroemde Telegraph Avenue in Berkeley. Op een straathoek kreeg ik een gratis exemplaar van een lokaal weekblad overhandigd, dat ik, terug in mijn appartement, begon te lezen. Al bladerend stuitte ik op een advertentie van een fotostudio met in grote letters de tekst: ONLY GANDHI KNOWS MORE THAN US ABOUT FAST. Daaronder stond in kleinere letters dat de studio in tien minuten afdrukken kon leveren, in het predigitale tijdperk geen geringe prestatie.

Ik vond het een geestige advertentie, die me ook opluchtte. Blijkbaar ging dit blad ervan uit dat Gandhi bij de lezers genoeg bekend was dat ze de woordspeling op fast, vasten en snel, zouden snappen. Mijn angst werd minder en verdween later die week volledig toen ik een volle klas tegenover me aantrof. Dertig studenten hielden het tot het einde vol. En slechts vier van hen waren Indiaas van geboorte of afkomst.

Onder mijn studenten waren een Birmees meisje dat na het neerslaan van de democratische hervormingsbeweging het land was ontvlucht, een Joods meisje voor wie Gandhi en de zionistische filosoof Martin Buber de twee grote voorbeelden waren, en een Amerikaan met Afrikaanse achtergrond die hoopte door de werkcolleges een definitieve keuze te kunnen maken tussen Malcolm X en Martin Luther King jr. Er was ook een Japanse jongen en er waren veel blanken. Tijdens de werkcolleges en in de papers die ze schreven gingen de studenten op heel verschillende manieren de discussie met Gandhi aan, soms in een richting die ik als docent in het geheel niet had voorzien.

Uiteindelijk werden het de leukste werkcolleges die ik ooit heb gegeven. Ik realiseerde me dat dit bijna uitsluitend te danken was aan de keuze van mijn onderwerp. Hoeveel studenten in Berkeley zouden zich hebben ingeschreven voor een werkcollege ‘In discussie met De Gaulle’? En zou zich iemand hebben aangemeld als er een Amerikaanse historicus naar de universiteit van Delhi was gekomen die had voorgesteld een serie werkcolleges te geven met als titel ‘In discussie met Roosevelt’? Roosevelt, Churchill, De Gaulle, het zijn allemaal grote nationale leiders, maar ze spreken mensen steeds minder aan naarmate die verder van hun landsgrenzen wonen. Van alle moderne politici en staatslieden heeft alleen Gandhi een werkelijk mondiale statuur.

Waaraan heeft Gandhi zijn unieke status te danken? Hij was actief in drie verschillende landen (en werelddelen): Groot-Brittannië, Zuid-Afrika en India. Als antikoloniale onruststoker, sociaal hervormer, religieus denker en profeet introduceerde hij in de meest gewelddadige eeuw ooit een vorm van protest die op geweldloosheid was gebaseerd. Tussen zijn politieke campagnes in probeerde hij manieren te vinden om een einde te maken aan de onaanraakbaarheid en ambachtelijke arbeid in ere te herstellen. Zelf een vrome hindoe, had hij een diepgaande belangstelling voor andere religieuze tradities. Zijn waarschuwingen over individuele hebzucht en de immoraliteit van de moderne technologie leken destijds reactionair, maar zijn nu weer actueel als gevolg van het milieudebat.

Gandhi studeerde in het Victoriaanse Engeland en maakte naam in het racistische Zuid-Afrika. Zijn leven en werk speelden zich af tegen de achtergrond van de grote historische wereldgebeurtenissen van zijn tijd. De jaren van zijn meest intense politieke activiteiten werden gekenmerkt door de opkomst van het bolsjewisme, de opkomst (en ondergang) van het fascisme, de twee wereldoorlogen en de groei van de antikoloniale bewegingen in Azië en Afrika. Terwijl Gandhi in India een massabeweging leidde op basis van geweldloosheid, begon Mao Zedong een succesvolle gewelddadige revolutie in China.

Wat Gandhi voor zowel wetenschappers als leken des te interessanter maakt, zijn diens schijnbare tegenstrijdigheden. Soms gedroeg hij zich als een wereldvreemde heilige, dan weer als een volleerd politicus. Toen een Britse journalist hem vroeg wat hij vond van de moderne beschaving, antwoordde hij: ‘Dat zou een goed idee zijn.’ Toch rekende deze tegenstander van het Westen drie blanke mannen tot zijn grote voorbeelden: Henry Salt, John Ruskin en Leo Tolstoj. Deze rebel die het Britse Rijk ‘satanisch’ noemde, moest huilen toen Londen, een stad die hij kende en waarvan hij hield, tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebombardeerd. En deze gevierde voorstander van geweldloosheid wierf zelfs Indiërs om mee te vechten in de Eerste Wereldoorlog.

Gandhi was een lang leven beschoren en na zijn dood leeft hij nog onverminderd voort. Zijn boodschap werd voor het voetlicht gebracht – of geparodieerd, het is maar hoe je het bekijkt – in een film van Richard Attenborough uit 1982, een publiekstrekker die negen Oscars won. Zijn voorbeeld heeft rebellen en staatslieden van de statuur van Martin Luther King, Nelson Mandela, de dalai lama en Aung San Suu Kyi geïnspireerd. De methoden van geweldloos verzet die hij heeft ontwikkeld, hebben de tand des tijds doorstaan. Uit een studie naar de manier waarop een groot aantal overgangen naar een democratisch regime hadden plaatsgevonden, bleek dat in meer dan 70 procent van de ongeveer zestig gevallen de autoritaire regimes niet waren gevallen vanwege gewapend verzet, maar als gevolg van boycots, werkstakingen, hongerstakingen en andere protestmethoden waarin deze Indiase denker baanbrekend is geweest.1 Nog niet zo lang geleden waren er tijdens de Arabische Lente in Egypte, Jemen en andere landen activisten die foto’s van Gandhi toonden en zorgvuldig zijn strijd- en protestmethoden bestudeerden.2

Meer dan zestig jaar na zijn dood wordt in landen die Gandhi amper kende over zijn leven en gedachtengoed gesproken en vindt dat soms ook navolging. En hij blijft een grote rol spelen in zijn geboorteland. Zijn ideeën worden zowel geprezen als aangevallen. Door sommigen worden ze afgedaan als gevaarlijk of irrelevant, anderen zien er juist de sleutel in voor het oplossen van de spanningen tussen hindoes en moslims, lage kasten en hoge kasten, en de mens en zijn natuurlijke omgeving.

Gandhi’s mondiale betekenis blijkt wel uit de boeken over hem die overal ter wereld van de persen rollen. Dit is mede te danken aan de publicatie door de Indiase regering van de Collected Works of Mahatma Gandhi. De reeks omvat ongeveer honderd delen, het is een gigantisch karwei geweest om de tienduizenden brieven, toespraken, essays, columns en interviews die met zekerheid aan Gandhi kunnen worden toegeschreven, te redigeren en na te trekken.

Gandhi schreef goed en hij schreef heel veel. Tussen 1903 en 1914 en ook weer tussen 1919 en 1948 bracht hij weekbladen uit in het Gujarati en in het Engels. In beide talen was zijn proza direct en informeel, maar zijn geschriften in het Gujarati hebben een intiemer karakter, omdat hij met de lezer dezelfde ethische en culturele achtergrond deelde.3 Vanwege de hoeveelheid proza, en misschien ook vanwege de kwaliteit ervan, zou men kunnen zeggen dat Gandhi ook nog een vijfde roeping had, die van redacteur en schrijver. Deze vulde zijn andere roepingen aan en versterkte die doordat hij zijn visie op de politiek en samenleving (en nog veel andere zaken) naar buiten kon brengen in bladen waar hij de eigenaar van was of althans de zeggenschap over had.

Alle, of bijna alle geschriften van Gandhi zijn nu beschikbaar in zijn Collected Works. De Engelse editie is onlangs op cd-rom verschenen en alle delen zijn ook beschikbaar op meerdere websites. Ze zijn ijverig doorgespit door Gandhi’s biografen en door schrijvers van studies over zijn religieuze denken, zijn economische ideeën, zijn filosofie van geweldloosheid, zijn houding ten aanzien van vrouwen en zijn opvattingen over drank, drugs en gokken.4

Door de gemakkelijke beschikbaarheid van de Collected Works worden Gandhi’s ideeën, de campagnes die hij voerde, de vriendschappen die hij sloot en de onenigheden die hij had, grotendeels, en soms uitsluitend, belicht vanuit zijn eigen geschriften. Wanneer men zich alleen verlaat op Gandhi’s eigen woorden, kan dat de historische achtergrond waartegen zijn leven en werk zich afspeelden, verengen. Vijfenzestig jaar na Gandhi’s dood weet het grote publiek heel wat meer over wat hij van de wereld dacht, maar vrijwel niets over wat de wereld van hem dacht.

Tien jaar geleden, na die werkcolleges in Berkeley, besloot ik een veelzijdig portret van Gandhi te schrijven. Ik wilde hierin zo veel mogelijk kanten van hem belichten en zijn woorden en daden in de context plaatsen van die van zijn familie, vrienden, aanhangers en tegenstanders. De Collected Works zijn onmisbaar, maar vormen slechts een van de vele bronnen. Daarom ging ik zoeken in de archieven waar de persoonlijke documenten van zijn tijdgenoten te vinden waren. Ik bestudeerde wat zijn belangrijkste Zuid-Afrikaanse metgezellen hadden geschreven. Ik onderzocht de brieven aan Gandhi en over Gandhi, geschreven door de vele bijzondere mannen en vrouwen die samen met hem aan de Indiase vrijheidsstrijd deelnamen. Ik onderzocht de gepubliceerde en ongepubliceerde geschriften van Gandhi’s vier kinderen.

Ik onderzocht ook hoe Gandhi werd gezien door zijn tegenstanders. De ambtenaren van het Britse Rijk waren uitzonderlijk goed in het verzamelen van inlichtingen en Gandhi mocht zich vijftig jaar lang verheugen in hun niet-aflatende belangstelling. Ze waren door hem geobsedeerd in Zuid-Afrika, waar hij een constante doorn in hun vlees was, en ze waren nog meer door hem geobsedeerd in India, waar hij het protest van miljoenen landgenoten leidde tegen de onrechtvaardigheden van de Britse overheersing. In de nationale en provinciale archieven in India, Engeland en Zuid-Afrika heb ik de brieven, telegrammen, rapporten en officiële stukken gelezen waarin de functionarissen van het Britse Rijk hun commentaar geven op hun meest gevaarlijke, om niet te zeggen meest vooraanstaande rebel.

Het waren natuurlijk niet alleen Britten of Afrikaners die zich tegen Gandhi keerden. Vaak waren het Indiërs, soms zeer vooraanstaande Indiërs. Tot hen behoorden onder anderen twee briljante, in Londen opgeleide juristen, de moslimleider Muhammad Ali Jinnah en de leider van de lage kasten B.R. Ambedkar, alsmede de schrijver Rabindranath Tagore, de eerste Aziaat die een Nobelprijs won. Deze drie zijn terecht beroemd, maar daarnaast had Gandhi nog andere belangrijke critici in India, en minder bekende tegenstanders van zijn activiteiten in Zuid-Afrika. Hun gepubliceerde en ongepubliceerde geschriften zijn van wezenlijk belang voor een beter begrip van Gandhi’s denken en handelen. Wat Gandhi zei en deed, valt alleen te begrijpen als we weten waarop of op wie hij reageerde.

Een andere onmisbare informatiebron zijn de kranten uit die tijd. De eerste keer dat de naam Mohandas K. Gandhi in een krant verschijnt, is waarschijnlijk in 1888 in The Kathiawar Times, wanneer er melding wordt gemaakt van zijn aanstaande vertrek naar Londen om daar rechten te gaan studeren. Maar pas als hij in Zuid-Afrika is en daar een publieke rol gaat vervullen, verschijnt Gandhi regelmatig in het nieuws, eerst in typisch lokale kranten, zoals The Natal Mercury en The Star in Johannesburg, en later in meer internationale en belangrijke bladen als The Times in Londen en The New York Times.

Ik wil niet beweren dat ik alles heb gelezen wat er tijdens Gandhi’s lange leven over hem in de pers is verschenen. Toch heb ik duizenden krantenberichten geraadpleegd over de belangstelling en de controverses die zijn campagnes teweegbrachten, zowel in Zuid-Afrika als in India. Net als de inlichtingenrapporten van de overheid geven ze een beeld van Gandhi’s leven van dag tot dag en doen ze dat vanaf al de plekken die hij, steeds onderweg, bezocht. Ze geven mensen een stem die anders onbekend zouden zijn gebleven: boeren, arbeiders, kooplieden en klerken, die sterk door Gandhi werden beïnvloed en van wie de opvattingen zijn vastgelegd in artikelen van lokale verslaggevers en ingezonden brieven.

Bij mijn zoektocht naar materiaal over of met betrekking tot Gandhi dat niet in de Collected Works te vinden is, raadpleegde ik archieven in vijf landen (in vier werelddelen). Deze reizen en dit onderzoek hadden voornamelijk tot doel materiaal te vinden dat niet de naam of handtekening van Gandhi droeg. Toch vond ik tot mijn genoegen en verrassing ook tientallen brieven van Gandhi zelf, die om de een of andere reden aan de aandacht van de samenstellers van de Collected Works waren ontsnapt.

De diversiteit en het belang van dit nieuwe, of althans tot nu toe ongebruikte, materiaal worden nader toegelicht in ‘Een opmerking over de bronnen’ aan het einde van dit boek. Op basis van dit onderzoek ben ik begonnen een tweedelige biografie te schrijven in een poging een vollediger beeld te geven van Gandhi’s leven en werk en van de wereld waarin hij leefde. Dit eerste deel behandelt zijn jeugd in zijn geboortestreek in Gujarat, zijn twee jaren in Londen als student en vooral de twintig jaar die hij als advocaat, huisvader en organisator van de Indiase gemeenschap in Zuid-Afrika doorbracht. Het tweede boek zal de periode behandelen vanaf Gandhi’s terugkeer naar India in januari 1915 tot aan zijn dood in januari 1948. Het zal bestaan uit een sociale geschiedenis van zijn politieke campagnes, van zijn hervormingsbewegingen en van het dagelijks leven in zijn ashram.

In beide studies, over de Afrikaanse Gandhi en de Indiase Gandhi, komen heel veel verschillende personen en verhalen voor. Sommige daarvan zijn leuk, andere tragisch en weer andere vooral van sociaal of politiek belang. Geografisch bestrijken de verhalen een gebied dat reikt van Azië tot Afrika en Europa en hier en daar zelfs tot Noord-Amerika. De verhalen nemen ons mee van woestijnen naar bergen, van steden naar dorpen, van rivieren naar zeeën. Historisch gezien omvatten ze een tijdperk dat loopt van de tweede helft van de 19e eeuw tot aan de huidige dag.

In de verhalen ontmoeten we hindoes, moslims, Joden, christenen, boeddhisten, parsi’s, jains, sikhs en zelfs een enkele keer een atheïst. Veel personen komen uit de arbeidersklasse, het zijn boeren, ambachtslieden, winkeliers, huisvrouwen, vuilnisophalers of mijnwerkers. Anderen maken deel uit van de elite, zoals rijke zakenlieden, machtige gouverneurs, geridderde generaals en gekozen staatshoofden.

Al deze verschillende plekken en mensen krijgen betekenis door hun relatie met Mohandas K. Gandhi. Het is zijn reis die we volgen, een reis die voert van Gujarat naar Londen en naar Natal en Transvaal en weer terug naar Gujarat en vervolgens naar talloze andere plaatsen. Door hem in zijn voetspoor te volgen en ons te verdiepen in zijn activiteiten, komen we al die plekken en opmerkelijke mensen tegen.

Er zijn een aantal opvallende overeenkomsten tussen de centrale persoon in dit verhaal en zijn tegenhanger in het grote Indiase epos, de Ramayana. De held van dat verhaal, de god Ram, maakt ook verre reizen, soms vrijwillig, soms gedwongen. Ook hij brengt lange perioden in ballingschap door en heeft een trouwe echtgenote die hem tot grote steun is, maar die hij (net als Gandhi) niet altijd met het respect en het begrip behandelt dat zij verdient. En ook hij is iemand met hoogstaande morele opvattingen die af en toe duistere en gevaarlijke gedachten koestert. Zowel Gandhi als Ram heeft machtige tegenstanders, die zelf ook een zekere aantrekkingskracht hebben. Beide mannen hadden niet kunnen doen wat ze deden, de een in een mythe en de andere in werkelijkheid, zonder de opoffering en steun van heel veel anderen. En beiden bleven na hun aardse leven een diepgaande en controversiële invloed uitoefenen.

Men moet de overeenkomsten niet te ver doortrekken. De moraal die de Ramayana wil uitdragen, heeft betrekking op de cultuur en de familie: hoe je bijvoorbeeld met je vrouw dient om te gaan of met je vader of stiefmoeder of hoe de dharma van de kaste en de gemeenschap gehandhaafd moet worden. In het geval van ons eigen epos gaat het veel meer om een sociale en politieke moraal. We worden gevraagd te kiezen tussen buitenlands en zelfbestuur, tussen geweld en geweldloosheid, tussen agressieve bekeringsdrang en liefdevol begrip voor de ander, tussen respect voor de natuurlijke systemen en arrogante minachting daarvoor. Soms kunnen, met alle respect voor de Ramayana, de ‘juiste’ keuzes in feite een omkering van de traditionele orde met zich meebrengen, zoals bij de afschaffing van de onaanraakbaarheid of de toekenning van gelijke rechten aan vrouwen.

Dat neemt niet weg dat in beide epossen de moraal een secundaire rol speelt. Wat werkelijk van belang is, zijn de verhalen met hun rijkdom aan menselijke ervaringen en met hun fascinerende hoofdpersonen en hun mede- en tegenstanders.

Dit boek begint met de geboorte van Gandhi in oktober 1869 en eindigt met zijn vertrek uit Zuid-Afrika in juli 1914. Gedurende een groot deel van deze periode was hij advocaat en activist in Natal en Transvaal. Gandhi’s biografen hebben vaak grote delen van deze fase van zijn leven overgeslagen en deze periode behandeld als een opmaat tot zijn latere, blijkbaar belangrijkere activiteiten in India. Ze zien zijn leven in Zuid-Afrika als een voorbereidende fase voor zijn belangrijker werk in zijn geboorteland.5

Door die periode in Zuid-Afrika haastig af te doen en te plaatsen in het perspectief van zijn latere activiteiten, doet men onrecht aan zowel de mens Gandhi als aan zijn verblijf aldaar. Als sociaal hervormer, volksleider, politiek denker en gezinshoofd werd Gandhi fundamenteel gevormd door zijn Zuid-Afrikaanse ervaringen. Op zijn beurt had hij een diepgaande invloed op de geschiedenis van dat werelddeel en zouden zijn ideeën en standpunten de latere strijd tegen racisme beïnvloeden.

Toen Gandhi in 1893 voor het eerst in Durban van boord ging, was Zuid-Afrika nog in velerlei opzicht een natie in wording, met afzonderlijke kolonies die zichzelf bestuurden. Sommige daarvan, zoals Natal, werden bestuurd door Britse emigranten, andere, zoals Transvaal, door Afrikaners van grotendeels Nederlandse afkomst (de Boeren). In het enige deel van Afrika met een Europees klimaat begonnen de kolonisten een eigen land voor zichzelf te creëren. Er hadden hier natuurlijk al heel lang Afrikanen gewoond voordat de blanken arriveerden. Maar een reeks oorlogen en veroveringen bracht hen geheel onder het juk van de blanken.

De Indiërs namen een eigen plaats in tussen de heersende Europeanen en de onderworpen Afrikanen. Ze waren als arbeiders gekomen, geïmporteerd om te werken in de mijnen, op de suikerplantages en bij de aanleg van de spoorwegen. Daarnaast waren er veel Indiërs die handeldreven en enkele die een vrij beroep uitoefenden. Toen Gandhi arriveerde, waren er ongeveer 50.000 Indiërs in dit deel van de wereld en de meeste van hen woonden in Natal.

Gandhi woonde gedurende langere periodes in Natal en in Transvaal – in elk ongeveer tien jaar. Natal lag aan de kust en werd bestuurd door de Britten; de economie was er gebaseerd op suiker en steenkool. Transvaal, dat werd bestuurd door de Boeren, lag landinwaarts en maakte een enorme economische groei door doordat er goud was gevonden. De materiële rijkdom, de relatief lage bevolkingsdichtheid en het heerlijke klimaat van beide kolonies trokken mensen uit zowel Europa als Azië aan. Gujarati’s, Tamils en Hindisprekende Indiërs staken de Indische Oceaan over. Anglicanen, katholieken, Joden en theosofen arriveerden via de Atlantische Oceaan. Allen waren op zoek naar meer, aanzienlijk meer, materiële welvaart dan ze ooit in hun eigen land zouden kunnen verwerven.

De grote rush om Zuid-Afrika te koloniseren en op te eisen vond ongeveer in dezelfde tijd plaats als de expansie naar het westen in de Verenigde Staten. De aantrekkingskracht van onontgonnen gebieden, de fabelachtige natuurlijke rijkdommen en de schoonheid van de natuur, de mogelijkheid om te ontsnappen aan de overbevolkte Oude Wereld met zijn klassenmaatschappij, waren factoren die bij beide economische migratiestromen een belangrijke rol speelden. Maar terwijl de Europese kolonisatoren van het westen van Amerika alleen te maken kregen met de oorspronkelijke bewoners, speelde voor de kolonisten in Zuid-Afrika nog een extra complicerende factor mee: de aanwezigheid van Indiase immigranten, die niet tot de oorspronkelijke bevolking behoorden maar duidelijk ook niet tot de Europeanen.

Door deze bijzondere situatie kon Gandhi zijn vier grote kwaliteiten ontwikkelen en in praktijk brengen: die van vrijheidsstrijder, sociaal hervormer, pluralistisch religieus denker en profeet. Een van zijn eerste, nu vrijwel vergeten metgezellen kende Gandhi ooit maar liefst zeventien verschillende hoedanigheden toe in de periode die hij buiten India doorbracht. ‘In Zuid-Afrika heeft menige reputatie zijn graf gevonden,’ schreef deze man en hij voegde eraan toe: ‘Maar er werden stellig ook enkele reputaties gevestigd, en een daarvan is die van mahatma Gandhi. Een reputatie als zoon van een diwan, advocaat, ziekendrager, pamfletschrijver, beschaafd denker, hoffelijke gentleman, handarbeider, verpleegkundige, leraar, agitator, propagandist, echte vriend, iemand zonder vijanden, ex-gevangene, sadhoe, gekozen leider van zijn volk en een bij uitstek geweldloos verzetsstrijder.’6

Van deze zeventien hoedanigheden heeft de laatste de grootste invloed op de wereldgeschiedenis gehad. Gandhi gaf de naam satyagraha (letterlijk: waarheidskracht) aan de methoden van massale burgerlijke ongehoorzaamheid die hij in Zuid-Afrika ontwikkelde en later in India gebruikte en die zijn volgelingen en bewonderaars in andere landen overnamen. In de tijd voor Gandhi probeerden mensen die ontevreden waren over hun meerderen, gerechtigheid te verkrijgen via verzoekschriften aan de machthebbers of door gewapende strijd. Het unieke van Gandhi’s methode was dat de mensen die zich verzetten de machthebbers beschaamden door het vrijwillige lijden dat ze over zich afriepen. Ze deden dit door op een geweldloze manier maar met onwrikbare vastberadenheid wetten te overtreden en zich daardoor bloot te stellen aan fysiek geweld en het risico van gevangenisstraf.

In 1916, niet lang na Gandhi’s vertrek uit Zuid-Afrika, publiceerde een uitgever in een stadje in Centraal-India een geschiedenis in het Hindi over de satyagraha’s die Gandhi had geleid. Het boek werd gepresenteerd als ‘het verhaal van die heroïsche strijd die in de wereldgeschiedenis de eerste in zijn soort was’, een strijd ‘zonder vuurwapens, bommen en kanonnen’ en ‘zonder door vliegtuigen afgeworpen granaten’, een strijd die liet zien dat ‘karaktersterkte elke andere kracht kan overwinnen’. De uitgever hoopte dat het de lezer ‘met trots zou vervullen’ als hij las hoe ‘koelies en arbeiders’ in de diaspora ‘de intellectuele elites [in India] door hun vastbeslotenheid en geestkracht hadden beschaamd en geschokt’.7

Op dat moment was Gandhi nog maar nauwelijks een jaar terug in India en hadden op het subcontinent de Britten de macht stevig in handen. Maar wat in 1916 misschien overdreven klonk, kan ons een eeuw later alleszins redelijk toeschijnen. De Indiase vrijheidsstrijd, de burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten, het burgerverzet tegen het communisme in Oost-Europa en China (waaronder Tibet) en de aanhoudende protesten tegen de militaire dictators in Birma en het Midden-Oosten hebben zich immers allemaal in meer of mindere mate laten inspireren door de verzetsmethoden die voor het eerst door Gandhi in Transvaal werden ontwikkeld. De enorme en nog altijd groeiende invloed van satyagraha verplicht ons meer aandacht te besteden aan de vroege protesten van Indiërs in Zuid-Afrika omdat we zo tot een dieper begrip van Gandhi in zijn tijd kunnen komen en van de nog steeds groeiende invloed van zijn erfgoed in onze tijd.

In plaats van me te baseren op Gandhi’s eigen herinneringen (die hij zo’n vijftien jaar na zijn vertrek uit Zuid-Afrika in twee boeken publiceerde), heb ik me verdiept in zijn eerste satyagraha’s met behulp van documenten uit die tijd. Deze brieven, toespraken, krantenberichten, rechtbankverslagen en overheidsrapporten geven een directere indruk van hoe Gandhi zijn ideeën over burgerlijke ongehoorzaamheid formuleerde, hoe hij zijn methoden en technieken ontwierp en hoe hij mensen ertoe bracht gevangenisstraffen uit te lokken. Met behulp van deze uiteenlopende bronnen kunnen we volgen hoe de protesten zich ontwikkelden en welke vormen ze aannamen, wie Gandhi volgden en waarom, wie tegen hem waren en waarom en waar de fondsen vandaan kwamen om het verzet in stand te houden. De historische reconstructie van deze eerste satyagraha’s werpt ook een scherp licht op een cruciale periode uit de Zuid-Afrikaanse geschiedenis: de periode waarin de voorheen afzonderlijke kolonies zich verenigden in een territoriale unie die de sentimenten en vooroordelen van de blanken consolideerde en een eind maakte aan de hoop en aspiraties van de gekleurde bevolking.

De politieke Gandhi kan vanuit meer hoeken dan alleen zijn eigen gezichtshoek worden belicht. Dat geldt ook voor de persoon Gandhi. Ook in dit opzicht was wat hij in Zuid-Afrika meemaakte fundamenteel en vormend. De meeste Indiërs van Gandhi’s generatie werkten en stierven in dezelfde stad of hetzelfde dorp waar ze waren geboren. In hun dagelijks leven gingen ze veelal om met mensen die dezelfde moedertaal spraken en hetzelfde geloof aanhingen als hun voorouders. Zijn vertrek naar Zuid-Afrika haalde Gandhi weg uit deze conservatieve, statische wereld en bracht hem in een land dat nog in wording was. Durban en Johannesburg, de twee steden waar hij woonde en werkte, trokken migranten uit Europa en Azië en andere delen van Afrika aan. In deze heterogene en steeds veranderende samenleving sloot Gandhi blijvende vriendschappen met personen die heel andere etnische en religieuze achtergronden hadden dan hijzelf.

Opvallend genoeg, en misschien zou je het zelfs tragisch kunnen noemen, wordt er in de geschiedschrijving nauwelijks gewag gemaakt van de vrienden en medewerkers van Gandhi in zijn Zuid-Afrikaanse jaren. Dat komt door een combinatie van factoren: men verlaat zich te zeer op de Collected Works en men heeft de neiging om zijn leven voor zijn terugkeer naar India te beschouwen als een opmaat voor het echte verhaal, in plaats van het de volwaardige rol toe te kennen die het toekomt. Bovendien bestaat onder biografen en hagiografen de tendens om de rol en de persoonlijkheid van hun belangrijkste personage uit te vergroten. De meeste Indiërs, en na Attenboroughs film ook veel niet-Indiërs, zijn enigszins bekend met Gandhi’s medestrijders en critici in zijn latere leven. Maar over degenen die in Zuid-Afrika met hem hebben gewerkt, weten ze heel weinig. Daar waren, buiten zijn familie, zijn beste vrienden twee hindoes (een arts die juwelier was geworden en een liberale politicus), twee Joden (een journalist uit Engeland en een van oorsprong Oost-Europese architect) en twee christelijke geestelijken (een baptist en een anglicaan).

Deze zes mannen waren in zekere zin de Zuid-Afrikaanse pendanten van Gandhi’s beroemde medestrijders in de Indiase vrijheidsstrijd, zoals Jawaharlal Nehru, Vallabhbhai Patel, Subhas Chandra Bose, Madeleine Slade (Mira Behn), C. Rajagopalachari en Maulana Azad. Zij zijn veel minder bekend geworden (en in sommige gevallen geheel onbekend gebleven), hoewel hun invloed op Gandhi’s persoonlijkheid en handelwijze misschien nog bepalender is geweest. Ze kwamen immers in zijn leven toen hij nog geen belangrijk publiek figuur of mahatma was, zoals in India, maar een activist die worstelend zijn weg zocht.

De brieven aan en van deze vrienden uit zijn Zuid-Afrikaanse periode werpen een vaak onverwacht verhelderend licht op Gandhi’s angsten, worstelingen en relaties. Toch is opmerkelijk genoeg dit materiaal niet geraadpleegd door eerdere biografen. Wellicht omdat het niet opgenomen is in de Collected Works, maar in archieven ligt in New Delhi en Ahmedabad, Pretoria en Johannesburg, Londen en Oxford, en in één geval zelfs in de Israëlische havenstad Haifa.

In 1890, 1900, 1910 waren de bewoners van Zuid-Afrika voor het merendeel Afrikanen. Soms werkten ze als deelpachter of arbeider voor hun blanke meester. In meer afgelegen gebieden leidden ze hun eigen onafhankelijke leven als herder of jager. Zowel in de stad als op het platteland waren ze in het dagelijks leven zelden concurrenten van de Britten of de Boeren. Er waren maar weinig Afrikaanse handelaren en nog minder Afrikaanse artsen of advocaten.

Omdat ze beter opgeleid en georganiseerd waren, konden sommige Indiërs actiever de blanke overheersing aanvechten. Als reactie daarop veranderden de machthebbers de wetten, zodat Indiërs niet langer op bepaalde plekken mochten wonen of een winkel beginnen, zich niet meer mochten vestigen in een andere provincie, geen toegang meer hadden tot de betere scholen en geen bruiden uit India meer mochten importeren om een gezin te stichten, omdat dit zou leiden tot een toename van de Indiase beroepsbevolking. Pas later gingen deze beperkingen in nog drastischer vorm ook voor de Afrikanen gelden: daarom kan gesteld worden dat de Indiërs tot de eerste slachtoffers van de apartheid behoorden. En omdat Gandhi de eerste protesten tegen de rassenwetten leidde, verdient hij echt meer serieuze erkenning als een van de eerste tegenstanders van de apartheid.

Gandhi’s strijd in Natal en Transvaal had ook grote invloed op de nationalistische politiek in India en op de imperialistische koers van Groot-Brittannië. Vanuit een bepaald oogpunt was Gandhi alleen maar een organisator van een bevolkingsgroep. Maar omdat zijn activiteiten repercussies hadden voor de politiek in drie werelddelen, reikte zijn invloed veel verder. In een tijd dat zelfs de telefoon nog niet algemeen werd gebruikt en de fax en het internet pas vele tientallen jaren later hun intrede zouden doen, had zijn strijd niettemin zo’n reikwijdte dat we in onze tijd van een ‘wereldwijde sociale beweging’ zouden spreken.

Gandhi’s campagnes in Zuid-Afrika waren een vroeg voorbeeld van ‘diasporanationalisme’, een vorm van nationalisme die later vurig aangehangen werd door onder anderen Ieren in Boston, Joden in New York, Palestijnen in Tunis en sikhs in Vancouver. Ook zij vochten zowel voor burgerrechten in het land waar zij inmiddels woonden als voor de vrijheid van hun landgenoten in het land dat ze hadden verlaten.

De problematische situatie van de Indiërs in Zuid-Afrika in Gandhi’s tijd is ook een voorafspiegeling van de problematische situatie van de moslims in Europa en van de Latijns-Amerikaanse immigranten en Aziaten in Noord-Amerika vandaag de dag. Moet men immigranten toestaan hun eigen geloof te belijden en hun eigen taal te spreken? Hoe kunnen ze discriminatie op school en op de werkplek bestrijden? Welke politieke organisatievormen sluiten het best aan bij hun behoeften en verwachtingen? Wat zijn de rechten en verantwoordelijkheden van enerzijds de oorspronkelijke gemeenschap en anderzijds de migranten als het gaat om het behoud van de sociale vrede en de democratie?

Deze vragen zijn in onze tijd net zo urgent als in de jaren 1893-1914, toen Mohandas Gandhi in Natal en Transvaal woonde. Gandhi’s Afrikaanse jaren laten zien hoe de eerste fase van de globalisering, met de zelfgekozen en soms gedwongen migratie van groepen en gemeenschappen, leidde tot moeilijkheden en grieven die vergelijkbaar zijn met die in onze eigen, nog sterker geglobaliseerde wereld.

1

MIDDENKASTE, MIDDENKLASSE

Gandhi’s kaste, die van de bania’s, nam geen duidelijk omlijnde plaats in binnen de hindoeïstische sociale hiërarchie.1 Boven hen stonden de kshatriya’s en de brahmanen, oorspronkelijk de heersers en priesters. Dit werden de ‘hoge’ kasten genoemd vanwege de wereldlijke en geestelijke macht die ze uitoefenden. Onder de bania’s stonden de soedra’s en de onaanraakbaren, die als landarbeider, ambachtsman of voddenraper werkten. Dit werden de ‘lage’ kasten genoemd vanwege het stigma dat kleefde aan de beroepen die ze van oudsher uitoefenden en omdat ze voor instructies en de incidentele hulp die ze kregen afhankelijk waren van degenen boven hen.

De bania’s maakten deel uit van de derde laag. Het waren in meer dan één opzicht tussenpersonen. Ze werkten van oudsher in de handel en als geldschieters. Ze leenden geld aan boeren en arbeiders, maar ook aan vorsten en priesters. Ze runden kleine en grote winkels voor alle geledingen van de maatschappij. Hun diensten waren onmisbaar en dat was wellicht de reden dat ze niet erg vertrouwd werden door de mensen die ze bedienden. Ze stonden bij het volk bekend als sluw en inhalig. Er werd gezegd dat ze twee boekhoudingen voerden: een in leesbaar schrift die bestemd was voor de belastingambtenaar en een in code, waarin ze hun werkelijke transacties bijhielden. Volgens een Hindi spreekwoord kon zelfs God het handschrift van bania’s niet ontcijferen.

Bania’s waren doorzetters, gewiekst en flexibel, en bezaten de vaardigheden en instincten die hen door perioden van tegenslag en politieke instabiliteit konden helpen.2 De bania’s van Gujarat, aldus een hedendaags historicus, stonden bekend als ‘gladde praters’ (in tegenstelling tot de brahmanen die als arrogant en de kshatriya’s die als brutaal golden). Ze spraken ‘op een zachte en overtuigende manier’ als ze de kwaliteit van de goederen die zij verkochten aanprezen. ‘Ze probeerden altijd een confrontatie met klanten te vermijden en als het nodig was bonden ze in.’ ‘Hard werken en zuinig leven’ was een ongeschreven wet binnen de kaste. ‘Bania’s werd geleerd altijd bezig te zijn en bijgevolg stonden ze bekend als rusteloze mensen die geïrriteerd raakten als ze niets omhanden hadden.’3

Politiek en economisch speelden de bania’s in het middeleeuwse en vroegmoderne India een cruciale rol. Landbouw vormde de belangrijkste bestaansbron en in tijden van nood en schaarste hadden de boeren hen nodig voor kredieten. In de politiek bedienden de leiders zich vooral van oorlogvoering om hun grondgebied uit te breiden of te verdedigen. Ook daarvoor waren de bania’s nodig als geldschieters of schatbewaarders.4

Gandhi’s geboortestreek Kathiawar (ook wel bekend als Saurashtra) is een lobvormig schiereiland van zo’n 60.000 vierkante kilometer in het centrale deel van de West-Indiase deelstaat Gujarat. Kathiawar heeft een bijna 1000 kilometer lange kustlijn met veel diepe havens. Vanuit dit gebied werd al heel lang handelgedreven, zowel met plaatsen noordelijk en zuidelijk aan de Indiase westkust als met het Midden-Oosten en Afrika. Eind 16e eeuw bedroeg de waarde van de zeehandel van het schiereiland naar schatting zo’n 30 miljoen roepie per jaar. Tot de goederen die gekocht en verkocht werden, behoorden landbouwproducten, specerijen, edelstenen, wapens en soms slaven. Het vervoeren, laden en lossen van deze goederen werd gedaan door arbeiders van de soedrakasten. Maar de aankoop, opslag en verkoop was grotendeels in handen van de bania’s.5

Het schiereiland vormde een van de eerste centra van stedelijke beschaving op het subcontinent. Steden bestonden hier al sinds de Harappaperiode, meer dan 3000 jaar geleden. Gedurende de Middeleeuwen was Kathiawar verdeeld in tal van kleine vorstendommen, allemaal met hun eigen hoofdstad. Daardoor was Kathiawar zowel aan de kust als in het binnenland bezaaid met stadjes en steden en leefde eind 19e eeuw ruim 20 procent van de bevolking in steden. (Elders op het subcontinent was dat amper 10 procent.)6

Het overheersend agrarische karakter, de veelvuldige oorlogvoering, de uitgebreide kusthandel en de grote stedelijke bevolking waren allemaal factoren die Kathiawar zeer aantrekkelijk maakten voor de bania’s. Binnen de steden waren de kooplieden georganiseerd in machtige gilden, die de vorsten land en belastingvoordelen afdwongen ten behoeve van woningen en ondernemingen. Hier werkten ze als kooplieden, winkeliers en geldschieters. Waar echter de bania’s van Kathiawar zich in onderscheidden, was dat ze zich niet beperkten tot hun traditionele beroepen. Ze werkten ook voor de staat, als belastinginners en ambtenaren.7 In hindoestaten en -vorstendommen was de op een na belangrijkste persoon de diwan, of eerste minister. Deze belangrijke post werd bijna altijd bezet door iemand uit de twee hoogste kasten, een brahmaan of een kshatriya. Maar niet in Kathiawar. Daar kwamen ook leden van de koopmanskaste voor de post van eerste minister in aanmerking. Tot de vele diwans van Kathiawar uit de baniakaste behoorden ook Mohandas Gandhi’s eigen vader en grootvader.