Het huishouden van onze verlangens

Van dezelfde auteur:

De wereld tussen haakjes

Kijk de mens

Lachen om niets

Waarom we onszelf zoeken maar niet vinden

Zo begint iedere ziener

En toen wisten we alles

Wachten op geluk

Coen Simon

Het huishouden van onze verlangens

Over de behoefte aan dingen die we
niet nodig hebben

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Eva-Anne, Ella, Niklas en Toon

© 2014 Coen Simon

Dit boek is een herziene en uitgebreide editie van Schuldgevoel,
dat in 2013 verscheen als het Essay van de Maand van de Filosofie
(uitgave van Stichting Maand van de Filosofie).

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagillustratie Ben McLaughlin: August 11: Sunny spells, cloudier in the North. Cooler, 2004 (olieverf op paneel), © Ben McLaughlin / Private Collection / Wilson Stephens Fine Art, London / The Bridgeman Art Library

Foto auteur © Reyer Boxem

NUR 730

ISBN 978 90 468 1659 2

www.nieuwamsterdam.nl/coensimon

www.coensimon.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, met ISBN 978 90 468 1649 3.

‘There is no big lie. There is no system. The universe is indifferent.’

Don Draper, hoofd van de creatieve afdeling van het reclamebureau Sterling Cooper in de tv-serie Mad Men (2007)

Inhoud

1  

De schuld

Uit schaamte geboren

2  

De prijs

Weggegooid geld

3  

De schijn

Mooie woorden, mooie dingen

4  

De waarde

Dertigduizend euro voor een bloedneus

5  

Het werk

‘Passie’, het nieuwe ‘hobby’

6  

De winst

The skybox is the limit

Bronnen

1

De schuld

Uit schaamte geboren

Op mijn dertiende verkocht ik, op de fiets op weg naar school, mijn walkman aan mijn twee jaar oudere broer. Ik reed met twee vrienden op kop van de groep waarmee we dagelijks naar de stad fietsten, mijn broer reed een paar fietsen daarachter.

De donkerblauwe Sony-walkman was mijn eerste bezit geweest dat ik van eigen spaargeld had gekocht. Toen ik afrekende op een zaterdagmiddag in de Kijkshop in Arnhem bleef mijn vader op gepaste afstand in een vitrine staren. In mijn herinnering was het het eerste elektrische apparaat waaraan bij thuiskomst, uit de doos, niets bleek te mankeren. Want op een of andere manier leverden nieuwe apparaten doorgaans eerst nieuwe teleurstellingen op, gewoon omdat er geen batterijen bij geleverd waren, of omdat ze stuk uit de doos kwamen en we een weekend later in Arnhem de kapotte aanwinst weer afstonden aan een klantenservice die het ding naar de fabrikant zou verzenden.

Maar de geur van de verpakking van plastic, karton en piepschuim, die de begeerte naar nieuwe dingen altijd nog meer aanjaagt, stelde dit keer niet teleur. Het was de begintijd van de walkman, dus het was een joekel van een ding. Er gingen vier batterijen in, er zat een zwarte schouderband aan, en ook nog een clip die je achter je broekriem kon schuiven. Ik gebruikte de bevestigingen allebei als ik ermee op mijn skateboard stond. Dat was wel zo’n beetje de belangrijkste functie van deze moderne techniek, dat je er tegelijk mee kon skateboarden. Heupwiegend met de mobiele cassetterecorder en ondertussen in één slaande handbeweging de cassette omdraaien – een handigheid die ik na middagen oefenen tot in de perfectie beheerste.

In de jaren die volgden onderging het design van de walkman een voor de hand liggende metamorfose, hij werd kleiner. Hoe beter het ding te verbergen was, hoe gewilder het werd. Deze trend was in zekere zin de vervolmaking van het eenvoudige idee dat aan de uitvinding ten grondslag lag: op elke plek en op ieder moment beschikken over je eigen muziek.

Toch bogen de ontwerpers zich natuurlijk niet alleen over de verfijning van de walkman als gebruiksvoorwerp. Integendeel, het ding werd zelfs meer en meer een sierstuk, dat nu weliswaar niet meer opzichtig werd gedragen maar nog altijd de moeite van het tonen waard was – zo haalde ik mijn walkman graag quasi terloops uit mijn schooltas tevoorschijn om hem naast mijn etui op tafel te leggen.

De gelijktijdige verfijning van functionele eigenschappen en de sierlijke, niet-functionele eigenschappen is een ontwikkeling die niet exclusief is voor de walkman. Het is de paradox van elk gebruiksvoorwerp. Als je erop let zie je in al onze spullen – van horloge tot blikopener – het samengaan van gemak en opsmuk, van nut en overbodigheid.

Hiermee wordt een dubbelzinnigheid van de menselijke natuur getoond die ook ieder economisch systeem in haar greep houdt: wij verlangen niet alleen maar handige dingen, dingen die ons ten dienste staan, we willen ook graag dat deze spullen er zijn alsof ze er altijd al waren. We lijken te willen vergeten dat onze tweede natuur een natuur van hulpstukken is, kunstmatig. En om dit te vergeten verfijnen we de dingen, van telefoons tot auto’s, totdat ze eruitzien alsof ze net als appels van een boom geplukt zijn.

Nut en vormgeving voorzien allebei op eigen wijze in de menselijke behoefte aan een thuis, aan een wereld die compleet is. Het nut maakt een voorwerp tot het verlengstuk van ons lichaam, waarmee we ons door de wereld bewegen, en dat deze wereld bovendien ook verandert. Want ‘het middel’, schrijft Karl Marx in Het Kapitaal, ‘maakt evenals het resultaat deel uit van de waarheid’. De vormgeving transformeert onze dingen daarnaast tot sierstukken. Dat lijkt een bijzaak. We zijn geneigd om sier af te doen als opsmuk en de behoefte aan sier te reduceren tot een verveelde zucht naar genot of vermaak. Maar de reden waarom het schone naast het goede en het ware als pijler wordt gezien van de menselijke conditie is niet omdat mooie dingen ons plezier verschaffen – hoewel dat een prettige bijkomstigheid is.

Om de wereld als een geheel te ervaren, moeten we haar voorstellen alsof ze een geheel is. Onze verbeelding is de hele dag door bezig om de betekenisloze chaos die de werkelijkheid van zichzelf is, te zien als een samenhangend geheel. Mooie dingen spelen daarbij een beslissende rol. Zij vormen de bouwstenen voor onze voorstelling van de wereld. Niet als decoratie, om de boel wat op te vrolijken. Nee, de dingen die de mens om zich heen verzamelt vormen het decor van zijn voorstelling. Zonder dit decor zou hij niet weten waar zijn voorstelling zich in godsnaam afspeelt.

Schoonheid is nooit de exclusieve eigenschap van een ding, maar een samenspel van de menselijke verbeelding aan de ene kant en het ding aan de andere kant. Hoe gemakkelijker de vormen van de dingen het onze verbeelding maken om het ding te zien alsof het niet anders had kunnen zijn, hoe mooier we het ding vinden. En op hun beurt brengen deze mooie dingen de verbeelding weer tot de neiging om ook andere dingen en ten slotte de hele wereld te laten verschijnen alsof deze zo moesten zijn. Dat is ook de aantrekkingskracht van muziek op een koptelefoon, die stelt me in staat om de wereld buiten mij en de veelheid van mijn gevoelens toch als een eenheid te laten verschijnen – op dezelfde manier als filmmuziek in staat is van een neutrale handdruk een historisch moment te maken.

Kortom, dingen die als mooie dingen verschijnen zijn evenveel een luxe als een existentiële noodzaak. We zouden het bestaan niet eens opmerken zonder deze dingen. Ons bestaan is namelijk niet als een nieuw huis, dat leeg ook al aanwezig is en dat we naar believen inrichten met mooie spullen. Het menselijk bestaan is een product van onze verbeelding. Waarmee ik niet bedoel dat het bestaan een verzinsel is, maar dat we het nooit van buitenaf kunnen waarnemen. Omdat we nooit van het bestaan zelf kunnen zeggen, zoals we dat wel van ons huis kunnen, híér is het. En dus is onze verbeelding voortdurend in de weer om het bestaan als een of andere ‘objectieve’ voorstelling te laten verschijnen.

Vergelijk het met de geest van het spel. De geest van een potje voetbal kan evengoed niet worden gevat door te wijzen op de bal, de spelers, of het veld. Het zijn de relaties tussen al deze afzonderlijke onderdelen waarin het spel zijn werkelijkheid heeft – alleen tijdens het spelen bestaat de voorstelling ervan.

Onze afkeer van lelijkheid is veel meer een afkeer van het incomplete dan een gefrustreerd verlangen naar bekoring. En deze sterke behoefte aan een geheel verklaart het gewicht dat we toekennen aan een mooi landschap en het chagrijn over ‘horizonvervuiling’, maar ze verklaart ook de veel banalere neiging tot de aankoop van weer een paar nieuwe schoenen ook al heb je er al een kast vol van. De onweerstaanbaarheid van veel koopwaar ligt in de belofte van een nieuwe werkelijkheid. Een belofte die daadwerkelijk bij elke nieuwe aankoop voor een moment wordt ingelost, aangezien een enkel exemplaar van het schone voldoende kan zijn om de verbeelding te prikkelen tot een in elk geval kortstondige nieuwe voorstelling van het bestaan.

Wie geen oog heeft voor deze onberekenbare kant van onze middelen zal het menselijk huishouden altijd als een inefficiënt rommeltje blijven zien en niet begrijpen waar toch de behoefte vandaan komt aan dingen die we niet nodig hebben.

Toch is de rationaliserende blik jammer genoeg wel het heersende perspectief op ons huishouden geworden: economie als een objectief systeem dat tot ver achter de komma is door te rekenen. Maar de economische realiteit is evenmin als het bestaan zelf te beschouwen vanuit een absoluut objectief standpunt. Ook van de economie kunnen we niet zeggen: ‘Kijk, hier is-tie!’ Als we ons het bestaan willen voorstellen doen we een beroep op de verbeeldingskracht en niet op het verstand. En dat zou ook moeten gelden bij een juiste voorstelling van de economie. Maar met alle cijfers en statistieken van CPB, CBS, IMF, AEX tot en met de weersverwachtingen van het KNMI verkeren we in het fantasma dat we de economie van buitenaf kunnen aanschouwen en beheersen.

‘Economie’ lijkt vandaag de dag vooral het synoniem geworden van winstmaximalisatie – voor vriend en vijand. Want met ‘alles draait om de economie’ constateert een tevreden mens dat iedereen nu eenmaal winst wil maken, en een ontevreden mens doelt ermee op de egoïstische zelfverrijking van de bestuurders en machthebbers. In deze opvatting zijn economie en geld synoniem geworden. ‘Alles draait om geld’ en ‘alles draait om de economie’ worden op bedrieglijke wijze door elkaar gebruikt.

Voor deze smalle opvatting van economie wil ik een ander beeld van ons menselijk huishouden in de plaats stellen. Een beeld dat economie niet presenteert als een rationeel middel dat eenduidige doelen najaagt. Economie is niet eenvoudigweg een instrument dat wordt ingezet om de verdeling van schaarste zo gunstig mogelijk af te stemmen op onze verlangens, maar juist een spel met deze verlangens. De reden hiervoor is de aard van het menselijk verlangen.

We stellen deze het liefst voor als de wens op een verlanglijstje. Maar ons verlangen is geen welomschreven wens: we verlangen al voordat we weten wat we verlangen. Dus voor we een wensenlijstje kunnen samenstellen moet er eerst iets met onze ongrijpbare en onuitputtelijke hartstochten gebeuren. De economie voorgesteld als een middel om een zeker doel te bereiken weet zich geen raad met deze kant van de menselijke wil.

Economie is in mijn eigen ogen nooit alleen de praktijk die naar behoefte verdeelt, maar ook altijd het spel dat van onze verlangens behoeften maakt. Een spel waarvan de winst het spel zelf is en niet de opbrengst minus de kosten. Een praktijk die onze diffuse verlangens richting geeft en omzet in een zingevend geheel. En deze praktijk speelt zich af binnen alle sferen van het dagelijks leven, van het microniveau van de liefde, de gift en de mode tot het macroniveau van het grote geld.

Maar laten we klein beginnen. Ik was dus dertien en de walkman werd kleiner, compacter, ronder, gladder en lichter, en kreeg bovendien een zogenaamd autoreversesysteem, zodat je de cassettespeler ook niet meer uit je binnenzak hoefde te halen om het bandje om te draaien. Ik ging dolgraag met deze mode mee, maar ik had behalve zakgeld nog geen inkomen.

Het was dan ook evenzeer een wanhoopspoging als een grap toen ik me halverwege de Hallsedijk omdraaide op mijn fiets en riep dat ik een walkman in de aanbieding had. Er werden wat grappen teruggeroepen totdat de stem van mijn broer klonk: ‘Wat wil je ervoor hebben?’

Ik wierp een blik over mijn schouder en wist nog niet zeker of hij het meende, maar voor de zekerheid zette ik hoog in. Het bieden begon. De anderen zwegen terwijl wij het afdingen naspeelden dat we van onze ouders hadden afgekeken, op de markt en bij ‘venduties’ – zoals mijn moeder antiekveilingen noemde. Ik wist nog altijd niet helemaal zeker of mijn broer het meende, toen de onderhandeling bij zeventig gulden stokte. Hier werd het spel blijkbaar ernstig. Ik acteerde verontwaardiging en keerde me zo laconiek mogelijk weer naar de vrienden naast me. Mijn broer bleef stil.

Ik voelde spijt. Ik had er honderd gulden voor willen hebben omdat ik wist dat ik anders nog weken moest sparen voor de nieuwe Sony, maar door deze gretigheid had ik nu helemaal niks. Zomaar zeventig gulden door mijn vingers laten glippen. We verlieten de Hallsedijk. Iedereen praatte alweer door elkaar. Ik dacht net dat het moment van handel definitief voorbij was toen ik opnieuw mijn broer achter me hoorde. ‘Negentig, laatste bod.’ Het was een grote sprong ineens. En door de onverwachte herziening van het lot besloot ik niet te dralen. Ik kneep in mijn rem en liet me langszij zakken. ‘Verkocht,’ zei ik met uitgestoken hand. Hij klapte erop.

Negentig gulden was meer dan de helft van de prijs die ik er drie jaar eerder voor had betaald. Ik had nog niet veel benul van inflatie, waardevermindering, prijselasticiteit of welk begrip dan ook uit de markteconomie, maar ik voelde wel dat dit een goeie deal was. En dat merkte ik ook aan de opgewonden reacties van de anderen in de groep.

Toch was mijn euforie over de succesvolle onderhandeling, het snelle geld en het vooruitzicht van de nieuwe walkman van korte duur. Voor we de stad hadden bereikt knaagde er aan mijn geluk een steeds sterker wordend schuldgevoel.

Ook al hadden we volgens mij eerlijk en in het openbaar gehandeld, en verkocht ik mijn broer geen troep, niet eerder had er tussen hem en mij een financiële transactie gestaan. Tot dan toe hadden we alleen dingen geruild en gedeeld, maar nooit had ik geld verdiend aan goederen die voor mijn gevoel ook een beetje van de familie waren. Daar kwam nog bij dat ik de walkman niet had verdiend, maar gespaard met het zakgeld dat ik zomaar iedere maandag kreeg van mijn ouders. Voor mijn gevoel verdiende ik nu dus geld met geld van een ander.

Maar het stak vooral dat ik mijn eigen broer iets had verkocht, en het idee dat ik een te hoge prijs vroeg maakte het allemaal nog veel zondiger. Ik durfde de koop niet meer terug te draaien. Dat had misschien gekund als dit alles in huiselijke kring had plaatsgevonden, en niet op de fiets naar school. Als ik eraan terugdenk komt de gebeurtenis me wat onbenullig voor, maar ik herinner me nog goed dat ik toen het gevoel had dat ik iets voor altijd had verpest. Alsof we tot dan toe in een harmonieuze onschuld hadden geleefd, die door een stom spelletje te spelen ineens voorgoed voorbij was.

Terwijl de twee vrienden naast me nog de hele weg naar school, gedraaid op hun zadel, flauwe aanbiedingen riepen (‘De hele inhoud van mijn broodbak, vijftig piek! Wie o wie!’), drukte ik mijn broer op het hart dat de walkman destijds als beste getest was door de Consumentenbond. Het was bedoeld als hart onder de riem, maar het kwam eruit als een slecht excuus.

Mijn broer, uiterlijk meestal onbewogen, leek nu toch wel wat onzeker te worden over de koop. Hij verbond op de valreep nog enkele nieuwe voorwaarden aan de koop: voor die negentig gulden moest hij wel echt alles krijgen, inclusief de doos die ik nog altijd had, de gebruiksaanwijzing en de testcassette. Aan die cassette was ik gehecht, want ik bezat nog niet veel muziek, én er stonden twee nummers op die zo waren gemixt dat het leek alsof de muziek echt dwars door je hoofd van je ene oor naar het andere stroomde. Maar hoe mooi ook, dit wilde ik er best voor opgeven. Alles om van mijn schuldgevoel af te komen.

Rond iedere koop hangt een sfeer van schuld. Zowel aan de kant van de koper als van de verkoper. Niet zelden praten mensen een koop goed, bijvoorbeeld door de uitzonderlijk goede prijs die ze ervoor betaalden aan iedereen mee te delen (‘Moet je zien, voor de helft van de helft... als je dat laat liggen ben je een dief van je eigen portemonnee’), of door een hoge prijs juist als het bewijs voor kwaliteit te nemen (‘goedkoop is duurkoop’), dan wel door te benadrukken dat ze het echt nodig hadden, omdat die oude aan vernieuwing toe was (‘Dat kon écht niet meer’). En voor de verkoper geldt dat hij er natuurlijk heel graag heel veel geld aan verdient en dat de prijs is ‘wat de gek ervoor geeft’, maar hij wil de winst wel ook echt verdienen, dat wil zeggen, moreel. Want hij heeft wel een ‘eerlijke handel’ natuurlijk.

Waarom toch is handel overladen met schuldgevoelens? Je zou zeggen dat de financiële transactie zelf bedoeld is om met schuld af te rekenen. Welke schuld proberen we dan nog buiten het handelsverkeer om te verantwoorden?

Strikt genomen is handel de overdracht van bezit. Dat deze bezitsoverdracht bij ruilhandel belast is met gevoelens van spijt, schuld en schaamte is niet zo gek gezien het feit dat ruilen per definitie alleen kan worden voltrokken tussen twee verschillende goederen of diensten. Ruilen is altijd een opgave. Je bent iets helemaal kwijt, een ding of de tijd die je niet meer anders kunt besteden. Kinderen beseffen dat doorgaans te laat. En dan komt van ruilen huilen.

Maar het overdragen van bezit in een monetair systeem lijkt de opgave die we doen bij een ruil in zekere zin te compenseren. De gebruikswaarde van een bezit wordt vervangen door een vergelijkbare potentiële waarde, uitgedrukt in een symbool, geld dus.

Iedereen weet dat deze uitwisseling van reële en potentiële waarde een hachelijk spel is, omdat het lastig is vast te stellen of de symbolische waarde de werkelijke waarde dekt. Wat een bezit voor alleen mij persoonlijk betekent is al lastig te kwantificeren, laat staan dat we deze waardering ook nog zouden moeten vergelijken met de waarderingen van ieder ander. En hoe de wereld van waarden volgens geldfilosoof Georg Simmel als een parallel universum boven onze wereld van waren zweeft, daar kom ik verderop in dit boek nog op, maar voor nu is het van belang op te merken dat we er toch stilzwijgend van uitgaan dat het tenminste in theorie mogelijk moet zijn om de symbolische en reële waarde zo te laten samenvallen dat ze tegen elkaar kunnen worden weggestreept. Een misleidend idee. Tijd is geld, maar geld is geen tijd natuurlijk.

Geld weet de werkelijkheid zo overzichtelijk in cijfers uit te drukken dat we haast vergeten dat onze handelingen onomkeerbaar zijn. En dat wat we eenmaal van de hand deden, niet langer deel van ons is. Of je het nu weggeeft, ruilt, tegen een eerlijke prijs of met woekerwinst verkoopt, in alle gevallen ben je het unieke bezit kwijt. Er gaat bij iedere handel altijd iets verloren, zelfs als we er financieel niet slechter van worden.

Zo kreeg ik van onze garage bij de aanschaf van een occasion eens een fikse inruilkorting voor ons afgekeurde Peugeootje. Toen we een paar dagen later op weg naar zwemles de garage passeerden remde ik even en wees mijn dochter op onze oude 106 die achter twee vreemde auto’s in een hoekje stond geparkeerd. ‘Zwaai nog maar even,’ zei ik voor de grap. Maar in mijn binnenspiegel zag ik de tranen in haar ogen springen. Toen ik uitlegde dat het niet anders kon, omdat de auto van de politie niet meer de weg op mocht, merkte ik aan het klemmende gevoel op mijn adamsappel dat ook ik wist dat de tijd die we in deze auto hadden doorgebracht voorgoed verdwenen was. Met het verdwijnen van dit sympathieke groene autootje verdween niet een ding, maar een hele wereld.

De tranen van mijn dochter symboliseren het verlies dat met iedere koop gepaard gaat. Een verlies dat eigen is aan bezit. Want wat houdt het eigenlijk in iets te bezitten? Ik had me dat denk ik pas voor het eerst afgevraagd toen ik de koop van mijn walkman net had gesloten. De koop waaraan ik, zoals gezegd, voor mijn gevoel, onverdiend verdiende. Dat lijkt een woordenkwestie, maar aan het ongemak moet ik gevoeld hebben dat de morele en economische betekenissen van de term ‘verdienen’ elkaar ergens overlappen.

Al overheersten mijn schuldgevoelens, hoe ik ook piekerde, ik kon niet bedenken wat ik fout had gedaan, waar ik schuld aan had. Ik schaamde me ervoor dat ik mijn broer en mij in deze situatie had gebracht, maar ik zag ook geen reden waarom ik het de volgende keer niet weer zou doen, tenzij het was om me niet meer te hoeven schamen.

Wat ik toen nog niet bedacht, was dat voor alles wat we verdienen geldt dat we het nooit alleen maar aan onszelf te danken hebben. Terwijl ik zocht naar een eigen tekortkoming die mijn schaamte voor deze aankoop kon verklaren, wees de schaamte die ik voelde op een tekort van een andere orde, een tekort dat geen mens kan compenseren: de verlegenheid over de vraag wat ons toekomt en wat niet, de vraag in hoeverre we ons bezit verdienen, wanneer de wereld van ons is en wanneer wij van haar zijn.

Niemand beschikt ondubbelzinnig over zijn kapitaal – over zijn geld noch over zijn bezit, over zijn lichaam noch over zijn geest. Wat we hebben, verdienen we natuurlijk niet zonder meer. Zelfs dat wat we volkomen eigenhandig bij elkaar hebben verdiend hebben we nog altijd te danken aan de juiste omstandigheden en de talenten die we meekregen bij onze geboorte.

Door de nadruk die er in onze tijd wordt gelegd op eigen verantwoordelijkheid, autonomie en authenticiteit dreigen we te vergeten dat we uiteindelijk natuurlijk niet onze eigen schepper kunnen zijn. En dat we voordat we überhaupt iets kunnen verdienen, al iets moeten hebben, een bezit waarvan we niet kunnen zeggen dat we het ook verdienen te bezitten. Kortom, vóór iedere verdienste, of deze nu van morele of van financiële aard is, is ons al van alles toegekomen – zomaar uit het niets.

Dat lijkt een triviale vaststelling, maar feitelijk is dit ‘niets’ bepalend voor al onze morele uitspraken en voor al onze waarheidsclaims. Want wie niet weet wat hem toekomt weet nooit definitief waarvoor hij verantwoordelijk is, en wie niet weet waar de wereld begint en hijzelf ophoudt (dat wil zeggen wat hem eigen is en wat niet), die kan nooit met zekerheid vaststellen of zijn waarheid dezelfde is als de waarheid waarin de rest van de wereld leeft.

Het ontbreken van een beginpunt is cruciaal voor het denken en het doen van de mens. Het is een tekort dat we niet als een gepasseerd station achter ons kunnen laten, al is die neiging nog zo groot. Want het lijkt onzinnig om ergens bij stil te staan waarvan we met zekerheid kunnen vaststellen dat we er nooit iets over te weten komen, maar er is natuurlijk een groot verschil tussen iets niet weten omdat het je niet is verteld en iets niet weten omdat de logica dat niet toestaat. ‘Wat was er voordat er iets was?’ is een vraag die we niet kunnen beantwoorden, maar die we ook niet naast ons neer kunnen leggen. Wat we niet kunnen weten zegt altijd iets over ons, over wat het betekent om mens te zijn.

En zo voelde ik op de fiets naar school, beschaamd na de verkoop van mijn oude walkman, wat het betekent om mens te zijn. Ik kon me schuldig voelen zonder te weten waaraan. Ik had verdiend, maar ik kon niet bepalen of ik dit zogezegd verdiende, of dit mij eerlijk toekwam. Vanwege mijn behoefte eerlijke handel te drijven werd ik er juist mee geconfronteerd dat voor juiste verdeling een grond nodig is die de mens ontbeert. Voor eerlijke handel zouden we boven onszelf moeten kunnen uitstijgen om objectief van alles de waarde te bepalen.

Volgens de Duitse filosoof Martin Heidegger (1889-1976) bestaat ons schuldgevoel dan ook niet pas doordat we ergens schuldig aan zijn of iemand iets verschuldigd zijn, maar zijn omgekeerd al onze schuldgevoelens ‘in de eerste plaats mogelijk “op grond” van een oorspronkelijk schuldig-zijn’. Heidegger plaatst de aanhalingstekens omdat de grond waar hij op doelt juist het ontbreken van een fundament is – ‘een niets’, noemt hij het zelfs. En in dit grondeloze ziet hij de bron van ons schuldgevoel. De mens heeft zelf niet voor de grond onder zijn voeten gezorgd. Hij is niet de schepper van zichzelf. En daarom, schrijft Heidegger in Sein und Zeit, wijst de wereld ons voortdurend op een niet-kunnen. In elk bezit worden we gewezen op het oneigenlijke ervan – dat wat ons van nature niet eigen is. Aan ieder bezit ontglipt volledige zeggenschap.

Deze ongrijpbare kant van bezit voelen we ook in de onbeslisbare discussies over eigendom en auteursrecht, bijvoorbeeld in de vraag in hoeverre een chemische samenstelling mag worden gepatenteerd – denk aan een antistof tegen een virus. Ook in de kunst duikt de kwestie op: waar gaat citeren over in plagiëren en reproduceren in vervalsen? En ideeën, moeten die vrij toegankelijk zijn voor het algemeen belang of juist via het auteursrecht voor altijd onder het beheer van de bedenker vallen? Zelfs de vraag of de vrouw baas in eigen buik is kan alleen maar gesteld worden omdat de mens geen baas in eigen bestaan is. Bij iedere transactie nemen we het lot in eigen handen en verdelen bezit dat ons niet helemaal toekomt.

Op de lagere school kwam er een paar keer een klasgenootje bij mij spelen dat zonder te vragen aan alle spullen in mijn kamer zat. Het was de leeftijd dat je het nog moeilijk vindt om een cadeau te geven op een verjaarspartijtje omdat je het eigenlijk liever zelf zou houden. Het staat me allemaal niet heel helder meer voor de geest, maar volgens mij was het een onuitgesproken regel dat je tegen vriendjes kon zeggen waar ze wel en niet mee mochten spelen als ze bij je op bezoek waren – je allermooiste schatten konden dan onaangeroerd op hun plek blijven staan. Deze jongen trok zich daar helemaal niets van aan. Hij vroeg alleen ‘waarom niet?’ als ik van iets zei dat ik liever niet wilde dat we ermee zouden spelen, en bleef vervolgens extra lang prutsen met mijn gele Playmobilhelikopter, of zette de poppetjes ervan op plaatsen waar ze in mijn ogen niet thuishoorden. Toen ik op een dag bij hem ging spelen bleek dat al het speelgoed in hun speelkamer van hem en zijn twee broers gezamenlijk was. Ze moesten alles delen. Dat klinkt mooi, maar ze hadden de hele middag ruzie, en ook ik mocht nergens aan zitten.

Toen mijn eigen kinderen naar school gingen moest ik af en toe weer aan die jongetjes denken. Wat hadden die ouders in gedachten gehad, met dat alles delen? Het waren de jaren zeventig, dus er kan heel goed een ideaal achter hebben gezeten. Bij de kleuters op de school van mijn kinderen is het iedere vrijdag speelgoedochtend. Ze mogen dan iets van zichzelf meenemen om mee te spelen. Het is een leerzame ochtend. Hoe krijg je het voor elkaar om ook even met die onweerstaanbare auto van het jongetje te spelen dat je eigenlijk niet zo leuk vindt? Hoe sta je je eigen schatten af? Dit spel rond de kleine eigendommen vraagt het uiterste van onze sociale capaciteiten.

Maar ook nu nog kom ik weleens ouders tegen die vinden dat kinderen zonder meer alles moeten delen. Al lijkt deze opvatting meestal niet uit idealistische overwegingen voort te komen, maar eerder uit achteloosheid – want in het veelgebruikte opvoedmantra ‘samen spelen, samen delen’ klinkt vaak vooral de toon door van ‘niet lullen, maar poetsen’. Of het nu uit idealisme dan wel uit onverschilligheid is, de gevolgen zijn dezelfde: wie niets heeft, kan niets delen. Wie alles moet delen wordt niet ruimhartiger, maar stuurloos. Geef kinderen vooral van alles voor henzelf en leer ze met de spullen van anderen omgaan zoals zij willen dat er met hun spullen wordt gespeeld. Eigendom dwingt tot beleefdheid en omgangsvormen. Als we kind zijn, veinzen we aardigheid om te krijgen wat we willen; het enige dat we later nog moeten leren is te vergeten dát we veinzen – pas als dat lukt hebben we het spel van fatsoen echt onder knie.

Dat we dit gedoe rond bezit een leven lang moeten blijven oefenen blijkt ook uit het gemak waarmee muziek, films en boeken zonder betaling, legaal of illegaal worden gedownload of op andere wijze digitaal verspreid, vaak onder de achteloze verontschuldiging ‘dat deze ontwikkeling toch niet is tegen te houden, anno nu’. Net als in de jaren zeventig heb je vandaag de dag natuurlijk ook idealisten. En dan bedoel ik niet diegenen die zich onder de vlag van de moraal het nieuwe gemak niet willen laten afpakken en daarom het auteursrecht opzijschuiven met het argument dat cultuur gemeengoed is, maar ik denk aan de meer neomarxistische denkers zoals Michael Hardt en Antonio Negri die in Commonwealth (2009) beweren dat eigendomsclaims cultuur kapitaliseren en onteigenen wat ons allen toekomt. Ook de Nederlandse stichting Bits of Freedom maakt zich hard voor het vrij kunnen delen van digitale informatie en noemt dat zelfs een grondrecht. Op de vraag hoe de auteur, de creatieve bron van dit gemeengoed, aan zijn geld komt om in zijn bestaan te kunnen voorzien volgt dan steevast het antwoord dat er moet worden gezocht naar nieuwe verdienmodellen. Bijna ongemerkt wordt verdienen losgekoppeld van eigendom. Het is een ontwikkeling die mogelijk wordt gemaakt door het bestaan van geld, en waar ook Simmel in 1900 al voor waarschuwt: het abstracte geld heeft de neiging zich steeds onverschilliger te gedragen tegenover de concrete wereld.

Het gaat mij niet om de vraag hoe dit specifieke debat beslecht moet worden, maar meer om het punt dat het gesteggel rond bezit en eigendom, hoe we het ook verdelen of verrekenen, nooit die schuld oplost waarover Heidegger spreekt, het oneigenlijke deel van eigendom. Er blijft altijd een restschuld die het sociale verkeer niet zal verlaten en telkens moet worden verantwoord. Want wie samen speelt en samen deelt, deelt niet alleen bezit, maar ook schuld. Het ongemak en de schaamte hierover zouden we soms liever willen afkopen, maar daarmee nemen we volgens mij een van de belangrijkste bindende elementen weg: een gedeelde schuld.

‘Economen, let op!’ waarschuwt de Tsjechische macro-econoom Tomáš Sedláček (1977) als hij in De economie van goed en kwaad de passage uit Genesis bespreekt waar Adam en Eva zojuist aten van de boom van de kennis van goed en kwaad: ‘Het vijgenblad waarmee zij hun intiemste lichaamsdelen bedekten, werd het allereerste externe voorwerp dat de mens ooit bezat.’ En de eerste transactie, voegt hij er meteen aan toe, geschiedde niet veel later: ‘Wanneer God hun een dierenvel schenkt waarmee zij zich kunnen kleden.’ De zondeval moeten we volgens Sedláček dan ook niet opvatten als een morele les in de sfeer van de seksualiteit: ‘Het lijkt er veel meer op, dat die allereerste zonde het karakter had van (overmatige) consumptie. Per slot van rekening consumeren Adam en Eva letterlijk (het woord “at” valt twee keer) fruit.’ En bovendien, schrijft de macro-econoom, moeten we de rol van de slang niet vergeten, ‘net zoals de reclame’ wekt deze een verlangen op bij Eva, een verlangen dat zij daarvoor niet had, en een verlangen naar dingen die zij helemaal niet nodig had’.

Sinds Adam en Eva heeft de mens al behoefte aan dingen die hij niet nodig heeft. In het paradijs was nergens behoefte aan, en zelfs dan kan een mens, of beter wil een mens nog altijd begeren. Behoeftebevrediging sluit begeerte nooit uit. Een boodschap die voor Sedláčeks opvatting van de economie van groot belang is: ‘De economie pretendeert een wetenschap te zijn waarin groot belang wordt gehecht aan rationaliteit – maar achter de schermen gaan verbazingwekkend veel onverklaarde factoren schuil, en in iedere stroming in het economisch denken brandt een religieus en emotioneel vuur.’

De tuin van Eden als eerste economische les. De mens kan niet zonder handel, niet zonder bezit en niet zonder dingen die hij niet nodig heeft. Maar, meent Sedláček blijkbaar ook, de zondeval moet ons waarschuwen voor overconsumptie: consumeer, maar consumeer met mate. ‘Onze plaats, als mens, is ergens in het midden. Wij kunnen niet de gevangene worden van de rationele, verklaarbare homo economicus, en evenmin kunnen wij ons overgeven aan ons dierlijk instinct.’

We vergeten vaak dat mythes en bijbelverhalen verhalen zijn die nergens concrete leefregels meegeven. Ze hebben zo vaak als illustratie bij de mores gediend dat we de verhalen zelf als geboden en verboden zijn gaan lezen. Maar de leefregels die de tradities eruit destilleerden zeggen natuurlijk meer over de tijden waarin deze regels werden geconcipieerd dan over de betekenissen die in de verhalen verscholen liggen. Sedláčeks lezing van de zondeval als parabel van de economie intrigeert, maar ook hij begaat de veel gemaakte vergissing het paradijs van vóór de zondeval voor te stellen als een harmonische en ideale wereld – misschien praktisch niet gauw haalbaar, wel ideaal. Lezen we aandachtiger dan lijkt het verhaal van de zondeval de tuin van Eden niet voor te stellen als ideale wereld, maar als symbool voor de wereld zoals we die niet kunnen kennen. Het symbool voor het beginpunt dat zich altijd aan de menselijke kennis onttrekt. Roof- en prooidieren leven er naast elkaar, wat moet ik me daarbij voorstellen? Wat is een roofdier dat niet rooft en een prooidier waar niet op gejaagd wordt? De tuin van Eden is geen harmonieuze plek, maar een voorstelling van het onvoorstelbare: een strijdloos, tijdloos, ongevormd universum. De slang is daarvan het duidelijkste symbool. Pas als straf voor zijn verleiding krijgt deze een gestalte: ‘Op je buik zul je kruipen en stof zul je eten.’ Hoe moet die slang er in de paradijselijke toestand hebben uitgezien? Daarvan kunnen we ons dus geen voorstelling maken.

De zondeval voltrekt zich op het moment dat Eva niet kan bedenken waarom de slang eigenlijk zou liegen over de vrije toegankelijkheid tot het fruit van de boom van de kennis van goed en kwaad. En inderdaad, hoe kunnen we het haar kwalijk nemen: als je nog niet van de boom van de kennis van goed en kwaad hebt gegeten, hoe moet je dan in godsnaam weten wat wel en niet mag? Waarom wel eten van alle andere bomen ‘met heerlijke vruchten’, maar niet van die ene boom?

Niet consumptie, zoals Sedláček meent, zelfs niet overmatige consumptie veroorzaakt de zondeval, maar bezit is de oorzaak van deze oorspronkelijke schuld. Het toe-eigenen van de wereld, het verdelen van bezit dat niet van ons is. Want (economen, let op!) niet het vijgenblad, maar de appel was het eerste dat de mens bezat. De zondeval moeten we niet zien als een gebeurtenis, maar als de onherroepelijke morele sfeer waarin de mens leeft. We zijn genoodzaakt bezit te nemen van iets en het te verdelen, zonder dat we objectief kunnen beslissen of we het verdienen.

Heidegger omschrijft de relatie die de mens met zijn wereld heeft als ware hij erin geworpen. ‘Deze geworpenheid,’ schrijft hij in Sein und Zeit, ‘ligt niet achter mij als een daadwerkelijk voorgevallen gebeurtenis die zich onafhankelijk van mijn bestaan voltrok.’ Heidegger bedoelt dat we de wereld altijd in een al voor ons bestaande toestand aantreffen, zonder dat we ooit een panoramisch overzicht op die wereld krijgen. We zitten er middenin en leren de wereld nooit beter kennen dan als een blinde die om zich heen moet tasten. De zondeval is geen gebeurtenis uit het vroegste verleden, het is helemaal geen gebeurtenis, het is de wijze waarop de mens bestaat.

Zonder dat de mens ooit zicht krijgt op ‘het bezit’ waarin hij geworpen is, is hij gedwongen ermee te handelen, het te verdelen en te investeren. En wat we er niet mee doen laten we zodoende verloren gaan. Daarin schuilt het verlies van iedere transactie. We zeggen niet voor niets ‘zonde’ als we iets van waarde moeten weggooien. We verdelen, zonder de blik van God te hebben. We oordelen over goed en kwaad zonder het alziend oog.

Dat ‘verdienen’ net als ‘behoefte’, ‘waarde’, ‘prijs’ en ‘schuld’ in de economie (de wetenschap van de verdeling van de schaarse middelen) iets heel anders betekent dan in de ethiek (de wetenschap van de verdeling van goed en kwaad), is niet te wijten aan begripsverwarring, maar aan het ontbreken van een absoluut vertrekpunt voor het menselijk handelen. In de poging om de wereld logisch en overzichtelijk te houden, negeren we gemakkelijk deze troebele bron van de menselijke praktijk, en delegeren we de in- en uitgaven aan de economen, het goed en kwaad aan de ethici, en de waarheid aan de wetenschappers – alsof het in het leven zelf ook afzonderlijke gebieden zijn. Maar in plaats van rekenen, moraal en wetenschap angstvallig uit elkaar te houden, zou economie juist het domein moeten zijn waar deze samenkomen. Zoals in een gezinshuishouden er niet alleen moet worden gelet op het kasboekje en de voorraadkast, maar ook op de wisselende verlangens en talenten van de gezinsleden, en op de plek waar het huis is gebouwd. De mores, gewoontes en vieringen van een gezin zorgen ervoor dat deze uiteenlopende krachten niet uitmonden in een desastreuze chaos waarin iedereen zich onderbedeeld voelt en niemand de erkenning krijgt die hij verdient. Toen in het oude Griekenland in de term oikos (huishouden) voor het eerst het begrip economie werd gemunt, werd daar ook een soortgelijk stelsel van activiteiten mee bedoeld. Een levensstijl die gebruik maakt van de juiste vorm om de irrationaliteit van het leven te trotseren en niet van kansberekening met het oog op de beste uitkomst. De homo economicus bestaat wel, maar we moeten niet de vergissing maken deze mens te zien als een louter berekenend wezen, die in een wereld van schaarse middelen zijn winst probeert te maximaliseren.

Zonder huishouden zou de mens nergens zijn, overgeleverd aan het ongevormde universum van voor de zondeval. We zijn gedwongen te bezitten, om thuis te komen in de wereld. Tegelijkertijd zadelt deze thuiskomst de mens op met een ‘oorspronkelijk schuldig-zijn’. Helaas is door enkele eeuwen christendom deze schuld nogal zwaar beladen geraakt.

De kerk stelde haar voor als een schuld die we ons als mens zelf op de hals hebben gehaald: een misdaad waarvoor terecht geboet moet worden. Een voorstelling die er overigens voor zorgde dat de religieuze traditie in haar bestaan kon voorzien. Ze joeg de leek angst aan met de boete waarmee de schuld vereffend moest worden en zo kon de kerkelijke gemeenschap groeien. Geloof op krediet.

En nog steeds vatten we schuldgevoel en schaamte op als de uitingen die samengaan met onze eigen immorele en excessieve natuur – zelfs de seculiere interpretatie van Sedláček maakt zich er schuldig aan.

Maar schuldgevoel leidt niet alleen tot lijden, het is ook de voedingsbodem voor iedere oikos. Wie schuld kan voelen, weet zich verantwoordelijk. En wie schulden kan verantwoorden die moet wel beschikken over een vrije wil.

En ook deze vrije wil moeten we net als het verlangen niet eenduidig opvatten, als de wil die vrij is om te doen wat hij wil. Het is een ongemakkelijke vrijheid die nooit een duidelijk doel voor ogen heeft, maar vooral gedoemd is van zijn vrijheid iets te maken, een zinnig ontwerp.

‘Vrijheid is er alleen in de keuze van één van de mogelijkheden,’ schrijft Heidegger wat zwaar op de hand, ‘in het dragen van wat niet gekozen werd en niet gekozen kon worden.’ Deze vrijheid oefenen de kleuters al op hun speelgoedochtend, als ze beschaamd vragen of ze met de auto van een klasgenootje mogen spelen of als ze met gegeneerde tegenzin hun eigen speelgoed even afstaan. Want schaamte en schuldgevoel schieten juist te hulp in de ongemakkelijke situatie waarin we markeren wat ons eigen en wat ons vreemd is.

Nadat Adam en Eva het fruit in bezit namen dat van niemand was ‘gingen hun beiden de ogen open en merkten ze dat ze naakt waren. Daarom regen ze vijgenbladeren aan elkaar en maakten er lendenschorten van.’ Dat is wat schaamte doet: schaamte verstopt iets om iets anders te laten zien. Of beter nog: schaamte gebruikt alleen het gebaar van het verbergen om iets aan het licht te brengen wat niet simpelweg kan worden aangewezen. God weet pas dat ze van het verboden fruit hebben gegeten als hij de kenmerkende eigenschappen van schaamte ziet.

Bij gebrek aan een absoluut overzicht weten we nooit zeker wat waar is of wat het goede is. Meer psychologisch gezegd: we weten niet hoe het hoort, maar we weten wel dat het op een bepaalde manier hoort. En in dit gewetensvolle weten gebruiken we de schaamte om ons non-verbaal te verontschuldigen voor ‘de keuze van één van de mogelijkheden’ en om ons besef te laten zien van het bestaan van ‘wat niet gekozen werd en niet gekozen kon worden’.

Het onzekere en haperende gedrag waarmee we dit schaamtevolle besef tot uitdrukking brengen wordt weliswaar door de zich schamende als een straf of mislukking ervaren, maar in alle gevallen verheft deze openlijke erkenning van het niet zeker te weten, maar het wel zo te doen de chaos van de mogelijkheden tot één gedeelde werkelijkheid. Een sfeer waarin de zich schamende en de getuige van deze schaamte zich beiden thuis weten. Want schaamte zorgt steevast ook voor schaamte bij de toeschouwer. Ook op de fiets tijdens de verkoop van mijn walkman was er ongemak bij mij én bij mijn broer.

Het zien van elkaars ongemak schept op paradoxale wijze een nieuwe grond om dat wat we doen normaal te laten zijn. We schamen ons namelijk niet om wat we doen, maar om de mogelijkheid dat wat we doen niet zo hoort. En terwijl nergens definitief vastligt hoe we horen te handelen, wekken we met ons schaamtevolle gedrag het bestaan van zo’n norm juist tot leven. Zoals we van het bestaan zelf niet kunnen zeggen ‘hier is het’, zo kunnen we strikt genomen van ons gedrag ook niet zeggen ‘zo moet het’. Door iets te doen en me er tegelijkertijd in mijn gedrag van te distantiëren, breng ik tot uitdrukking dat ik alleen in dit particuliere geval een beetje afwijk van de norm, waarmee ik in één moeite door het bestaan van een norm veronderstel, zonder deze te hoeven navolgen.

Terwijl we schaamte ervaren als een belemmering, maakt de opgeroepen sfeer juist de grootste vrijheid mogelijk. Het maakt het mogelijk iets te beginnen, ook op volstrekt onbekend terrein. En de omzichtigheid van de schaamte vervult tijdens dit pionierswerk een belangrijke functie. De houding stelt ons in staat er iets van op te steken voor een volgende keer, veel meer dan blinde moed of roekeloosheid opleveren.

Het ongemakkelijke moment is niet zelden omgeven met wat voorzichtige grappen. Hoe hulpeloos dat gedrag ook moge lijken, de grap is onderdeel van dit fragiele maar ingenieuze contact, omdat de grap bij uitstek de markering is van de grens tussen het normale en niet normale, het eigene en het vreemde. Net als in cabaret worden in de schaamte grappen afgewisseld met geruststellingen. En dat gebeurde ook op de fiets, waar mijn klasgenoten met grappen de situatie probeerden te normaliseren en ik mijn broer geruststelde door de kwaliteit van de walkman nog eens te benadrukken en hem de testcassette te beloven.

Het ongemak van de schaamte maakt dat we er liever niet aan overgeleverd zijn. Maar in plaats van schaamte uit de weg te gaan moeten we ons in deze dubbelzinnigheid blijven oefenen. En dat doet de mens spelenderwijs: door het beoefenen van het spel – van bal- tot bordspel, en zelfs van muziek- tot toneelspel. Want kenmerkend voor iedere gespeelde situatie is dat we handelen naar de wetmatigheid die niet de natuur, maar onze verbeelding zelf aan ons oplegt. Deze tijdelijke wetmatigheid verschaft een perspectief waar anders alleen onzekerheid zou heersen. Hoe deze oefening in het spel, door de druk van het grote geld in onze cultuur, in het gedrang raakt is onderdeel van het slot van dit boek. Waar het hier om gaat is dat al het menselijk handelen uit schaamte is geboren. En dat de grenzen van elke sociale praktijk telkens opnieuw langs deze schaamtevolle weg worden vastgesteld. Ook de grenzen van de economie kunnen alleen door de oefening in dubbelzinnigheid worden gemarkeerd, niet door eenvoudige berekening.

Die avond klopte ik op de kamerdeur van mijn broer. Het was de kamer die we gedeeld hadden tot hij twee jaar voor mij naar de middelbare school ging. Met alleen een bureaulamp aan zat hij aan zijn tafel achter een opgeslagen boek en een schriftje. Hij boog weg van het licht om me te kunnen zien. Toen schoof ik de doos in het licht van de bureaulamp voor hem op tafel. Ik had alles zo netjes mogelijk op zijn oorspronkelijke plek terug in het piepschuim geschoven. ‘Die is nu van jou,’ zei ik. Hij schoof in een ruk met stoel en al naar achteren en liep naar de klerenkast in de hoek van de kamer. Vanaf het plankje waar ooit mijn kleren hadden gelegen greep hij het blikken kluisje met Dagobert Duck erop. Ik had zo’n spaarpot ook gehad, maar die van mij was allang kapot. Hij knalde het blik op tafel, pakte het papiergeld dat hij met zijn werk bij het tankstation had verdiend, en begon te tellen. Toen ik dat zag voelde ik me even wat minder schuldig. Ik bedacht dat de aankoop voor hem niet zo groot was als de verkoop voor mij.

Er was niets onzekers meer aan hem te zien. Integendeel, uit het gemak waarmee de transactie nu plaatsvond leidde ik af dat het goed was zo. Hij verdiende dit snel genoeg weer terug.

‘Negentig,’ zei hij met een uitgestoken hand vol briefjes. Ik pakte het papier aan alsof het een gift was. Ook al hoefde ik me niet meer schuldig te voelen over de prijs, want die kon hij gemakkelijk betalen, ik besefte dat ik toch nog bij hem in het krijt stond.