Vertaling Jabik Veenbaas

BENJAMIN R. BARBER

Als burgemeesters
zouden regeren

HAPERENDE STATEN, OPKOMENDE STEDEN

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel If Mayors Ruled the World.
Dysfunctional Nations, Rising Cities

Yale University Press, New Haven & Londen

© 2013 Benjamin R. Barber

De tekst ‘Profiel 12. Burgemeesters van de Lage Landen’ is speciaal
voor de Nederlandstalige editie geschreven, © 2014 Benjamin R. Barber.

Nederlandse vertaling © 2014 Jabik Veenbaas /
Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Nienke van der Meulen

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Omslagfoto Dirk Wolf

E-BOOK ISBN 978 90 468 1673 8

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1672 1 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam/benjaminbarber

Voor onze kosmopolitische burgemeesters, overal op de wereld, die hun verantwoordelijkheid nemen voor een wereld die niet door hen kan worden bestuurd; en die – omdat ze problemen liever oplossen dan erover debatteren – ons in staat stellen om de gevarenzone te verlaten.

En in het bijzonder voor de vroegere en tegenwoordige burgemeesters die ik tot mijn geluk heb mogen leren kennen, een kleine representatieve groep mensen wier glokale wijze van stedelijk besturen mij heeft geïnspireerd:

Burgemeester Paweł Adamowicz van Gdansk

Locoburgemeester Aileen Adams van Los Angeles

Burgemeester Michael Bloomberg van New York

Burgemeester Rafał Dutkiewicz van Wrocław

Burgemeester John Hickenlooper van Denver

Burgemeester Joeri Loezjkov van Moskou

Burgemeester Antanas Mockus van Bogotá

Burgemeester Leoluca Orlando van Palermo

Burgemeester Park Won-soon van Seoul

Burgemeester Olaf Scholz van Hamburg

Burgemeester Wolfgang Schuster van Stuttgart

Burgemeester-president Tony Tan van Singapore

Burgemeester Walter Veltroni van Rome

Burgemeester Giorgos Kaminis van Athene

Het lokale is het enige universele; dichter bij het absolute kun je niet komen.

– John Dewey,
The Public and Its Problems

De negentiende eeuw was de eeuw van de wereldrijken, de twintigste eeuw die van de natiestaten, de eenentwintigste eeuw zal de eeuw van de steden worden.

– Wellington E. Web,
de voormalige burgemeester van Denver

Kijk, ik repareer jullie riolen, als jullie uitscheiden met preken.

– Burgemeester Teddy Kollek
van Jeruzalem

.

INHOUD

.

Dankbetuigingen

I. Waarom steden op mondiaal niveau zouden moeten regeren

Hoofdstuk 1. Als burgemeesters de wereld zouden regeren. Waarom ze dat zouden moeten doen en hoe ze dat nu al doen

PROFIEL 1. De burgemeester van de wereld: Michael Bloomberg van New York

Hoofdstuk 2. Het land waar vrede was. Goed en kwaad in het leven van de stad

PROFIEL 2. De onkreukbare als artiest: Leoluca Orlando van Palermo

Hoofdstuk 3. De stad en de democratie. Van onafhankelijke polis naar interdependente kosmopolis

PROFIEL 3. De efficiënte clown: Boris Johnson van Londen

Hoofdstuk 4. Burgemeesters regeren! Ziet democratie er dan zó uit?

PROFIEL 4. Besturen in partnerschap: Wolfgang Schuster van Stuttgart

Hoofdstuk 5. Interdependente steden. Lokale zenuwcellen en mondiale synapsen

PROFIEL 5. De stichter als president en de president als burgemeester: Lee Kuan Yew en Tony Tan van de stadstaat Singapore

Hoofdstuk 6. Steden zonder soevereiniteit. Het nut van onmacht

PROFIEL 6. De (niet helemaal) onverwoestbare: Joeri Loezjkov vanMoskou

II. Hoe mondiaal bestuur van steden kan worden gerealiseerd

Hoofdstuk 7. ‘De sloppenwijkenplaneet’. Het probleem van de ongelijkheid tussen steden 209

PROFIEL 7. Hoofdpijndossiers uit de megastad: Ayodele Adewale van Lagos

Hoofdstuk 8. Stad, genees jezelf! Het terugdringen van ongelijkheid

PROFIEL 8. De edelachtbare mevrouw de burgemeester: Sheila Dikshit van Delhi

Hoofdstuk 9. Slimme steden in een virtuele wereld. Steden verbinden met digitale technologie

PROFIEL 9. De vredestichters: Teddy Kollek van Jeruzalem en Qadoura Moussa van Jenin

Hoofdstuk 10. Cultuursteden in een multiculturele wereld. De kunst van de interdependentie

PROFIEL 10. Maatschappelijke komedie en de kunst van het burgerschap: Antanas Mockus van Bogotá

Hoofdstuk 11. Burgers zonder grenzen. De glokale burgermaatschappij en het confederalisme

PROFIEL 11. De glokale gemeenschapsorganisator: Park Won-soon van Seoul

Hoofdstuk 12. Een mondiaal burgemeestersparlement. Democratie van onderop en de weg naar interdependentie

PROFIEL 12. Burgemeesters van de Lage Landen: Job Cohen van Amsterdam; Ahmed Aboutaleb van Rotterdam; Patrick Janssens van Antwerpen; Eberhard van der Laan van Amsterdam

Noten

.

DANKBETUIGINGEN

.

Dit boek bouwt voort op een grote hoeveelheid werk die eerder werd ondernomen door tal van onderzoekers die het domein van de stad veel beter kennen dat ik dat ooit zal doen en er hun onderwerp en soms zelfs hun levenswerk van hebben gemaakt. Wat ik in dit boek doe komt er in veel gevallen op neer dat ik een megafoon voor hen ophoud, zodat de scherpzinnige en volhardende stemmen waarmee ze opkomen voor het bevrijdende potentieel van de stad overal te horen zijn. Tom Bender, Manuel Castells, Eric Corijn, Mike Davis, Richard Florida, Edward Glaeser, David Harvey, Peter Marcuse, Saskia Sassen, Richard Sennett en Ronald van Kempen – en eerder al Lewis Mumford, Max Weber, Jane Jacobs en al die anderen die in dit boek worden aangehaald – hebben een hecht doortimmerd bouwwerk opgetrokken dat ik tot mijn geluk heb kunnen bewonen en verkennen. Het was mijn taak om de resultaten van hun werk toe te passen en te zoeken naar een vorm van constructieve interdependentie – naar een wereldwijd democratisch bestuur – waarin steden de hoofdrol spelen.

Zoals alle schrijvers en onderzoekers heb ik enorm geprofiteerd van talloze anderen bij het bedenken en uitvoeren van dit project. Met name de drie onderzoeksassistenten die in verschillende stadia van dit manuscript met me hebben samengewerkt leverden belangrijke bijdragen: Patrick Inglis, die me hielp met het onderzoek en met me meedacht over het project vanaf de allereerste fase, toen mijn aandacht net begon te verschuiven van het mondiaal bestuur naar de wereldsteden, en wiens werk over India en de stad zo belangrijk is; Deirdra Stockmann, die mijn onderzoeksassistent was tijdens het schrijven van de eerste helft van het boek – haar onderzoek over netwerken en ongelijkheid bleek zeer waardevol; en Daniel London (zie hieronder). Harry Merritt, mijn voormalige adjunct en programmacoördinator bij CivWorld (nu net weer terug op de faculteit geschiedenis van de universiteit om zich op zijn eigen wetenschappelijke interesses te richten) was weliswaar niet direct betrokken bij het onderzoek, maar is bij het schrijven van dit boek steeds aanwezig geweest en ik heb veel aan zijn nieuwsgierigheid en zijn bijdragen te danken.

Daniel London, die van begin tot eind betrokken was bij mijn onderzoek, die aan de wieg stond van de website van het boek en daar ook toezicht op hield, was veel meer voor me dan alleen onderzoeksassistent. Hij fungeerde als nauwgezet redacteur, als zorgvuldig grafiekenbouwer en gegevensverzamelaar en als waardevol ideeëngenerator. Daniel was enige tijd onderzoekscoördinator van mijn CivWorld-team aan het Graduate Center van de City University van New York. Hij is van grote betekenis geweest voor dit project.

Ik heb ook kunnen profiteren van mijn betrekkingen met vroegere studenten (tegenwoordige collega’s) van me, van die met SungMoon Kim bijvoorbeeld, met wie ik jaren geleden een beschouwing schreef over een nieuw interdependentieparadigma voor mondiaal bestuur die als springplank fungeerde voor de ideeën in dit boek, en wiens eigen werk over de burgerlijke samenleving in het Oosten en het Westen zo belangrijk is; en van die met Stuart MacNiven, die met zijn onderzoek naar Rousseau, zijn liefde voor de politieke theorie en zijn vriendschap een voortdurende bron van inspiratie vormde. Trevor Norris heeft, als redacteur van een nog te verschijnen Festschrift, ook voortdurend belang gesteld in en bijgedragen aan dit werk.

Van een aantal vrienden en collega’s ontving ik zeer waardevolle steun voor het werk waaruit dit boek voortkwam; sommigen gaven ook financiële bijdragen. Dankzij hun steun kon mijn ngo CivWorld tot bloei komen en kon ik zelf de onderzoekstak van die organisatie op cruciale wijze ontwikkelen. Ik heb met name heel veel gehad aan de vriendschap en de steun van Sara McCune, die ik leerde kennen in de jaren 1970, toen ik redacteur was van het tijdschrift Political Theory, dat werd uitgegeven door haar toen nog nieuwe uitgeverij Sage Publications, en verder ook aan de hulp van haar directeur Blaise Simqu, met wie ik enige decennia terug samenwerkte, in de tijd dat we beiden nog jonge redacteuren waren. Met Heinrich Thyssen ben ik al vele jaren lang bevriend; hij heeft bij herhaling laten zien dat ook toonaangevende figuren uit het bedrijfsleven kritisch kunnen meedenken over interdependentie. De steun van Thyssen en zijn Nomis Research Foundation vergemakkelijkte mijn onderzoek en mijn werk over het onderwerp. Heinrich introduceerde me ook bij zijn collega Jerre Stead, wiens steun op één bepaald sleutelmoment van vitaal belang bleek. Sinds kort heeft ook Liz Levitt Hirsch (van Levitt Pavilions) zich als vriendin en voorstander van de Interdependence Movement en van mijn eigen onderzoek opgeworpen, en daar wil ik haar zeer voor bedanken. George Elvin en zijn vrouw Ginger droegen de Interdependence Movement al lang een warm hart toe, en George fungeerde bovendien als levendige gesprekspartner over cruciale economische en politieke kwesties. Ten slotte heb ik door de jaren heen enorm geprofiteerd van mijn relatie met de Kettering Foundation, die met haar stedelijke agenda die van mezelf heeft helpen definiëren. Voorzitter David Mathews en vicevoorzitter en programmadirecteur John Dedrick zijn me steeds blijven steunen. De ruimhartige steun en de gemeenschappelijke oriëntatie van de stichting zijn me vooral zo dierbaar geweest omdat John ooit als begaafd promovendus met mij heeft samengewerkt aan Rutgers University.

George Soros en het Open Society Institute staan bekend om hun leiderschap op het terrein van de mondiale burgerlijke samenleving en de progressieve politiek. George Soros verleende mij en mijn ngo CivWorld gastvrij onderdak in de tijd dat ik nog maar net begonnen was met mijn werk over interdependentie, dus in een tijd dat die steun van vitaal belang was. Zijn steun kwam vaak tot stand door bemiddeling van Michael Vachon, zijn assistent, aan wiens vriendschap en hulp ik door de jaren heen zo veel heb gehad. Toen we het OSI verlieten, bood de denktank Demos onderdak aan CivWorld, en aan mij, toen ik werd aangesteld als Distinguished Senior Fellow en zo in de gelegenheid kwam om de ideeën te ontwikkelen die tot dit boek hebben geleid. De voormalige bestuursvoorzitter Stephen Heintz – de eerste voorzitter van Demos en een man die wereldwijd leiding geeft aan de discussie over de burgerlijke samenleving – en Miles Rapoport, de huidige, energieke directeur van Demos, ontvingen de interdependentieagenda met open armen en maakten mijn onderzoek voor het boek mede mogelijk. En nog maar kort geleden bood professor Kathleen McCarthy me hartelijk onderdak bij het Center on Philanthropy and Civil Society van het Graduate Center aan de City University van New York.

Mijn collega’s en vrienden uit de stuurgroep van de Interdependence Movement hebben deel uitgemaakt van het intellectuele klimaat dat dit werk mogelijk heeft gemaakt – met name Bhikhu Parekh, Adam Michnik, Claus Offe, Guy Gypens, Jakob Köllhofer, Olara Otunnu, Harry Belafonte, Michel Rocard, Luis Ernesto Derbez en Jacqueline Davis – die onlangs voorzitter werd van de bestuurscommissie van CivWorld en op wier oordeel en warme vriendschap ik zeer ben gaan vertrouwen. David Baile en Rachel Cooper, beiden werkzaam voor de commissie, belichamen de geest van interdependente steden.

Enige collega’s van me die jarenlang deelnamen aan het Global Governance Seminar dat bijeenkwam bij Demos hebben belangrijke bijdragen geleverd aan de ontwikkeling van mijn denken over het mondiaal bestuur en de steden. Ik denk dan onder meer aan mijn dierbare vriendin en mede-seminarvoorzitter professor Seyla Benhabib, die voortdurende inspirator tot creatief denken, zonder wie het seminar nooit had kunnen slagen; en aan Jim Sleeper, Robert Keohane, Nannerl Keohane, Kwame Anthony Appiah, Stephen Bronner, Saskia Sassen, Jonathan Schell, Virginia Held en David Callhan. Het was mede te danken aan mijn vriend en intellectuele collega Parag Khanna dat ik me met mondialisering ging bezighouden, en Hans Joachim Schellnhuber van het Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung, een visionair op wereldniveau op het terrein van de klimaatverandering, is als gesprekspartner van grote waarde voor me geweest. Jim Anderson en Kate Leonberger van Bloomberg Philanthropies, Wolfgang Schmidt, gezant voor Buitenlandse Zaken van Hamburg en voormalig burgemeester Wolfgang Schuster van Stuttgart hebben me bijgestaan bij het conceptualiseren van de weg naar een mondiaal burgemeestersparlement. Peter Schwartz maakte een reis naar Singapore mogelijk die van grote waarde was voor mijn onderzoek en stelde me voor aan Stewart Brand, de oprichter van Long Now Seminar, waar ik een vroege versie van mijn onderzoek presenteerde. Met Keith Reinhard heb ik al vele jaren lang stevig kunnen discussiëren over allerlei zaken, van branding en consumentisme tot steden en interdependentie, en ik blijf van zijn wijsheid profiteren.

Bij de Yale University Press werd ik zeer kundig bijgestaan door mijn redacteur William Frucht en de man die al zo lang mijn vriend en agent en tegenwoordig ook redacteur van de uitgeverij is, Steve Wasserman – de man die jaren geleden mijn boek Jihad vs. McWorld redigeerde. Yale en zijn redacteuren combineren de zin voor relevantie en urgentie die we doorgaans met commerciële uitgevers associëren met de zorgvuldige aandacht voor hoge maatstaven en wetenschappelijk detail die traditioneel de specialiteit vormen van academische uitgeverijen. Ik kan me geen productievere uitgeversverbintenis voorstellen.

Deze zeer bijzondere groep vrienden en mensen die aan mijn denken, onderzoek en tekst hebben bijgedragen, verdient een groot deel van de waardering voor de bijdrage die dit boek kan leveren aan de manier waarop wij in de eenentwintigste eeuw naar steden kijken. De verantwoordelijkheid voor de tekortkomingen berust geheel en al bij mij.

Leah Kreutzer Barber, de danseres/kunstenares/activiste/milieuactiviste die mijn partner en vrouw is en bovendien de moeder van onze getalenteerde dochter Nellie, weet wat zij voor dit werk en mijn leven betekent. Er staat geen idee in dit boek dat we niet op zaterdagochtend bij de koffie en de bagels hebben besproken; er is geen onderdeel van het manuscript dat niet heeft geprofiteerd van haar redactionele scherpzinnigheid, waartoe ze me vaak op tijdstippen dat we beiden allang hadden moeten slapen nog toegang gaf. Wat zij heeft bijgedragen kan enkel worden tekortgedaan als je het samenvat in woorden – hoe passend ook – als lief, gekoesterd en aanbeden.

A Country Boy Can Survive

Woorden en muziek van Hank Williams, Jr.

Copyright @ 1981 by Bocephus Music, Inc.

All Rights Reserved Used by Permission

Reprinted by Permission of Hal Leonard Corporation

I.

Waarom steden op mondiaal niveau zouden moeten regeren

HOOFDSTUK 1

Als burgemeesters de wereld
zouden regeren

Waarom ze dat zouden moeten doen
en hoe ze dat nu al doen

Stad van schepen!

...............

Stad van de wereld! (want alle rassen zijn hier,

Alle landen van de aarde hebben hun inbreng hier;)

..............................................

Stad van werven en winkels – stad van hoge gevels van marmer en ijzer!

Trotse, vurige stad – kranige, krankzinnige, extravagante stad!

Spring op, o stad!

Walt Whitman, ‘Stad van schepen’

In een snelgroeiende wereld die te grote verschillen en te weinig solidariteit kent, verkeert de democratie in een diepe crisis. Nu weerspannige natiestaten die eens de democratie van schaalproblemen moesten redden de mondialisering van de democratie blokkeren, wordt het tijd om in alle ernst te vragen: ‘Kan de stad de wereld redden?’1 Ik geloof dat dat kan. In dit boek zal ik laten zien waarom de stad dat zou moeten doen en in welke opzichten dat al gebeurt.

In de luisterrijke geschiedenis van de stad hebben we de cirkel rond gemaakt. De mensheid begon haar opmars naar de politiek en de beschaving in de polis – de stadstaat. Dat was het eerste kweekbed van de democratie. Maar millennialang hebben we erop vertrouwd dat de monarchie en het wereldrijk en vervolgens de nieuwe natiestaten de last van de beschaving en het juk van de democratie wel zouden kunnen dragen. Vandaag de dag, na een langdurige geschiedenis van regionale successen, laat de natiestaat ons op mondiale schaal in de steek. Die staat vormde het perfecte politieke recept voor de vrijheid en onafhankelijkheid van autonome mensen en landen. Maar hij leent zich volstrekt niet voor interdependentie. De stad, de menselijke habitat die steevast als eerste toevlucht fungeert, is in de steeds mondialer wordende wereld van vandaag de dag opnieuw uitgegroeid tot de hoop van de democratie.

Of stedelijkheid nu van nature wel of niet bij ons past, ze is onze geschiedenis, en ze bepaalt hoe we wonen, werken, spelen en betrekkingen aangaan, in goede en in kwade dagen, bij toeval of planmatig. Welke grootschalige politieke constructie we ook vormen, politiek begint in de wijk en in de stad. Meer dan de helft van de wereldbevolking woont vandaag de dag in steden. De stad lijkt onze bestemming te zijn, zoals ze ook onze oorsprong was. In de stad ontplooien we onze creativiteit, bestendigen we onze gemeenschap en realiseren we ons burgerschap. Als we moeten worden gered, dan zal de stad eerder als veranderingsinstrument optreden dan de natiestaat.

Wanneer we rekening houden met de weerstand die er bij staten leeft ten opzichte van grensoverschrijdende samenwerking, staan we vandaag de dag vóór alles voor de taak om alternatieve instellingen te ontdekken of te creëren die in staat zijn om de steeds complexer wordende problemen van een interdependente wereld het hoofd te bieden zonder de democratie prijs te geven die van oudsher door natiestaten werd gewaarborgd. Om onszelf te behoeden voor enerzijds anarchistische vormen van mondialisering, zoals oorlog en terrorisme, en voor monopolistische vormen, zoals multinationale ondernemingen, hebben we democratische gremia nodig die functioneren, gremia die in staat zijn om de mondiale problemen waar we in een steeds interdependentere wereld mee te maken krijgen aan te pakken. In de eeuwen van strijd die de wereld onderging vanaf het Congres van Wenen tot aan de nederlaag van de Asmogendheden en de vastlegging van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, vanaf het Verdrag van Versailles tot aan de val van de Berlijnse Muur en het einde van een in tweeën gesplitste wereld, hebben natiestaten maar weinig voortgang geboekt in de richting van mondiaal bestuur. Ze zijn van nature te zeer geneigd tot rivaliteit en wederzijdse uitsluiting en lijken in hun diepste wezen ongeschikt voor samenwerking en niet in staat om op mondiaal niveau gemeenschappelijke belangen te formuleren. Bovendien houden ze de democratie gevangen in een verstikkende omhelzing, en er lijkt weinig zicht te bestaan op democratiserende mondialisering of mondialiserende democratie zolang het floreren daarvan afhankelijk is van soevereine landen die elkaar als rivalen zien. Dus wat moet er gebeuren?

De oplossing ligt voor ons, levensgroot maar nog goeddeels onontdekt: laat de steden, onze politieke eenheden met de grootste netwerken en de meeste onderlinge verbindingen, onze steden die het vooral moeten hebben van samenwerking en pragmatisme, van creativiteit en multiculturaliteit, doen wat de staten niet kunnen. Laat burgemeesters de wereld regeren. Als, zoals Edward Glaeser schrijft, ‘de kracht die voortvloeit uit menselijke samenwerking het grote geheim is achter het succes van een beschaving en de voornaamste reden waarom er steden bestaan’, dan zouden steden beslist op wereldwijde schaal kunnen en moeten regeren.2

In feite gebeurt dat ook al. Steden vormen in toenemende mate netwerken van cultuur, handel en communicatie die de wereld omspannen. De netwerken en de coöperatieve complexen die ze belichamen kunnen ertoe worden aangespoord om in formele zin te gaan doen wat ze in informele zin nu al doen: regeren door middel van vrijwillige samenwerking en gedeelde consensus. Als burgemeesters de wereld zouden regeren, zouden de meer dan 3,5 miljard mensen (meer dan de helft van de wereldbevolking) die in steden wonen en het nog veel grotere aantal mensen dat in voorsteden woont zowel op lokaal niveau kunnen participeren als wereldwijd kunnen samenwerken – een wonder van stedelijke ‘glokaliteit’ dat ons pragmatisme in plaats van politiek, innovatie in plaats van ideologie en oplossingen in plaats van soevereiniteit in het vooruitzicht stelt.3

De democratie in de moderne wereld is voor de uitdaging komen te staan om de burgerparticipatie, die zich op lokaal niveau afspeelt, te verbinden met de macht die is gecentraliseerd. De natiestaat heeft die klus ooit kunnen klaren, maar is in recente tijden te groot geworden om substantiële participatie mogelijk te maken, ook al blijft hij te klein om zich te verstaan met een mondiaal gecentraliseerde macht. Het kosmopolitisme reageert door zich voor te stellen dat burgers die geworteld zijn in stadswijken, waar participatie en gemeenschap nog mogelijk zijn, over de grenzen heen reiken om de confrontatie met de centrale macht aan te gaan en die te kanaliseren. Het stelt zich voor hoe ze zich met elkaar verbinden om anarchistische vormen van mondialisering en de onwettige krachten die daardoor worden ontketend te controleren en te reguleren. Vijfentachtig jaar geleden begon John Dewey zijn ‘zoektocht naar de grote gemeenschap’, een gemeenschap die mensen door middel van gemeenschappelijke activiteiten en machtige symbolen zou kunnen verenigen tot een steeds groter publiek dat communicatief was georganiseerd.4 Daarbij maakte Dewey de democratie los van overheid en staat alléén en verklaarde hij nadrukkelijk dat ze moest worden begrepen als een wezenlijke verbindingsvorm die ook het gezin, de school, de industrie en de godsdienst omvatte. Hij was ervan overtuigd dat die democratie volledig tot haar recht zou komen wanneer ze zou worden omarmd ‘als een leven van vrije, verrijkende vereniging’, maar alleen wanneer ‘vrijelijk ondernomen maatschappelijk onderzoek zich onlosmakelijk paart aan de kunst van het volledig en beweeglijk communiceren’.5

Een door steden geregeerde wereld geeft een democratische vorm aan Dewey’s inspirerende visioen van de grote gemeenschap. Het is daarbij niet nodig dat er op kunstmatige wijze, vanuit het niets, een nieuwe, mondiale regeringsstructuur wordt gecreëerd, en het betekent niet dat het handelen van de door netwerken verbonden steden moet worden gecertificeerd door de natiestaten die ze passeren. Het betekent dat, zoals dat ook in de laatste hoofdstukken van dit boek zal gebeuren, de nadruk sterker komt te liggen op niet-hiërarchische vormen van burgerschap, burgerlijke samenleving en vrijwillige grensoverschrijdende gemeenschapsvorming dan op hiërarchische voorschriften en handelingsmandaten die uitgaan van centralistische mondiale bestuurders. Michael Bloomberg, de burgemeester van New York, mag overmoedig lijken, in zijn retoriek – niet echt die van Dewey, maar in realisme geworteld – klinkt de kracht op van het stedelijk lokalisme dat zich manifesteert in een interdependente wereld: ‘Ik heb mijn eigen leger in de vorm van het NYPD,’ zegt Bloomberg, ‘ik heb mijn eigen ministerie van Buitenlandse Zaken, tot grote ergernis van Foggy Bottom.’* New York herbergt ‘alle soorten mensen uit alle delen van de wereld en alle soorten problemen’. En als Washington dat niet leuk vindt? ‘Ach,’ geeft Bloomberg toe, ‘ik luister niet zo heel veel naar Washington.’6

* Foggy Bottom: de plek in Washington dc waar het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken gevestigd is. (noot van de vert.)

De beweringen van burgemeester Bloomberg ontlenen hun betekenis niet aan snoeverij, maar aan de lasten en de mogelijkheden van de stad. Want, zo stelt hij, ‘het verschil tussen mijn bestuursniveau en andere bestuursniveaus is dat er op stadsniveau moet worden gehandeld’. Terwijl de Amerikaanse overheid op dit ogenblik ‘eigenlijk niets kan uitrichten [...] moeten de burgemeesters van dit land nog steeds optreden in de echte wereld’. Presidenten profeteren principes; burgemeesters halen de vuilnis op. En voeren campagne voor wapenbeheersing (bijvoorbeeld met de door Bloomberg geïnspireerde ngo Mayors Against Illegal Guns). En binden de strijd aan tegen de opwarming van de aarde (de C40-steden). Dit actiegerichte denken zien we ook terug in organisaties als de ICLEI (plaatselijke overheden voor duurzaamheid), die in haar verslag, dat volgde op de defaitistische VN-klimaattop van eind 2011 in Durban, vaststelde dat ‘de lokale overheid de echte knopen moet doorhakken als er gereageerd moet worden op de invloed van klimaatverandering op de mens’.7 Een jaar eerder al hadden de steden duidelijk gemaakt hoe ze de klimaatverandering zouden aanpakken, toen 207 steden het Mexico City Pact tekenden, op de World Mayors Summit on Climate in Mexico City, terwijl de staten nog weinig anders deden dan elkaar vage toezeggingen doen over ‘strategieën en acties die gericht zijn op het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen’.

Door de netwerken waarin ze al samenwerken uit te breiden en te diversifiëren, bewijzen steden dat ze samen dingen kunnen doen die staten niet kunnen. Wat zou het burgemeestersparlement dat ik in Hoofdstuk 12 zal bepleiten anders zijn dan de formalisering van bestaande, spontane mondiale netwerken? Het Wereldcongres van het metanetwerk dat plaatsvond in 2010, United Cities and Local Governments geheten, met drieduizend afgevaardigden uit honderd landen, is al een flinke stap in de richting! Is de toekomstige burgerreligie van de wereld meer dan de gedeelde publieke duiding van de manier waarop mensen werkelijk in steden leven? De instelling die rondtrekkende arbeiders, of het nu om taxichauffeurs of accountants gaat, in staat stelt om, bij hun zoektocht naar werk, van stad naar stad te zwerven zonder de stad ooit echt te verlaten? Steden heb je in soorten en maten, maar in functioneel en infrastructureel opzicht lijken ze allemaal ook weer op elkaar. Het nieuwe City Protocol-netwerk komt met suggesties om die overeenkomsten te benutten en stelt een ‘steeds intensiever werkkader voor steden over de gehele wereld’ voor ‘om de prestaties op het terrein van duurzaamheid, economisch concurrentievermogen, kwaliteit van leven en stedelijke diensten te beoordelen en te verbeteren, door innovatie en door de demonstratie van nieuwe leiderschapsmodellen en nieuwe manieren om de samenleving te mobiliseren en door de toepassing van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën’.8

Hoeveel manieren zijn er om een miljoen mensen in een radicaal afgegrensde ruimte te stoppen? In de achttiende eeuw al merkte Jean-Jacques Rousseau op dat ‘alle hoofdsteden sprekend op elkaar lijken. [...] Parijs en Londen komen me voor als dezelfde stad.’9 Verschillen São Paulo, Tokio en New York vandaag de dag zo van elkaar? De mondiale burgerlijke samenleving die wij ons voorstellen bestaat simpelweg uit het wereldwijde netwerk van partnerschappen en samenwerkingsverbanden die al gedeelde maatschappelijke waarden hebben: gemeenschappen die zijn georganiseerd rond de strijd voor de universele mensenrechten, religieuze organisaties met een oecumenisch perspectief, internationale genootschappen van kunstenaars en sociale netwerken van zowel reële als virtuele vrienden die in hun steeds groter wordende kringen ook vreemden willen opnemen. Dat netwerk hoeft niet meer geboren te worden maar is al een opgroeiend kind, dat er in feite op wacht om te worden erkend, ingezet en geformaliseerd. De synapsen die stedelijke zenuwcellen met elkaar verbinden (meer daarover in Hoofdstuk 5) markeren al nieuwe wegen naar interdependentie.

Door nieuwe samenwerkingsmechanismes en gemeenschappelijke besluitvorming kunnen steden samen problemen aanpakken rond wapens, handel, klimaatverandering, culturele uitwisseling, misdaad, drugs, transport, volksgezondheid, immigratie en technologie. Het hoeft niet altijd om formele mechanismes te gaan: Rey Colón, wethouder in Chicago, ‘zag tijdens een reis naar de Spaanse stad Sevilla voor het eerst hoe goed huurfietsprojecten functioneerden’.10 Burgemeester Rahm Emanuel deed vervolgens de campagnebelofte dat hij honderdvijftig kilometer ‘groene’, afgeschermde fietspaden zou aanleggen langs grote verkeersaders in Chicago; die belofte lost hij momenteel in. Het huurfietsenplan in New York City ging medio 2013 van start. Het feit dat steden groene ideeën met elkaar delen en in stadsnetwerken als de C40 samenwerken op het terrein van de klimaatverandering, betekent nog niet dat ze ook de wereld regeren, maar het geeft wel aan dat steden bij het aanpakken van de ontzaglijke interdependentieproblemen een grote voorsprong hebben op de staten, en dat alleen omdat ze informeel en op vrijwillige basis nu al samenwerken. Stedennetwerken vormen nu al een aanvulling op het moedige maar bedreigde experiment van de Europese Unie, door soevereiniteit te bundelen met vitale strategieën die het uiteenvallen van de eurozone vermoedelijk zouden overleven.

Wolfgang Schuster, die lange tijd burgemeester van Stuttgart was (maar dat inmiddels niet meer is), is een Europees staatsman en organisator, maar vóór alles een stedelijke democraat die oog heeft voor de manier waarop de lokale democratie wordt versterkt door samenwerking van steden onderling. ‘Wij zijn geen eiland,’ stelt hij, ‘we hebben behoefte aan een sterke lobby voor sterke lokale zelfbestuurssystemen. Maar steden zelf zijn geen eilanden, dus we moeten in netwerken opereren om duidelijk te maken waar onze behoeften liggen, wat we nodig hebben [door] van elkaar te leren.’11 Met deze nuchtere en praktische manier van werken kunnen steden mettertijd, met behulp van hun eigen slimme samenwerkingsverbanden, een alternatief vormen voor de lompe dans van Europese landen die te wijten is aan hun banken en dus aan de machinaties van de G9 of de G20. Hoe? Ik zal pleiten voor een burgemeestersparlement dat kan samenkomen zonder dat daar toestemming van de staten voor nodig is, dat op basis van consensus oplossingen zoekt voor gedeelde problemen en dat op vrijwillige basis beleidsmaatregelen treft waarvoor het in gezamenlijk overleg heeft gekozen.

Wanneer burgemeesters als Michael Bloomberg van New York maatregelen voorstellen om het roken aan banden te leggen of iets aan overgewicht bij kinderen te doen door de verkoop van grote bekers frisdrank te beperken, kan Washington enkel verbaasd toekijken – het zal de initiatieven laken of bewonderen maar een onmachtige indruk maken op burgemeesters elders in de wereld die hetzelfde zouden kunnen doen. (Natuurlijk kan de rechter ingrijpen, zoals dat gebeurde bij Bloombergs frisdrankverbod.) De frisdrank- en tabaksindustrie, die als gevolg van hun arrogante lobby’s en verleidelijke bankrekeningen zeer veel invloed op nationale overheden uitoefenen, kunnen weinig meer doen dan in advertentiecampagnes jammeren over de verloren vrijheid om jezelf (of je kinderen) de dood in te jagen. Dat wil niet zeggen dat het staten volstrekt ontbreekt aan de macht om steden die hen proberen te passeren, aan banden te leggen of zelfs te wurgen. Door hun wetgevende soevereiniteit en hun budgettair gezag kunnen staten steden tegenhouden die ervandoor willen gaan. De enige stad ter wereld die volstrekt wrijvingsloos met haar staat samen bestaat is Singapore, waar stad en staat één zijn. Toch blijft er voor vastberaden steden een verrassend grote arena van stedelijke activiteit en internationale samenwerking over.

De oproep om burgemeesters te laten uitgroeien tot mondiale bestuurders en hun stedelijke kiezers in staat te stellen om over de grenzen heen te reiken en burgers zonder grenzen te worden is dus geen uiting van utopisme. Het gaat om meer dan het hunkeren naar een onmogelijk regime van wereldwijde gerechtigheid. Het gaat erom dat we een wereld erkennen die zich op dit moment al ontwikkelt, een wereld die ontstaat zonder systematische planning of de zegen van welk staatsgezag dan ook; dat we ons voordeel doen met het unieke stedelijke potentieel voor samenwerking en egalitarisme zonder te worden gehinderd door de hardnekkige krachten van soevereiniteit en nationaliteit, van ideologie en ongelijkheid, die natiestaten in de loop der geschiedenis hebben gekluisterd en geïsoleerd in burchten die als ‘onafhankelijk’ en ‘autonoom’ werden aangeprezen. Ook hoeven de burgemeesters hun aspiraties niet te verbinden met de sirenenzang van de zogenaamde Verenigde Naties, die nooit verenigd zullen zijn omdat ze zijn samengesteld uit rivaliserende landen wier wezen bestaat in soevereiniteit en onafhankelijkheid.

Maar als burgemeesters de wereld gaan regeren, is het duidelijk dat ze ook verantwoording moeten afleggen bij de premiers en presidenten. Steden mogen dan al samenwerkingsnetwerken vormen die de wereldeconomie beïnvloeden en de regels en reguleringen van staten passeren, ze vallen onder de jurisdictie en de soevereiniteit van hogere politieke gremia. Burgemeester Bloomberg mag dan zijn eigen leger hebben, hij kan dat niet zomaar inzetten in Cuba, Washington DC of Albany – of zelfs maar aan de overkant van de rivier in Hoboken of Yonkers, een paar kilometer ten noorden van Manhattan. Hij kan fietspaden aanleggen op Manhattan, maar dat betekent nog niet dat hij dat ook kan doen op de New York Thruway of elders langs het tijdens het bewind van president Eisenhower aangelegde Interstate Highway System. Regeren gaat niet alleen over macht maar ook over problemen, niet alleen over jurisdictie maar ook over functionaliteit, dus de relatie die steden tot staten hebben is hier van grote betekenis. Twee vragen zijn cruciaal: harmoniëren of botsen de belangen van steden met die van de staten waartoe ze behoren? En kunnen steden doen wat ze doen wanneer ze geconfronteerd worden met nationale overheden die niet alleen onverschillig staan tegenover hun mondiale aspiraties, maar zich daar zelfs nadrukkelijk tegen verzetten?

De antwoorden op beide vragen zijn complex en werpen wettelijke en politiek-jurisdictionele kwesties op die aan de orde komen in Hoofdstuk 6. Toch is het van meet af aan duidelijk dat er dikwijls spanningen moeten rijzen tussen de belangen van steden en van de staten waartoe ze behoren (en behoren is het juiste woord!). Hoe interdependent en door netwerken verbonden steden wat hun economisch, technocratisch en cultureel functioneren betreft ook mogen zijn, ze staan onder de wet en in de schaduw van de wettige jurisdictie en vallen onder het uitvoerend en budgettair gezag van staten die nog altijd zeer machtig zijn. Staten die op dood spoor zitten. Als het zo is, zoals Saskia Sassen eens heeft geopperd, dat ‘wat bijdraagt aan de groei van het netwerk van wereldsteden misschien wel niet bijdraagt aan de groei van naties’,12 en als de toenemende invloed van de grote steden samengaat met de teruggang van nationale overheden, is het niet erg waarschijnlijk dat die overheden werkeloos toezien hoe hun zeggenschap wordt uitgehold. In de jaren 1970 voerde Norman Mailer op grappige, onzinnige wijze campagne voor het burgemeesterschap van New York, en daarbij kwam hij met het maffe idee om de stad los te weken van de staat New York, misschien zelfs van de hele Verenigde Staten, en onafhankelijk te maken.13 Sommige mensen zullen het als even maf beschouwen om steden zo onafhankelijk van staten te maken dat ze de wereld kunnen gaan regeren. Staten zullen vast alles in het werk stellen om steeds mondialer opererende steden die grensoverschrijdende activiteiten overwegen weer onder de duim te krijgen en aldus krachtig te demonstreren dat die steden, hoe coöperatief en transterritoriaal ze in hun eigen ogen ook zijn, onder de macht van de staat blijven vallen en ondergeschikt dienen te blijven aan de nationale soevereiniteit.

In tegenstelling tot bedrijven of samenwerkingsverbanden zijn staten per definitie territoriaal, en steden nemen altijd grond in beslag die deel uitmaakt van het territorium van een bepaalde staat. New York mag zich dan misschien weinig gelegen laten liggen aan Washington, Washington houdt New York wel in de gaten. Stedelingen mogen grensoverschrijdende dromen koesteren, ze worden niet alleen gedefinieerd door en zijn niet alleen loyaliteit verschuldigd aan de lokale stad, of aan de een of andere snelgroeiende wereldstad, maar ook aan nationale vlaggen en volksliederen en specifieke nationale ‘missies’. Voor burgemeester Bloomberg en zijn trotse New Yorkers – waar ik zelf ook toe mag worden gerekend – betekent dit dat we ons oor niet alleen te luisteren moeten leggen bij ‘New York, New York, it’s a wonderful town’ en het Vrijheidsbeeld, maar ook bij ‘America the Beautiful’ en het Lincoln Memorial; bij dat grote land dat zo graag een ‘baken van vrijheid’ voor de wereld wil zijn. In Frankrijk houdt dit in dat intellectuelen uit het vijfde arrondissement beseffen dat la mission civilisatrice een Franse en geen Parijse aangelegenheid is; en in Duitsland dat de burgers ervoor worden gewaarschuwd dat Deutschland über Alles niet alleen gaat over vergane imperiale glorie of fascistische hoogmoed, maar ook over de soevereiniteit van Duitsland over Frankfurt en Berlijn. Texas mag zich dan soms inbeelden dat het de banden met de Verenigde Staten wil verbreken, en Austin dat het een onafhankelijke, vrijgevochten oase is in de woestijn van Texas, Dallas noch Austin staan op het punt om zich onafhankelijk te verklaren van Texas of de Verenigde Staten.

De interdependentie van steden mag hun banden met natiestaten verzwakken en hun samenwerking versterken, geen staat die naar soevereiniteitsmaatstaven gemeten ook maar een knip voor de neus waard is zal stilletjes blijven toekijken hoe die steden hun ondergeschiktheid tenietdoen en ontsnappen aan de invloed van hun soevereine moederschip. Dat geldt zelfs voor Singapore, waar een stad paradoxaal genoeg moet coëxisteren met een territoriaal gezien met haar samenvallende staat die soevereiniteit uitoefent over zichzelf als staat én als stad. Bovendien zijn nationale gemeenschappen van groot belang voor het definiëren van de burgerlijke identiteit en dragen ze bij aan de vorming van de grotere gemeenschappen die zijn geworteld in een gemeenschappelijke geschiedenis, een gemeenschappelijke taal en een gemeenschappelijke vertelling (bijvoorbeeld een gedeelde religie), waardoor stadsbewoners in staat worden gesteld om hun burgerschap ook buiten de stadsgrenzen te delen. Aangeven dat er spanning bestaat tussen de stedelijke en de nationale identiteit betekent dus niet dat je je voorkeur uitspreekt voor het een of het ander; het gaat hier gewoon om een feitelijke situatie die van invloed is op mijn betoog.

Deze spanning toont aan dat we, wanneer we ervoor willen pleiten dat steden als bouwstenen van mondiaal bestuur gaan fungeren, een systematische, consistente argumentatie dienen te hanteren, waarin niet alleen rekening wordt gehouden met de aard van de stad, maar ook met de macht en de jurisdictie van staten en het hardnekkig voortbestaan van territoriale grenzen. We dienen de geschiedenis en de wezenlijke aard van steden te onderzoeken; we dienen te spreken en uit te weiden over hun pragmatische, probleemoplossende karakter; en we dienen te laten zien hoe hun rol als bouwstenen van mondiaal bestuur kan worden versterkt of bestendigd ten overstaan van de potentieel belligerente oppositie van soevereine eenheden die niettemin een vitale rol spelen in het leven van maatschappij en gemeenschap. Het succes van steden moet een aanvulling vormen op de inspanningen van landen en het onvermogen van soevereine staten compenseren zonder dat die staten worden veronachtzaamd of worden gezien als de schurken in het verhaal van de democratische mondialisering. Want zoals we zullen zien, komt het disfunctioneren van natiestaten als het op wereldwijde samenwerking aankomt voort uit hun deugden – hun onafhankelijkheid, soevereiniteit en hun toewijding aan vrijheid en gelijkheid op nationaal niveau.

Het betoog in dit boek vereist ook dat we onderzoek doen naar de successen van minder bekende maar robuuste stedelijke organisaties en netwerken, dat we die successen proberen te begrijpen en erop voort proberen te bouwen. Ik denk dan bijvoorbeeld aan United Cities and Local Governments, de International Union of Local Authorities, Metropolis (de World Association of the Major Metropolises), de American League of Cities, de ICLEI, de C40-steden (die zich specifiek richten op klimaatverandering), de Nieuwe Hanze, het European Union’s Secretariat of Cities, het Mayors Climate Protection Agreement in de VS, de Association of (U.S.) Mayors Against Illegal Guns, de Megacities Foundation, CityNet en City Procol – onder vele andere. Deze met onbeholpen namen bedeelde en schijnbaar onbeduidende bureaucratische constructies roepen in feite een opwindende nieuwe kosmopolis in het leven die met zijn activiteiten en ambities heimelijk vorm weet te geven aan de mondiale processen en instellingen die staten niet hebben kunnen creëren. Veel van deze netwerken werden gecreëerd of mede vormgegeven door enkele mondiale leidersfiguren, zoals Wolfgang Schuster van Stuttgart, Xavier Trias van Barcelona en Michael Bloomberg, de hyperactieve burgemeester van New York.

Of ze nu wel of niet kunnen rekenen op de steun van het formele gezag, stedennetwerken en megasteden zullen vermoedelijk bepalen of de democratie – en mogelijk zelfs de beschaving als geheel – gedurende de komende decennia overleeft, als het er vóór alles om zal gaan om de heftige conflicten binnen staten en tussen staten onderling achter ons te laten en een antwoord te vinden op de rampzalige economische en ecologische anarchie en de grote ongelijkheid en onrechtvaardigheid die voortvloeien uit de afwezigheid van een mondiaal democratisch bestuur. Nu al worden we die verleidelijke maar fatale anarchie in getrokken die pandemieën en ecologische catastrofes laat floreren in naam van de soevereiniteit: ‘Jullie zullen mijn soevereiniteit niet schenden om mijn luchtkwaliteit te controleren (of mijn wapenproductie te inspecteren of mijn schaliegaswinning te reguleren)!’ En we leven al in een tijdperk van mondiale particuliere monopolies van geld en invloed die onder de vlag van de vrijheid worden gesanctioneerd, en van markten die eigenlijk helemaal niet zo vrij zijn. Het is niet zo dat er gebrek is aan mondialisering, er is gebrek aan een mondialisering die geen particulier maar een publiek karakter heeft, die democratisch en niet autocratisch en egalitair in plaats van monopolistisch is. In de strijd tegen deze wereldwijde anarchie en de mentaliteit van de brute kracht en het winnen ten koste van alles die daarmee gepaard gaat, zijn steden die over de grenzen heen reiken van grote betekenis. Door zich op vrijwillige en coöperatieve basis in te zetten voor duurzaamheid, gerechtigheid en democratische gelijkheid op lokaal niveau kunnen ze de schade herstellen die wordt aangericht door nukkige staten, en de mondiale markten die die staten niet hebben kunnen of willen controleren intomen – of zelfs reguleren. De tot een informele kosmopolis verweven steden kunnen nieuwe kweekbedden worden voor de democratie, ditmaal op wereldwijde schaal.

.

Noten

.

1 Eric Corijn stelt precies die vraag – ‘Kan de stad de wereld redden’ – in een werk over het herstructureren van de aarde en het herscheppen van de stad. Eric Corijn, ‘Can the City Save the World’, in The Future of the Past: Reflections on History, Urbanity and Museums, red. M. Nauwelaerets, Koning Boudewijn Stichting, Antwerpen, 1999, pp. 263-280.

2 Edward Glaeser, Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier, Penguin Books, New York, 2011, p. 15.

3 Het Bevolkingsfonds van de Verenigde Naties rapporteert dat in 2008 3,3 miljard mensen, meer dan helft van de wereldbevolking, in steden woonde, en dat dat in 2030 zal gelden voor 5 miljard mensen. In de ontwikkelde wereld ligt dat percentage nog veel hoger, op haast 70 procent. Vergelijk deze getallen eens met de cijfers van het Population Reference Bureau: in 1800 woonde 3 procent van de bevolking in steden en in 1950 30 procent. Vandaag de dag vindt 90 procent van alle verstedelijking plaats in ontwikkelingslanden, vaak niet alleen in megasteden maar juist meer in middelgrote steden. Nu is men het niet altijd over deze cijfers eens, omdat verstedelijking per regio verschillend wordt gedefinieerd; soms rekent men ook de mensen mee die in voorsteden en steden met maar 50.000 inwoners wonen – gemeenschappen die maar weinig eigenschappen hebben die we met de stad als essentialistische constructie verbinden. Maar over het precieze aantal mag worden gestreden, de richting van de pijl – van platteland en provinciestad naar verstedelijking en metropolen – is onmiskenbaar, en met het oog op dit boek mag die wetenschap volstaan. De ‘vertegenwoordigingsvraag’ moet sowieso worden gesteld, of nu 50, 25 of 10 procent van de wereldbevolking buiten de stad woont.

4 John Dewey, The Public and Its Problems, Henry Holt, New York, 1927, p. 142.

5 Ibid., p. 184.

6 Burgemeester Bloomberg, Toespraak op MIT, 29 november 2011.

7 Persbericht van de ICLEI (Local Governments for Sustainability), 12 december, 2011.

8 Zie www.cityprotocol.org.

9 Jean-Jacques Rousseau, Émile ou de l’éducation, red. François en Pierre Richard, Éditions Garnier Frères, Parijs, 1951, p. 598.

10 Wethouder Colón, aangehaald in Jay Walljasper, ‘How Cities Can get Drivers Biking’, Yes Magazine, 27 juli 2012, http://www.yesmagazine.org/planet/how-cities-can-make-biking-safer.

11 Net als bij burgemeester Schuster hier zal ik af en toe uit gesprekken en met burgemeesters ondernomen ‘studies’ citeren. Dat materiaal, inclusief de volledige studieresultaten, kan worden gevonden op de boekwebsite, op www.ifmayorsruledtheworld.org. De hier aangehaalde uitspraken zijn afkomstig uit het gesprek met burgemeester Schuster, juli 2012. De man die twee termijnen van ieder acht jaar burgemeester was van Stuttgart en in 2013 terugtrad, heeft zich intensief beziggehouden met het opbouwen van stedennetwerken en is de voormalige vicevoorzitter van de ICLEI. Zijn werk vormt het zoveelste bewijs van het feit dat Europa democratisch leeft in zijn steden. Zoals Schuster het uitdrukt: ‘Stapje voor stapje bouwen we onze samenleving op vanuit onze burgers, eerst op stadsniveau en vervolgens op andere niveaus, dat van de samenleving en de lokale democratische cultuur, die in zo veel landen ontbreekt.’

12 Saskia Sassen, The Global City: New York, London, Tokyo, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 2001, p. 9.

13 Zie Benjamin R. Barber, over de campagne van Mailer: ‘Birthday Party Politics’, Dissent, zomer 1973.