Voor Jip

© Niels Veldhuizen 2014

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto auteur © Dirk Jan van Dijk

NUR 320

ISBN 978 90 468 1685 1

www.nieuwamsterdam.nl/nielsveldhuizen

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014,

met ISBN 978 90 468 1684 4

A man knocked on the gate of heaven

his face was scarred and old.

He stood before the man of fate

for permission to the fold.

What have you done, Saint Peter asked

to gain admission here?

I have been a medic, sir,

for many many years!

The gates swang open wide

Saint Peter rang the bell:

Come in and choose your harp, he said.

You had your share of hell!

– Vrij naar een naamloos gedicht uit B. Roetering (red.):

90 jaar Mijnendienst, 1907/1997; Den Helder 1997

Inhoud

 Proloog – Niels 2.0

1  Onder een dunne laag Afghanistan

 Proloog – Niels 2.0

Nonchalant leunde ik tegen de verwarming. Wie er die middag lesgaf en waar het over ging – al sla je me dood. Ik keek langs de docent naar buiten: de oude eikenbomen hadden hun bladeren verloren. Af en toe raapte de wind ze op om ze onverschillig weer rond te strooien.

Na afloop vroeg een collega me wat ik van de les had gevonden. Ik zei dat ik werkelijk geen idee had. Dat het onderwerp me niet interesseerde en dat de docent niet echt gedreven leek om kennis over te willen dragen.

‘Welke lessen zijn volgens jou dan wel van belang?’

‘Laat ik voor mezelf spreken: we moeten het hebben over de posttraumatische stressstoornis, PTSS.’

En zo is het gekomen.

Uruzgan heeft me veranderd. Mijn familie, vrienden en collega’s begrepen me niet meer, en zelf snapte ik er al helemaal geen kloot van.

In de zomer van 2010 werd er bij mij PTSS vastgesteld. Gedurende de daaropvolgende behandeling begon ik in te zien dat veel van mijn problemen voortkwamen uit dat onbegrip over de werking, de oorzaken, de waanzin van de ziekte.

Ik had een probleem en wilde daar iets aan doen, en ik dacht dat via scholing te kunnen bereiken. Ik redeneerde dat begrip en erkenning pas kunnen volgen als PTSS wordt herkend. Niet alleen door de patiënt, maar ook door zijn omgeving. Met hulp van collega’s organiseerde ik een symposium rond PTSS. Na weken van voorbereiding was nagenoeg alles in kannen en kruiken, maar het belangrijkste ontbrak: er was geen patiënt die zijn verhaal wilde vertellen. Sommige collega’s kozen bewust voor de anonimiteit. Anderen zwegen om medische redenen en weer anderen vreesden voor hun carrière als ze zich zouden uitspreken. Maar het overgrote deel zweeg uit gêne. Schaamte die niet werd uitgesproken.

Natuurlijk had ikzelf overwogen om mijn verhaal te doen, maar ook ik had verschillende redenen om niet op dat podium te willen staan. Ook ik was bang voor mijn imago en carrière. Ik wilde niet bekendstaan als de PTSS-patiënt. Ik wilde verder met mijn leven, en vooral geen slachtoffer zijn. Maar hoe? Niets doen en mijn mond houden maakten het er niet beter op. Er moest wat gebeuren, dat voelde bijna net zo natuurlijk als opstaan na een val; ik had er niets aan om op de grond te blijven liggen. Dus besloot ik mijn waarheid wel te vertellen.

Op de dag van het symposium was ik ruim van tevoren in de zaal. Mijn blik gleed over de lege stoelen. Ik telde het aantal zitplaatsen naast elkaar, vermenigvuldigde dat met het aantal rijen en schrok: driehonderdzesentwintig. Ineens spanden al mijn spieren zich aan. Mijn handen begonnen te trillen en het angstzweet liep over mijn rug. Godverdomme, dacht ik, niet nu. Ik draaide me om en verliet de zaal. In de hal stonden al enkele gasten te wachten. Ik nam de trap omlaag, liep naar het toilet, opende een van de deuren en plofte neer op de pot. Daar zat ik, mijn lijf was klam van het zweet en mijn handen trilden nog steeds. ‘Rustig blijven,’ zei ik hardop tegen mezelf. ‘Adem in, adem uit en herpak jezelf.’ Ik keek naar links en rechts, en kwam tot mezelf, en toen realiseerde ik me pas dat er geen toiletpapier hing. Ik glimlachte van opluchting: gelukkig sloeg de stress bij mij niet op mijn darmen.

Toen de dagvoorzitter het symposium geopend had, stapte ik het podium op; de vijf treden leken wel een berg. Daar stond ik ineens vol in het licht, met aan mijn voeten een verduisterde zaal vol collega’s.

Eigenlijk ging het vanzelf. Ik vertelde wie ik was, waar ik was geweest, wat er met mij was gebeurd en wie ik was geworden. De zaal was muisstil. Af en toe vroeg ik me af of er in die inktzwarte ruimte nog wel iemand zat. Aan het eind van mijn betoog reageerde de zwarte ruimte met applaus.

‘Is er nog iets gebeurd?’ vroeg mijn psycholoog. Ik had Max de hand geschud en plaatsgenomen aan zijn bureau. Hij keek me lang en onderzoekend aan. Ik zei niets. ‘Je ziet er slecht uit,’ stelde hij vast. Niet de meest uitnodigende openingszin, maar hij had gelijk. Eigenlijk vond ik het wel prettig dat het meteen op tafel lag. Hij herhaalde zijn constatering en vroeg hoe het kwam.

‘Ik ben doodmoe,’ antwoordde ik. ‘De laatste tijd heb ik veel en hard gewerkt.’ Ik noemde het symposium.

‘En was het een succes?’

‘Jawel, het was een succes.’

Max praatte vrolijk mee: ach ja, van zoiets kun je goed moe zijn. Hij had het over een vermoeide geest in een moe lichaam. Maar hij was nog niet klaar, zag ik. Toen vroeg hij het me opnieuw: waarom ik er zo erbarmelijk uitzag.

Ik besloot me niet langer groot te houden en vertelde hoe de vlag erbij hing. Dat het alweer een aantal dagen klote met me ging, dat het inslapen niet wilde lukken en dat mijn nachtmerries weer terug waren gekomen. Dat ik me lichamelijk een wrak voelde: extreem zweten, spieren die onder maximale spanning stonden, de tremor in mijn handen die steeds sneller terugkwam.

Ik vertelde dat ik om nagenoeg niets geagiteerd raakte en in verbaal geweld verviel. ‘Ik ben bang,’ zei ik. ‘Ik ben als de dood dat het doorslaat naar fysiek geweld.’

En dat was nog niet alles. Ik begon ook aan steeds meer voorvallen en gedachten te twijfelen. Ethische dilemma’s vraten veel van mijn tijd en energie. De stijgende lijn die was ingezet nadat ik aan mijn behandeling was begonnen, was gestagneerd. Nou ja, blééf die lijn maar even vlak, maar mijn curve ging omlaag of, beter gezegd: hij donderde in elkaar. Het ging KUT.

Max wreef over zijn kaak. Wat ik beschreef, vond hij wel erg veel. Wist ik zeker dat ik alleen maar heel hard had gewerkt?

Ik stribbelde nog even tegen, mompelde dat ik geen zin had om alles eruit te gooien, maar wilde tegelijkertijd niets liever.

Dus begon ik voorzichtig over het symposium te vertellen. Dat het organiseren misschien wel vermoeiend was geweest, maar dat dat niet het probleem kon zijn. Ik zei dat ik meer last had van de impact van die dag.

Misschien had ik het van tevoren iets te rooskleurig ingezien en te veel gehoopt op een positieve flow die me omhoog zou duwen. Die flow vond ik wel, maar vooral in het werk dat ik verzette om die dag mogelijk te maken. Want tijdens de dag zelf werd ik hard en ijskoud geconfronteerd met mijn werkelijke positie in het leven.

Max keek me vragend aan.

Ik legde uit dat ik alles wat ik op die dag hoorde en zag, al wist; ik kende de filmpjes en powerpointpresentaties, het beeldmateriaal en de verhalen. Maar die dag, in die volle zaal, kwam het voor het eerst bij me binnen. Alsof iemand mij de hele dag een levensgrote spiegel voor had gehouden en zei: Kijk maar goed, Niels, want je doet alsof het beter met je gaat, je gedraagt je alsof de lijn van jouw herstel alleen maar omhoogloopt, maar ook deze keer vlucht je voor je problemen.

Toen Max me vroeg wat precies mijn bijdrage aan die dag was geweest en wat ik het publiek over mezelf had verteld, zag ik mezelf weer even op dat podium staan. Badend in het licht vertelde ik over de jonge vader die ik ooit was: een flierefluiter, impulsief, actief, aanwezig en vaak op de voorgrond. Daarna vertelde ik mijn gehoor waar ik was geweest, hoe ik het daar had gevonden, en hoe ik mijn verblijf had gezien en beleefd.

Aan het einde van mijn monoloog beschreef ik wie ik was geworden. Ik vertelde over de Niels voor en de Niels na Uruzgan; ik was nog steeds dezelfde persoon, maar was bij terugkomst in een nieuwere versie van mezelf gestapt: Niels 2.0. In die versie ben ik iets ouder en ietsje wijzer geworden, maar hoofdzakelijk door schade en schande. Tenminste, zo beleefde ik het.

Ik sprak ook nog over enkele andere onderwerpen, en vooral over mijn redenen om daar te gaan staan. De eerste was eigenbelang: om meer erkenning voor mijn ziektebeeld te krijgen. Maar om erkenning te krijgen, moeten anderen het probleem eerst herkennen, en daarom was ik het symposium begonnen. Voor de herkenning moesten de specialisten verder zorgen, die na mij het woord zouden voeren.

De tweede reden was ons gezamenlijke belang. Met ‘ons’ bedoelde ik de Dertiende Brigade, maar natuurlijk ook de Drieënveertigste en de Elfde, waarvan ook personeel in Uruzgan was. Dus misschien was ‘ons’ belang wel Landmachtbreed. Want mijn verhaal draaide weliswaar om mij, maar ik was lang niet de enige met deze ziekte.

Integendeel, veel meer jongens en mannen, meiden en vrouwen lijden aan PTSS. Ik vertelde Max dat men ervan uitgaat dat vijf procent van de uitgezonden militairen met psychische problemen terugkomt. In werkelijkheid zal het percentage een stuk hoger liggen, gezien het feit dat tal van mijn collega’s zich niet of niet via de militaire lijn laten behandelen. En zij niet alleen, maar zeer zeker ook hun gezinnen en hun relaties. PTSS heb je nooit alleen; in mijn geval kregen mijn gezinsleden er ook mee te maken. Doordat ik ziek ben, ontwricht ik ook hun leven. Ook zij moeten omgaan met angst en twijfel. Het is dus altijd een gezamenlijk belang om iets aan deze ziekte te doen. En hoe eerder patiënten als zodanig worden gediagnosticeerd, des te sneller komen ze in de geneeskundige lijn en nemen hun kansen op een voorspoedig herstel toe. Waarop ze vervolgens weer aan het werk kunnen. En hoe eerder ze weer aan het werk zijn, des te effectiever is de slagkracht van de Landmacht.

Hoe had ik mijn verhaal daar ook alweer verteld? Ik begon ermee dat ik mijn PTSS aanvankelijk ontkende: ik was niet ziek of gek – dat was de wereld om me heen. Ik vertelde dat ik totaal geen problemen kende, maar dat ik vond dat de mensen in mijn omgeving me een probleem probeerden aan te praten. Natuurlijk had ik donders goed door dat het niet goed met me ging, maar ontkennen was voor mij de snelste en gemakkelijkste oplossing.

Maar ook het moeilijkste vertelde ik aan de zaal. En dat ik zo nu en dan naar de fles greep om me te verdoven en wat makkelijker te slapen. Ik dronk nooit veel te veel, had gelukkig geen alcoholprobleem, maar wel meer dan ooit tevoren.

Max knikte steeds geduldig, maar toen ik stilviel keek hij me indringend aan. ‘Was dat alles wat je ze vertelde?’

Nee, Max, dat was niet alles. Ik legde uit dat ook op het podium de gifbeker helemaal leeg moest. Ook daar vertelde ik over datgene waarvoor ik me schaam: dat ik uiteindelijk doorsloeg in blinde woede en razernij en mijn lichaam en geest niet meer onder controle had, dat mijn zelfbeheersing vanuit het niets kon omslaan in verbale en fysieke agressie. En dat die agressie de druppel was die de emmer deed overlopen, waarna ik professionele hulp ben gaan zoeken. Maar dat het voor sommige dingen te laat was, dat ik sommige daden niet meer terug kon draaien. En ik vertelde over de ‘vrienden’ die geen vrienden bleken te zijn, de idealen die ik kwijt was geraakt.

‘En de spiegel die je werd voorgehouden,’ informeerde Max, ‘hoe werkte die?’

Weer kwamen de beelden terug. De fragmenten van films als The Hurt Locker, waarin ik mezelf meteen herkende in de Amerikaanse sergeant: het gedrag dat hij vertoonde, vertoonde ik ook. Ik zag ook sterke gelijkenissen met de Britse jongens uit Warrior. Eerder had ik al die overeenkomsten niet gezien of niet willen zien, maar op die middag kwam alles bij elkaar. En daar werd me ook opeens duidelijk dat het helemaal niet zo goed met me ging. Wat ik op het podium had staan vertellen, was eigenlijk niet de volledige waarheid geweest.

‘En waarom precies?’ wilde Max weten. ‘Waarom deed je je beter voor?’

‘Simpel, Max: omdat ik niet meer ziek wil zijn. Omdat ik hier niet meer wil komen. Omdat ik geen pillen meer wil slikken. Omdat ik niet wil dat iedereen aan me vraagt hoe het met me gaat. Omdat ik gewoon weer Niels 1.0 wil zijn, zonder beperkingen en angsten. Daarom. Snap je dat? Daarom.’

 1 Onder een dunne laag Afghanistan

Op een lege, donkere parkeerplaats had ik afscheid genomen van mijn vrouw en mijn zoon. Ik liep alleen naar de vertrekhal. Om me heen zag ik tal van collega’s met hun vrienden en familie; zij namen straks pas afscheid van elkaar.

In de vertrekhal brandde een ongenadig en sfeerloos wit licht. Ik keek om me heen en wist dat mijn vrouw en ik de juiste keuze hadden gemaakt: afscheid nemen is iets intiems, iets wat je samen moet doen en niet tussen tal van collega’s in een hectische vertrekhal waar Jan en alleman kriskras door elkaar liep om hun laatste zaken nog snel in orde te maken.

Sommige collega’s kregen op het allerlaatste moment nog even de juiste schoenen. Vanaf een afstand stond ik ernaar te kijken, verbaasd dat in een organisatie als de Koninklijke Landmacht zoiets altijd weer op het allerlaatste moment moest gebeuren. Die schoenen inlopen mochten mijn collega’s in het gangpad van de DC-10, tijdens de vlucht naar de Verenigde Arabische Emiraten.

Ik liep de vertrekhal door op zoek naar koffie. Bij een marktkraampje viel mijn oog op verse broodjes en ambachtelijke gevulde koeken. Deze keer geen rotzooi, dacht ik nog, tot ik bedacht dat als het leger je goed eten voorzet, het er iets voor terug wil. Die schuld moest ik de komende maanden in Afghanistan gaan inlossen, dacht ik toen ik twee gevulde koeken pakte – een voor nu en een for a rainy day.

Overal stonden groepjes mensen. De meeste gezichten kende ik wel, maar ik was op zoek naar mijn maatjes. Ik vond ze achter in de hal, onderuitgezakt op hun tassen of leunend tegen een muurtje. Sommigen waren half in slaap gedoezeld, anderen kletsten of speelden met hun iPod. Ik probeerde nog een opgewekt ‘Hoe is het ermee?’, maar kreeg geen antwoord.

De vliegreis naar het Midden-Oosten verliep perfect. Alleen de maaltijd was als altijd niet zoals je gehoopt had. Ik haalde glimlachend een gevulde koek tevoorschijn. Dat had mijn buurman al snel in de gaten, zodat we uiteindelijk elk van een halve koek genoten.

De piloot zette de landing in en het toestel maakte een lange, flauwe bocht boven Dubai. Ik zag de Burj al Arab, het enige zevensterrenhotel dat de wereld rijk is. Zijn kenmerkende vorm van een zeil (dhow) en het fel knipperende licht op de top maakten het tot een indrukwekkend bouwwerk. Even kon ik niet aan de gedachte ontkomen dat zo’n gebouw gemaakt moest zijn om tegenaan te vliegen. Waren wij niet op reis omdat een aantal jaren terug vliegtuigen in gebouwen waren gevlogen waarop net zulke lampjes hadden geknipperd?

In de Verenigde Arabische Emiraten kregen we een slaaplocatie aangewezen; daar konden we gedurende de dag ook schuilen voor de woestijnwarmte. Een van de soldaten werd het al snel te veel: ‘Waarom moeten we verdomme in deze verzengende hitte zitten wachten?’ jammerde hij.

‘Niet om het een of ander, maar waar zijn we in godsnaam?’ viel zijn maatje hem bij.

Hun vragen kwamen niet voort uit dommigheid, maar uit jeugdige balorigheid of door de spanning. We wisten verdomd goed waar we waren: op Minat Airport, dat ter beschikking was gesteld aan de NAVO. Die gebruikte het als logistieke buitenpost tijdens acties in Afghanistan – en de NAVO-operatie in Uruzgan was onderdeel van de ISAF-operatie in dat land.

Tegen het vallen van de avond zouden we met een Britse Lockheed C-130 Hercules – een middelzwaar transportvliegtuig – naar Kandahar vliegen. ‘Waarom dan pas?’ vroeg een jonge collega geïrriteerd. ‘Omdat we dan boven Afghanistan vliegen als het daar donker is. En je begrijpt vast wel waarom dát is,’ klonk het uit een hoek van het slaapvertrek.

De propellers van ons toestel draaiden al toen we via het goederenluik aan de achterkant aan boord gingen. Na de verplichte veiligheidsbriefing deed ik mijn oordopjes in: ons stond dik twee uur pokkenherrie te wachten.

Na een minuut of negentig klonk de stem van de gezagvoerder door het toestel. In kakkineus Oxford-Engels heette hij ons welkom boven oorlogsgebied: dit zou de komende maanden ons thuis zijn. Daarna dimde hij de verlichting; ik deed mijn ogen pas weer open toen we in Kandahar aan de grond stonden.

Op Kandahar Air Field (KAF) was het aardedonker en, voor een vliegveld, opvallend stil; en het rook er anders dan thuis: naar specerijen, waarvan sommige me vaag bekend voorkwamen.

In een klein propellervliegtuigje vloog ik met een aantal collega’s laag over de bergtoppen en door de dalen van zuidelijk Afghanistan vrijwel direct verder naar Tarin Kowt. Net buiten die stad lag Kamp Holland, de thuisbasis van zo’n twaalfhonderd Nederlanders en vierhonderd Australische militairen. Dat het kamp juist hier was opgebouwd, was geen toeval: Tarin Kowt is Uruzgans provinciehoofdstad, en daar hebben zich simpelweg de meeste inwoners van deze overigens nagenoeg niet-verstedelijkte provincie gevestigd. Vanuit Tarin Kowt wordt Uruzgan bestuurd, en de meeste wegen lopen erlangs of erdoorheen.

En ook in Tarin Kowt ging het snel: nog diezelfde ochtend vloog ik met een helikopter door naar Deh Rawod.

Reizen naar en door een oorlogsgebied gaat net even anders dan tijdens de gemiddelde vakantie. Het begon al met de vraag of de schaarse transportmiddelen die tot onze beschikking stonden niet anders moesten worden ingezet. Ik graaide nog eens in mijn broekzak, naar de tweede gevulde koek. Totaal verkruimeld.

‘Hij ziet er niet uit, maar hij zal er niet minder om smaken,’ zei ik tegen een collega die de pech had nog uren onder de Afghaanse zon te moeten wachten. Ik drukte hem de koek in zijn hand, liet hem op de helikopterhaven van Kamp Holland achter en stapte in een Nederlandse Cougar.

Na een klein half uurtje stond ik voor Camp Hadrian, mijn nieuwe thuis. Om me heen zag ik alleen maar bruintinten. Het kamp zag eruit als een grote rechthoekige balk, opgetrokken uit Hesco-wanden – grote bouwzakken die, eenmaal gevuld met grond, worden opgestapeld en met metaalvlechtwerk met elkaar verbonden. Boven op de muren waren verschillende lagen prikkeldraad uitgerold en her en der richtte verlichting zich van binnenuit op de dreigende buitenwereld. De vier hoeken van het kamp waren voorzien van verzwaarde wacht- en observatieposten, die ruim boven de toch al hoge muren van het kamp uitstaken. Het was een moderne variant van een middeleeuws kasteel.

Inmiddels stond de zon hoog aan een onbewolkte hemel. De temperatuur liep overdag op tot zo’n zesentwintig graden Celsius, en aan de grond te zien had het in dagen niet geregend. Terwijl ik wachtte op wat ging komen, keek ik naar de vlakte waarin het kamp lag: zand, gruis en losliggende stenen. Iedere stap die je erop zette deed haarfijn stof opwaaien. Aan de horizon stak uit het niets een steile bergketen omhoog; de ontzagwekkende, met sneeuw bedekte toppen schermden de rest van de wereld af. Dat Camp Hadrian juist hier was verrezen, was net als in het geval van Kamp Holland geen toeval. Na Tarin Kowt was de regio Deh Rawod de dichtstbevolkte van Uruzgan. Je had het stadje zelf, waar twee grote rivieren samenkwamen, maar ook de Green Zone, een strook vruchtbare grond met akkerbouw maar her en der ook natuurlijke bossen. En net als Tarin Kowt het politieke en economische centrum van de regio was, gold dat ook voor Deh Rawod.

‘Mannen!’ We werden gesommeerd om in een vrachtwagen plaats te nemen, en die reed ons het kamp op. Binnen de muren van Camp Hadrian deed ik mijn kevlarhelm af en trok mijn gevechtsvest en scherfvest uit. Klotestof, dacht ik nog: mijn hele uitrusting zat onder een dunne laag Afghanistan. We waren afgezet voor de eetzaal van het kamp, vanwaar we een rondleiding zouden krijgen alvorens te worden ingekwartierd. Nou ja, ‘rondleiding’ bleek een groot woord binnen het wel erg kleine kamp. In minder dan drie minuten liep je diagonaal van de noordoostelijke wachtpost naar zijn zuidwestelijke zusterpost.

Bijna overal was de grond bedekt met witte kiezelstenen. Midden in het kamp lag een centraal pleintje met de eetzaal. Verder waren er een wasserij en het kapelletje van de aalmoezenier, door diens geaardheid al snel verbasterd tot ‘anaalmoezenier’ en 'paalmoezenier', wat direct verboden werd.

Het kamp was een microkosmos: hoe klein ook, alles was er. Naast de kapel was een ruimte ingericht met telefoons en computers, die we onbeperkt voor privécommunicatie konden gebruiken. Net naast het plein lagen de gepantserde slaapvertrekken, met elk een douche- en toiletgebouwtje. Achter de slaapvertrekken stonden verschillende zeecontainers met onze uitrusting, en daarnaast de voertuigen. Ten noorden van de slaapverblijven vond je de werklocaties van het kamp, met verschillende kantoor- en communicatieruimtes, en daarachter een klein sportveld en een fitnessruimte. Aan de randen van het kamp waren de herstelwerkplaatsen en de werkplekken van het logistiek personeel. Daartegenover sliepen de buitenlandse collega’s – legionairs uit Frankrijk en wat Slowaken en Tsjechen.

Eindelijk was het introductierondje ten einde. We stonden voor de eetzaal. Goddank, wat drinken, was alles wat ik dacht. Mijn T-shirt was klam van het zweet – een dag eerder had ik in Nederland nog een gure novemberochtend beleefd. Pepsi is niet mijn favoriete merk, zeker niet voor maanden achter elkaar, maar het ijskoude blikje maakte een boel goed.

Ik liep naar mijn slaapvertrek, waar ik de komende maanden met twee collega’s zou leven en slapen. In het gepantserde vertrek stonden twee stapelbedden, een klein bureautje en een geïmproviseerd minibankje. Aan de wanden hingen uitvouwkastjes van IKEA, die je in Nederland alleen nog op studentenkamers tegenkomt. Hier, aan de grauwe wanden, ging er iets geruststellends van uit.