Bas Haan

De Deventer moordzaak

Het complot ontrafeld

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Bas Haan 2009

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Mulder Van Meurs, Toni Mulder

Foto omslag © Herman Engbers/Hollandse Hoogte: 9 november 2006, opening graf weduwe Wittenberg

Foto auteur © Petra Roozendaal

E-BOOK ISBN 978 90 468 1693 6

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 0504 6 (3e druk 2009)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Inhoud

Inleiding: het complot

1 Van onbekende moordzaak naar rechterlijke dwaling

2 Het bewijs

3 Tunnelvisie

4 De herziening

5 Het nieuwe proces

6 Dwaling in ‘Schiedam’, nieuwe twijfel in ‘Deventer’

7 Maurice de Hond

8 Nieuw onderzoek, nieuw bewijs

9 De klusjesman

10 Zaak gesloten

Nawoord

Dankwoord

Bijlage I Weerwoord

Bijlage II Chronologie

Inleiding: het complot

Wie heeft het gedaan, ‘de boekhouder’ of ‘de klusjesman’? Dat is de vraag die als eerste gesteld wordt als het onderwerp de Deventer moordzaak ter sprake komt.

‘De boekhouder’ is Ernest Louwes. Hij wordt in 1999 aangehouden voor de moord op de rijke weduwe Wittenberg uit Deventer. De rechtbank spreekt hem vrij wegens gebrek aan bewijs, maar eind 2000 krijgt hij bij het gerechtshof in Arnhem alsnog twaalf jaar voor moord.

Waar een gemiddelde moordzaak gesloten is met de veroordeling van de verdachte, begint deze moordzaak pas echt. Zeker in de publiciteit. Dat komt in eerste instantie door de aantoonbare fouten van politie en justitie en vervolgens door de overstelpende hoeveelheid rapporten, getuigenverklaringen, privéonderzoeken, mediapublicaties, geruchten en roddels in de jaren daarna.

Maar ook Maurice de Hond, de opiniepeiler die zich eind 2005 op de zaak stort, speelt hierin een belangrijke rol. Hij start een mediacampagne waarin hij probeert aan te tonen dat ‘de klusjesman’ het heeft gedaan en dat ‘de boekhouder’ een onschuldig slachtoffer is van een doofpotaffaire.

Voor mij begint de zaak in 2002. In mei van dat jaar maak ik met collega Ronald Sistermans een televisiereportage voor Netwerk waarin de hoogleraren Peter van Koppen en Peter Tak verklaren dat de Deventer moordzaak waarschijnlijk een rechterlijke dwaling is. Vanaf dat moment is de zaak landelijk nieuws. En dat zal de zaak door de vele spectaculaire wendingen nog jarenlang blijven.

In 2002 komen na onderzoek van het Algemeen schriftkundig bureau E. & W. Waisvisz steeds meer aanwijzingen boven tafel dat Louwes op ondeugdelijk bewijs is veroordeeld. Na een maandenlang voortslepende herzieningsprocedure veegt de Hoge Raad in juli 2003 de veroordeling voor moord van tafel en oordeelt dat ‘de boekhouder’ het recht heeft op een nieuw proces. Louwes komt vrij.

Op het moment dat Louwes de poort van de gevangenis uit loopt, is hij voor het publiek de verpersoonlijking van misschien wel het grootst mogelijke onrecht dat de overheid iemand kan aandoen: onschuldig in de cel zitten voor een gruwelijk misdrijf dat je niet hebt gepleegd. Maar deze veroordeelde heeft het systeem verslagen en kan vanuit de gevangenis in Lelystad letterlijk de straat oversteken naar zijn eigen huis, waar hij als een held wordt binnengehaald. Louwes is vanaf dat moment een icoon, hij is Slachtoffer Van Het Systeem. Een stempel dat eenmaal gegeven vrijwel onverwoestbaar zal blijken te zijn.

De juridische nuances van de werkelijkheid sneeuwen onder in de zwart-witschets die de media geven van de zaak. De rechterlijke dwaling is een feit, en dus is Louwes onschuldig. Dat is de conclusie die iedereen in de zomer van 2003 trekt. En dat is ook het beeld dat door journalisten als ik in stand wordt gehouden: een doodgewone man zat jarenlang achter de tralies als gevolg van scoringsdrift en tunnelvisie van justitie. Het is een dankbaar journalistiek onderwerp.

Als Louwes vijf maanden later, in december 2003, het gerechtshof in Den Bosch binnenwandelt voor het nieuwe strafproces dat de Hoge Raad hem heeft gegund, verwacht iedereen een snelle vrijspraak. Het mag dan formeel een nieuw proces tegen Louwes zijn, eigenlijk is het justitie die dit keer terechtstaat, zo is het beeld.

Justitie gaat door het stof door ruiterlijk te erkennen dat het oude bewijs tegen Louwes niet deugt en zelfs dat Louwes nooit veroordeeld had mogen worden. Maar voordat Louwes die overwinning goed en wel tot zich door kan laten dringen en voordat het mea culpa van justitie in de krant of op televisie uitgevent kan worden, deelt de advocaat-generaal van het Openbaar Ministerie (OM) aan Louwes een juridische dreun uit die het mea culpa onmiddellijk irrelevant maakt. Er is nieuw bewijs tegen Louwes: DNA. Op de kleding van de vermoorde weduwe zijn vier jaar na dato alsnog DNA-sporen en een druppel bloed van Louwes gevonden.

Het slachtoffer van de rechterlijke dwaling is volgens het OM wel degelijk schuldig aan moord. Op 9 februari 2004 wordt Louwes door het gerechtshof in Den Bosch opnieuw veroordeeld.

De beelden van zijn veroordeling en zijn verzet daartegen zijn eindeloos op televisie herhaald. Zijn vrouw kijkt vol ongeloof toe. Zonder haar man verlaat ze even later met haar dochter het paleis van justitie. Haar man moet terug naar de gevangenis in Lelystad om daar zijn straf uit te zitten.

Ondanks de nieuwe veroordeling blijkt het beeld van Louwes als slachtoffer van het systeem sterker te zijn dan het bewijs van schuld dat het OM heeft geleverd. Het publiek wil niet zomaar afscheid nemen van zijn slachtofferheld. Er blijft twijfel. Zeker als in een heel andere zaak, de Schiedammer parkmoord, blijkt dat door toedoen van justitie een onschuldige man jarenlang vastzat. Het vertrouwen in de rechtsstaat wankelt, de twijfels over de Deventer moordzaak winnen aan kracht, de vragen nemen toe. Want wat de Hoge Raad of het hof ook zegt, rechters zijn ook maar mensen. En wie gelooft na alle dwalingen überhaupt de rechters of justitie nog? Wie zegt dat er niet met het bewijs is geknoeid? Dat hebben ze bij Louwes zijn eerste veroordeling toch ook gedaan?

De twijfel, de vragen en de complottheorieën komen in een stroomversnelling als vanaf eind 2005 opiniepeiler Maurice de Hond zich met de zaak gaat bemoeien. Hij zegt zelfs zeker te weten welke waarheid door het complot verborgen gehouden wordt: niet ‘de boekhouder’, maar ‘de klusjesman’ heeft het gedaan. Michaël de Jong, ‘de klusjesman’, is volgens De Hond een aan lagerwal geraakte, gevaarlijke ex-psychiatrische patiënt, die een bijzondere relatie met de weduwe had. Hij zou haar uiteindelijk vermoord hebben vanwege een testamentswijziging. De ongekende mediacampagne die De Hond start om iedereen van zijn gelijk te overtuigen, heeft effect. Daarbij ontvangt hij van velen sympathie door geheel belangeloos alles op het spel te zetten in zijn strijd voor rechtvaardigheid. Niet alleen wint hij zo de publieke opinie voor zich, ook rechters zien zich gedwongen uitzonderlijke beslissingen te nemen. Zo besluit een rechter, met als belangrijkste argument de ‘ontstane maatschappelijke onrust’ zelfs het graf van de vermoorde weduwe te laten openen om te zoeken naar het moordwapen dat erin verstopt zou liggen.

Steeds meer mensen raken overtuigd van de onschuld van Louwes en van de schuld van ‘de klusjesman’ en daarbij worden de verhalen over het wie, wat, waar, waarom en wanneer steeds spectaculairder. Tot op de dag van vandaag doen de wildste theorieën de ronde. Maar wie naar de feiten kijkt, dwars door alle roddels, geruchten, hele en halve waarheden heen, ziet dat wel degelijk antwoord kan worden gegeven op vrijwel alle vragen.

In dit boek zal duidelijk worden dat niet alleen de gebeurtenissen rond de moord en tijdens het daaropvolgende politieonderzoek getekend zijn door intriges, persoonlijke conflicten en leugens. Dat geldt ook voor de juridische strijd die al jarenlang woedt achter de schermen bij nieuwe technische en tactische onderzoeken, nieuwe rechtszaken, en het publicitaire gevecht in honderden krantenartikelen en talrijke tv-uitzendingen over de Deventer moordzaak.

Wie voor het antwoord op de vraag ‘wie heeft het gedaan’ alle rechterlijke uitspraken in deze zaak erbij pakt, heeft alleen al een paar dagen de tijd nodig om de vonnissen, tussenarresten en arresten door te lezen. In totaal keken negenentwintig rechters naar de strafzaak van Louwes. Drie van de rechtbank in Zwolle; drie van het hof in Arnhem; vijf bij de Hoge Raad in cassatie; nog eens vijf van de Hoge Raad bij het eerste herzieningsverzoek; vervolgens drie bij het hof in Den Bosch; en ten slotte sloot de Hoge Raad het rijtje met tien rechters af: vijf voor de nieuwe cassatie en weer vijf bij het tweede en laatste herzieningsverzoek. De eerste drie rechters van de negenentwintig waren de enigen die tot vrijspraak concludeerden. Vijf raadsheren van de Hoge Raad hadden voldoende twijfel om de zaak over te laten doen. De overige eenentwintig rechters oordeelden dat Louwes terecht door justitie was aangewezen als de moordenaar. En dan laat ik de vier conclusies van de advocaten-generaal bij de Hoge Raad ten nadele van de Louwes nog buiten beschouwing.

De laatste uitspraak van de Hoge Raad in maart 2008 laat niets aan duidelijkheid te wensen over: Ernest Louwes heeft het gedaan. De belangrijkste overweging daarbij: al het gevonden technisch bewijs wijst in zijn richting. En de Hoge Raad stelt vast dat niets in de richting van ‘klusjesman’ Michaël de Jong wijst.

Daartegenover staan de bevindingen van Maurice de Hond. Hij stelt vast dat het bewijs tegen de veroordeelde ‘boekhouder’ nog steeds niet deugt. Louwes is volgens hem een onschuldige hardwerkende eerzame vader van twee kinderen met een hond, een caravan en een twee-onder-een-kapwoning en bovendien mét een alibi en zonder motief. Terwijl Michaël de Jong volgens hem liegt over zijn alibi en wel een motief had: het gewijzigde testament van de weduwe.

Wie heeft het gedaan, ‘de boekhouder’ of ‘de klusjesman’? Alleen de vraag al klopt niet. Want ‘de boekhouder’ is geen boekhouder en ‘de klusjesman’ is geen klusjesman. ‘De boekhouder’ is een fiscaal jurist die de belastingaangifte voor het slachtoffer deed. En ‘de klusjesman’ was een huisvriend van het slachtoffer, die hooguit een keer een kapotte lamp bij haar heeft vervangen. Jammer voor de beeldvorming, maar dat zijn de feiten.

Ik heb dit boek geschreven met de kennis die ik in ruim zes jaar heb opgedaan, terwijl ik aan meer dan vijftien televisiereportages voor Netwerk en NOVA, gastcolleges en artikelen over de zaak werkte. Daarvoor had ik de beschikking over duizenden pagina’s dossier en voerde ik honderden gesprekken met alle hoofdrolspelers, onder wie Ernest Louwes en Michaël de Jong. Bovendien beschikte ik over een soort dagboek, een persoonlijk verslag, van de veroordeelde Ernest Louwes zelf: een tot nu toe geheim gebleven manuscript dat hij in 2002 schreef vóórdat hij werd vrijgelaten en vóór zijn nieuwe proces van start ging.

Wat er in Deventer in september 1999 precies is gebeurd, weet ik niet, ik was er niet bij. Maar wat ik wel weet, is dat de complottheorieën die de ronde doen, behoren tot het rijk der fabelen. Dit boek is de ontrafeling van het complot en brengt de Deventer moordzaak terug tot haar werkelijke proporties: een veelbesproken, maar opgeloste moordzaak.

1 Van onbekende moordzaak naar rechterlijke dwaling

Op zaterdagochtend 25 september 1999 om tien over half twaalf krijgt de politie in Deventer een telefoontje. De beller is kapster Miranda, op dat moment aan het werk in kapsalon La Coupe aan de Vleeshouwerstraat. Een van haar vaste klanten, mevrouw Jacqueline Wittenberg, heeft haar afspraak van half elf die ochtend gemist. Dat is volgens Miranda zo uitzonderlijk voor de zeer punctuele mevrouw Wittenberg, dat ze het nodig vindt om een uur later al met de politie te bellen. Bovendien had haar collega een paar maanden daarvoor nog uitgebreid bij de weduwe thuis theegedronken en die had van de weduwe gehoord dat zij zich niet meer veilig voelde, onder andere omdat ze telefonisch lastiggevallen zou zijn door een hijger.

De politie neemt de melding serieus en gaat naar het huis van Wittenberg aan de Zwolseweg 157. Er zijn geen sporen van braak, de deuren en ramen zijn gesloten, de gordijnen dicht. De twee agenten die als eersten ter plaatse zijn, slaan een raam naast de keukendeur in om binnen te komen. Ze vinden het lichaam van Jacqueline Wittenberg in de woonkamer. Het slachtoffer ligt op haar rug voor de haard. Haar blouse zit onder het bloed en ter hoogte van haar borst lijkt de blouse kapotgestoken. Als de technische recherche erbij komt, stelt die vast dat er vijf messteken in haar borst zitten. Ook zijn er duidelijke wurgsporen in haar hals. Er zijn verder geen sporen van geweld in het huis die direct opvallen. Het enige dat in het huis onmiddellijk in het oog springt, is het prominente schilderij boven de haard. Het is het portret van de door de weduwe geadoreerde echtgenoot: zenuwarts en psychiater dr. Willem Wittenberg. Hij overleed drie jaar daarvoor, in 1996, en liet daarbij zijn vrouw als de rijke weduwe Wittenberg achter.

De buitenwereld wist voor zijn dood niets van het miljoenenvermogen dat dokter Wittenberg had vergaard tijdens de gouden beurstijd, midden jaren negentig. Nog steeds bestaan er onduidelijkheden over het precieze vermogen van de dokter en waar hij het allemaal in had belegd. Zelfs zijn vrouw kende niet alle details, zo bleek direct na de dood van de dokter. In de werkkamer van haar man vond de weduwe namelijk meerdere sleuteltjes van kluisjes, ondergebracht bij diverse bankfilialen in Deventer. Niet wetende wat ze aan zou treffen, maakte Jacqueline Wittenberg vervolgens een wandeling langs de banken. Daarbij gewapend met de kluissleuteltjes en een ouderwetse boodschappentas op wieltjes. Tot haar stomme verbazing kwam ze thuis met de boodschappentas vol goudstaven. Haar man had blijkbaar voor slechtere tijden voor tienduizenden guldens aan puur goud verborgen in bankkluisjes.

Dit alles is op het moment dat de agenten de vermoorde weduwe vinden, ook bij de politie onbekend. Alles wat de politie dan heeft, is het lichaam dat door de technische recherche wordt onderzocht. En het telefoontje van een kapster dat hen naar de plaats delict geleid heeft. De gemiste afspraak met de kapster is het enige aanknopingspunt voor de politie. Om kwart over twee die middag belt de politie kapster Miranda terug. Ze melden haar dat mevrouw Wittenberg is overleden en voegen daar eufemistisch aan toe dat ze van een misdrijf uitgaan. Ze geven verder geen details van de gruwelijke moord, maar laten het bij de mededeling dat er een onderzoek wordt ingesteld.

Dat onderzoek begon officieel op het moment dat de agenten het raam insloegen om het huis van de weduwe binnen te gaan. Om vijf uur die zaterdagmiddag komt een tiental rechercheurs op de kamer van politiecommissaris Jaap Visscher bij elkaar. Ze vormen het RBT, het Recherche Bijstandsteam, dat zich vanaf dat moment fulltime op de moordzaak stort.

Dat team weet niet dat de zaak in de jaren die volgen uit zal groeien tot misschien wel de meest besproken Nederlandse moordzaak ooit. Voor hen is het op dat moment een moordzaak als alle andere: een op zich eenvoudige gebeurtenis, hoe gruwelijk het ook mag zijn. Iemand wordt van het leven beroofd. En dat gebeurt in Nederland zo’n tweehonderd keer per jaar, gemiddeld één moord per doordeweekse kantoordag. De meeste moorden blijven voor het grote publiek onopgemerkt, hooguit een klein berichtje in de lokale krant. Meestal is ook onmiddellijk duidelijk hoe het zit en zijn er dus geen spannende mysteries om opgelost te worden. Verreweg de meeste moorden worden gepleegd in de relationele sfeer, waarbij de dader zo wordt meegevoerd door zijn of haar emoties dat hij tijdens het misdrijf geen ogenblik nadenkt over de enorme hoeveelheid bewijs die hij op de moordplek achterlaat. De dader is dan snel gevonden. Soms is zelfs dat niet nodig, als de moordenaar zichzelf bij de politie meldt omdat hij spijt heeft van zijn daad.

Wat soms minder eenvoudig is, maar des te interessanter, is de waarom-vraag. Waarom vermoordt een man zijn vrouw; een vrouw haar zus; een huisvader zijn buurman? Daar gaat vaak een lange en trieste geschiedenis van menselijk leed aan vooraf. Die waarom-vraag wordt vervolgens beantwoord in de rechtszaal, als de dader terechtstaat, en dat komt in de krant. De man of vrouw – meestal een man – krijgt vervolgens een jaar of tien gevangenisstraf opgelegd. De nabestaanden kunnen rouwen, de familie van de veroordeelde verwerkt haar eigen verdriet en wellicht schaamte. De dader moet tweederde van de opgelegde straf uitzitten voor hij weer vrijkomt. De moord is opgelost, de vragen zijn beantwoord. Zo niet bij de Deventer moordzaak.

In de kern lijkt ook dit een eenvoudige zaak: de zestigjarige weduwe Jacqueline Wittenberg wordt in haar huis in Deventer vermoord. Ze is gewurgd en neergestoken. Maar daar houdt de eenvoud op. Want al lijkt het er sterk op dat de weduwe op donderdag 23 september 1999 vermoord is, zeker is dat niet. Ze werd pas twee dagen later gevonden en er zijn maar liefst vijf getuigen die zeggen zeker te weten dat ze haar een dag na de vermeende dag van de moord nog op straat hebben zien rondlopen.

Op de waarom-vraag is geen eenvoudig antwoord te geven. Rechters is het uiteindelijk niet gelukt om een motief vast te stellen, waarmee de deur naar speculaties wagenwijd open bleef staan.

Sinds het begin van mijn onderzoek in 2002 stuitte ik op een toenemend aantal fouten van politieagenten en justitiemedewerkers. Dat varieerde van onuitgezochte zaken tot halve waarheden en leugens die ten nadele van ‘boekhouder’ Louwes in het dossier terechtkwamen. Belastende informatie werd aangedikt, ontlastende informatie weggelaten.

Door al die fouten, leugens en achterwege gelaten onderzoeken werd de conclusie dat het bewijs tegen Louwes en daarmee zijn veroordeling niet deugde, steeds onvermijdelijker. Tegelijkertijd groeide mijn vermoeden dat Louwes onschuldig was. Dat is gevaarlijk voor een journalist, want als je dat als drijfveer toelaat, leidt dat tot onzuivere verhalen. De enige relevante vraag waar ik als journalist op basis van het dossier antwoord op kan geven is: wat is de waarde van het bewijs? Niet op de vraag: wie heeft het gedaan?

Maar ook met die beperking levert deze zaak meer dan genoeg stof voor uitzendingen op. Want op basis van het bewijs dat er in 2002 ligt, is de veroordeling van Louwes onhoudbaar. Die harde conclusie is de start van de lawine aan landelijke publiciteit in de Deventer moordzaak. Louwes zit dan al meer dan twee jaar achter de tralies.

Tot die tijd kreeg de zaak nauwelijks aandacht in de landelijke pers. De eerste dagen na de moord in 1999 verschijnt vrijwel niets van de achtergronden in de publiciteit. Terwijl de rest van Nederland überhaupt niets over de moord verneemt, meldt de lokale pers vooral de gruwelijke details die beetje bij beetje bekend worden en de vele vraagtekens rond de zaak.

Er zijn geen getuigen. Omwonenden hebben de weduwe nog wel een aantal keren op straat en rond haar huis gezien. Ze is een dame die bij buurtbewoners vooral bekendstaat om haar deftige onberispelijke kledij en haar opvallende ‘Mozartkapsel’, aldus de beschrijving van een getuige tegen de politie. Mevrouw Wittenberg heeft voor zover bekend geen vijanden noch is zij verwikkeld in slepende ruzies. Ze leidt een teruggetrokken bestaan sinds de dood van haar man. Er is geen duidelijk motief voor de moord.

In haar huis, dat veranderd is in de plaats delict van haar eigen dood, zijn geen sporen van braak gevonden. Niets dat zou kunnen duiden op een roofmoord of iets dergelijks. De woning is zelfs opgeruimd, de afwas gedaan. Haar schort hangt over een stoel in de serre. Daarnaast staat op tafel een open, maar onaangeroerde fles wijn en een vol glas jus d’orange. Onbekend was met wie ze een afspraak had, of dat ze de fles wijn voor zichzelf had opengemaakt. Geen verdachte dus.

Hoe lang staat die fles daar al? Sinds de avond ervoor, vrijdag? Of is de weduwe al op donderdagavond vermoord? Er is geen duidelijk tijdstip van overlijden.

Zelfs over de doodsoorzaak, de toedracht van de moord, bestaat onduidelijkheid. Was ze al gewurgd vóórdat ze vijf keer in haar borst werd gestoken? Of werd ze eerst neergestoken en daarna gewurgd? Vragen waar de politie mee aan de slag gaat zonder dat journalisten interesse tonen.

Twee maanden na de moord houdt de politie een verdachte aan. Het is fiscaal jurist Ernest Louwes. Hij regelde de belastingen voor dokter Wittenberg en hij voorzag hem van financiële adviezen. Na de dood van de dokter blijft hij dat doen voor de weduwe. Daarnaast is hij sinds de zomer van 1999 haar executeur-testamentair. Het geld van het kinderloze echtpaar Wittenberg moet na de dood van de weduwe naar een stichting waarin het levenswerk van haar man voortgezet wordt. De Dokter Wittenberg Stichting gaat hulp bieden, zo is de bedoeling, aan ex-psychiatrische patiënten die aan hun lot worden overgelaten.

Louwes is door de weduwe bij testament aangewezen als degene die de stichting moet oprichten. Tevens is hij de eerste aangewezen voorzitter en dus eindverantwoordelijk voor de miljoenenerfenis. Het testament is slechts tien dagen voor de moord op de weduwe bekrachtigd. En in theorie geeft het Louwes de zeggenschap over de miljoenen van de vermoorde weduwe. Politie en justitie zien daarin een mogelijk financieel motief.

Maar Louwes komt pas serieus in beeld als verdachte als de politie tot de conclusie komt dat hij tegen hen heeft gelogen. Het gaat om het laatste telefoongesprek van de weduwe. Dat Louwes dat gesprek met haar voerde, was nooit een geheim en hij is daar zelf ook altijd open over geweest. Louwes heeft haar vermoedelijk vlak voor de moord gebeld. Hij verklaart zelf dat hij op het moment van dat telefoontje, dat maar zestien seconden duurde, op weg was naar huis en op de A28 bij ’t Harde reed, ruim dertig kilometer van Deventer vandaan. Maar uit de telefoongegevens die de politie bij KPN opvraagt, blijkt dat Louwes via een telefoonzendmast vlak bij het huis van de vermoorde weduwe belde. De politie concludeert daaruit dat hij liegt.

Opgeteld bij het mogelijke financiële motief maakt dat Louwes in de ogen van de politie de belangrijkste verdachte. Op 19 november 1999 wordt Louwes aangehouden en opgesloten.

Vanaf dat moment wordt alles op alles gezet om meer bewijs tegen de fiscaal jurist te verzamelen. En dat bewijs komt snel.

Het gaat om een mes, dat een paar dagen na de moord op zo’n anderhalve kilometer afstand van de plaats delict in een portiek in de buitenlucht is gevonden. Het is een schijnbaar willekeurig mes, een standaard keukenmes met een zwart plastic handvat dat bij Blokker verkocht wordt. Om het handvat zit nog een zwarte tie-rib waar het mes mee aan de verpakking heeft vastgezeten. Om het mes met de verdachte Louwes in verband te kunnen brengen, besluit de politie voor alle zekerheid een zogenaamde geursorteerproef te doen. Een politiehond vergelijkt de geur van het mes met geurmonsters van verschillende mensen, waaronder een geurmonster van de verdachte Louwes. De politiehond pikt Louwes eruit als degene die het mes heeft vastgehouden.

Het is een enorme meevaller voor de politie, die uit de succesvolle geursorteerproef verschillende conclusies trekt. Om te beginnen heeft Louwes het mes vastgehad en gedumpt, zo zou de geursorteerproef bewijzen. En omdat Louwes de verdachte is, moet het mes het moordwapen zijn. En als het mes het moordwapen is dat door Louwes gedumpt is, dan staat ook vast dat hij de moordenaar is. Het is een cirkelredenering waarmee de zaak in combinatie met het motief en het telefoongesprek voor de recherche rond is. Ook justitie is overtuigd genoeg om Louwes voor de rechter te brengen.

Als Louwes begin 2000 bij de rechtbank in Zwolle voor moord terechtstaat, is er nog steeds geen landelijk medium geïnteresseerd in de zaak. Het loopt voor Louwes goed af. De rechtbank spreekt hem vrij wegens gebrek aan bewijs. Waarom de rechtbank het bewijs onvoldoende vindt, vermelden de drie rechters in hun vonnis niet. Zoals heel vaak het geval is bij een vrijspraak, bestaat de gemotiveerde uitleg over het bewijs uit één standaardzin. ‘De verdachte dient van het telastegelegde te worden vrijgesproken omdat de rechtbank dit niet wettig en overtuigend bewezen acht,’ aldus het vonnis. Om direct daarna in vrijwel dezelfde bewoordingen invulling te geven aan het kopje ‘beslissing’: ‘Het telastegelegde is niet bewezen en de verdachte wordt daarvan vrijgesproken.’ Geen woord over alle opgesomde beschuldigingen uit het requisitoir van de officier van justitie op basis waarvan zij vijftien jaar cel tegen Louwes eiste. Geen woord over het mes, de geursorteerproef, het telefoontje of het vermeende motief. Het enige dat de rechters naast de vrijspraak vastleggen in hun vonnis, is dat Louwes zijn in beslag genomen spullen terug moet krijgen: zijn agenda’s en een paar folders van vakantiehuisjes.

De zaak had bij deze vrijspraak kunnen eindigen, maar justitie gaat in hoger beroep. Jaren later vertelt Louwes me dat hij zonder enige zorg naar zijn proces bij het hof in Arnhem ging voor het hoger beroep in zijn zaak.

‘Ik was op geen enkele manier bezig met de vraag of het slecht zou kunnen aflopen,’ aldus Louwes. ‘Ik vond het vooral zonde dat ik een dag vrij moest nemen voor die onzin. Het was toch allemaal al van tafel geveegd? En er was niks bij gekomen. Er kon ook niks bij zijn gekomen, want ik heb er niks mee te maken.’

In de vele gesprekken die ik in de gevangenis, telefonisch en bij hem thuis met hem voerde, heeft hij tientallen keren gezegd dat hij er niks mee te maken heeft.

Wat hem betreft had hij al gelijk gekregen van de rechtbank in Zwolle en was de zaak zo klaar als een klontje. Dat hij een zeer jonge en onervaren advocate had in een zware moordzaak, maakte hem ook geen moment ongerust, zei hij in een van de eerste telefonische interviews. ‘Voor mij was het heel erg simpel. Ik heb daar niets mee te maken. Ik heb zelfs wel gedacht dat ik helemaal geen advocaat nodig had. Ik kan het zelf ook wel allemaal vertellen – en ik kan het nog steeds zelf vertellen. Want dan kunnen er wel twee dozen met dossiers zijn, het hele verhaal past op een A4’tje: ik heb daar niks mee te maken.’

Louwes was niet van plan om zich meewerkend op te stellen tijdens de rechtszitting van het hoger beroep. Die houding kwam hem in de rechtszaal op een schoffering van het hof te staan. Louwes: ‘De sfeer was grimmig. Mijn toenmalige advocate wilde vragen stellen en zij werd gewoon afgekapt. Dan werd er gezegd: “Dat is al gevraagd,” of “U stelt dat verkeerd.” Ik heb een paar keer willen ingrijpen, iets willen verduidelijken. Nou, ik geloof bij de derde of vierde keer werd mij gezegd: “Nog één keer en dan ga je de zaal uit.” Toen heb ik mij ook maar stilgehouden.’

Het bleek een voorbode van de beslissing van het hof in Arnhem. Aan het eind van de zitting eist advocaat-generaal Langerer, net als haar voorganger officier van justitie Duijts bij de rechtbank, dat Louwes veroordeeld wordt voor moord. Opnieuw hoort Louwes vijftien jaar tegen zich eisen. Maar nog steeds maakt hij zich geen zorgen. ‘Dat justitie niet toe wil geven dat ze ernaast zitten, dat was ik toen al gewend. Maar ik wist zeker dat ik vrij zou worden gesproken. Want er is geen bewijs. Ik heb er niets mee te maken.’

De dag van de uitspraak neemt hij niet eens vrij van zijn werk. Hij is inmiddels door de strafzaak zijn oude baan kwijtgeraakt, en zijn nieuwe werkgever weet niets van het proces af. Louwes gaat ervan uit dat hij wordt vrijgesproken en dat hij zijn leven gewoon kan voortzetten zonder dat zijn nieuwe collega’s weten dat hij ooit verdachte is geweest van een gruwelijke moord.

Maar het hof laat zich anders dan de rechtbank wel degelijk overtuigen door de geursorteerproef, de telefoonpaal en het financiële motief dat Louwes over het geld van de weduwe zou kunnen beschikken. Louwes wordt op 22 december 2000 veroordeeld tot twaalf jaar cel. Hij hoort het telefonisch van een vriend van hem, die wel de moeite had genomen naar de uitspraak bij het gerechtshof te gaan. Louwes zegt over het bericht: ‘Moet je je voorstellen als je opeens hoort: je bent tot twaalf jaar veroordeeld. Als je zoiets hoort, ja, dat slaat als een bom in, in je hoofd.’ Diezelfde dag nog wordt Louwes thuis opgehaald en afgevoerd naar de gevangenis.

Van vrijspraak naar een veroordeling voor moord, zonder de mogelijkheid van een hoger beroep. Uniek is het niet, maar het gebeurt niet vaak in Nederland bij een moordzaak. Anders dan bij een vrijspraak moeten rechters in het geval van een veroordeling wel een schriftelijke motivering van hun beslissing op papier zetten. Twee wettige bewijsmiddelen en overtuiging zijn hiervoor nodig. Maar dat zijn dan ook alle eisen die de wet aan rechters stelt en helaas voor Louwes maken de rechters van het hof in Arnhem zich er wel heel makkelijk van af.

Bij de uitspraak, zoals altijd twee weken na de rechtszitting, heeft het hof minder dan een A4’tje nodig om het bewijs te motiveren. Al zal het hof later de bewijsmiddelen bij het arrest nog wel met citaten uit de processen-verbaal uitwerken, de zeer kort door de bocht geformuleerde motivering om Louwes tot twaalf jaar te veroordelen, blijft ongewijzigd en vormt de kern van het arrest. In dat arrest staat letterlijk, onder het kopje ‘bewijsoverweging’:

Mevrouw Wittenberg is in haar woning te Deventer om het leven gebracht. Aan en in de woning is geen schade vastgesteld die er op zou kunnen wijzen dat iemand zich op een gewelddadige wijze de toegang tot de woning heeft verschaft. Het hof concludeert hieruit dat de dader en het slachtoffer mevrouw Wittenberg elkaar hebben gekend en dat de dader met goedvinden van het slachtoffer haar woning is binnengekomen. Vaststaat dat verdachte Louwes en het slachtoffer elkaar door de zakelijke relatie die tussen hen beiden bestond goed kenden.

Blijkens het sectieverslag waren er steekletsels in de borst zoals door steken met een mes kunnen zijn veroorzaakt en blijkens het verslag zijn die steekletsels zonder meer dodelijk verlopende letsels. De steekletsels zijn veroorzaakt door degene die het slachtoffer met het mes heeft gestoken.

En vervolgens heeft het hof negen zinnen nodig om uit te leggen waarom vaststaat dat Louwes de dader is.

Korte tijd na het vermoedelijke tijdstip van levensberoving en op korte afstand van de woning is in Deventer een mes gevonden en in beslag genomen. Aard en formaat van het inbeslaggenomen mes zijn zodanig dat daarmee de steekletsels kunnen zijn toegebracht. Door het ingestelde en op juiste wijze uitgevoerde geuronderzoek van het mes staat vast dat het mes de lichaamsgeur van verdachte draagt. Verdachte heeft dus in Deventer dit mes bij zich gehad.

Verdachte heeft op een tijdstip gelegen zeer kort voor het vermoedelijke tijdstip van overlijden, terwijl hij, zoals uit het daaromtrent gedane onderzoek overtuigend is gebleken, in Deventer was of zich in de onmiddellijke omgeving van Deventer bevond, met het slachtoffer getelefoneerd. Dit gesprek heeft 16 seconden geduurd. Het is het laatste telefoongesprek dat door het slachtoffer is gevoerd.

Voor de overtuiging dat verdachte het telastegelegde heeft begaan acht het hof nog van belang dat verdachte na het overlijden van mevr. Wittenberg het beheer zou krijgen over een aanzienlijk geldbedrag alsmede dat hij zich na het overlijden van mevr. Wittenberg heeft uitgelaten over een privé-besteding van een aanzienlijk geldbedrag te weten de koop van een huis in het buitenland.

Op grond van de in het onderzoek van de zaak aanwezig bevonden bewijsmiddelen en het hiervoor overwogene in aanmerking nemende, acht het hof unaniem het aan verdachte telaste gelegde wettig en overtuigend bewezen.

Nog steeds krijgt de zaak dan landelijk nauwelijks aandacht. Twee keer, nog voordat Louwes werd aangehouden, kwam de zaak bij Opsporing Verzocht. Een keer besteedt Peter R. de Vries een uitzending aan de zaak omdat Louwes bleef volhouden onschuldig te zijn en omdat hij in eerste instantie werd vrijgesproken en later op basis van hetzelfde bewijs werd veroordeeld. In de uitzending wordt al het bewijs tegen Louwes opgesomd. De meeste kijkers zullen na die reportage geen twijfel hebben gehad aan de schuld van de veroordeelde, al benadrukt De Vries de tegengestelde rechterlijke oordelen en laat hij de mogelijkheid open dat Louwes gelijk heeft. Maar staande voor het hof in Arnhem sluit hij zijn uitzendingvullende reconstructie af door de kracht van het gebruikte bewijs tegen Louwes te onderstrepen in het antwoord op vraag of Louwes schuldig is: ‘Volgens het gerechtshof hier achter mij in Arnhem, is dat wettig en overtuigend bewezen. Een politiehond ruikt niet verkeerd. En met de telefoonregistratie van de KPN is helemaal niets mis, zo zegt dit college.’

Zowel in de rechtszaal als in de publiciteit heeft Louwes het onderspit gedolven. De enigen die hem nog geloven, zijn zijn familie en zijn vrienden.

De geurproef, het telefoontje, het motief – de drie bewijsmiddelen waar ik in het volgend hoofdstuk dieper op in zal gaan – en het arrest dat daarop is gebaseerd, kunnen nu alleen nog maar van tafel geveegd worden door de Hoge Raad. De meeste verdachten die tot een lange gevangenisstraf veroordeeld worden, proberen hun veroordeling in de zogenaamde cassatieprocedure bij de Hoge Raad ongedaan te maken – ze hebben immers niets te verliezen en bovendien tijd genoeg. Maar zo’n cassatieprocedure is vaak een heilloze weg. De Hoge Raad kijkt alleen maar of het hof dat tot een veroordeling is gekomen de juiste procedures heeft gevolgd en geen beslissingen heeft genomen die volgens de wet niet mogen. Er wordt dus niet gekeken of het bewijs overtuigend genoeg is, maar alleen maar of het bijvoorbeeld onrechtmatig verkregen is of dat het hof op een andere manier ten onrechte het verdedigingsbelang van de verdachte heeft geschonden. De Hoge Raad ziet in de werkwijze van het hof dat Louwes veroordeelde niets onoorbaars en zoals de overgrote meerderheid van alle cassatiepogingen in Nederland, mislukt ook deze. Op 20 november 2001 verwerpt de Hoge Raad het cassatieverzoek. Louwes is daarmee onherroepelijk veroordeeld tot twaalf jaar cel. Dat betekent in de praktijk dat hij tweederde van zijn straf, dus acht jaar, moet uitzitten. Vervolgens verdwijnt de zaak publicitair weer in de vergetelheid als een afgesloten zaak met een veroordeelde moordenaar.

Op dinsdag 2 april 2002 hoor ik voor het eerst van de zaak op de redactie in Hilversum. Een collega, presentator Aart Zeeman, geeft me een artikel uit dagblad Trouw van de zaterdag daarvoor. ‘Het verkeerde mes’ luidt de kop. Bij de moord op de weduwe Wittenberg zou de ‘oer-degelijke en betrouwbare’ Ernest L. veroordeeld zijn op basis van een mes dat helemaal niet het moordwapen kon zijn. De namen Wittenberg en Ernest L. zeggen me op dat moment helemaal niets, zoals de hele zaak me niets zegt. De naam ‘de Deventer moordzaak’ bestaat dan nog niet. De krant houdt het op ‘de zaak L.’.

Trouw baseert zich op onderzoek van het echtpaar Waisvisz uit Almere. Dat echtpaar, dat een grafologisch bureau heeft, had in de maanden daarvoor geheel belangeloos en in alle stilte onderzoek naar het bewijsmateriaal gedaan uit fascinatie voor de zaak en was ermee naar de krant gestapt.

Het krantenbericht krijgt geen navolging in andere kranten en het wordt ook niet overgenomen door de persbureaus. Daarmee lijkt het verhaal een stille dood te sterven. Maar bij mij roept het veel vragen op. Wie is dat echtpaar Waisvisz en waarom zouden zij een afgesloten strafzaak kunnen openbreken? Hun onderzoek blijkt integraal overgenomen door de advocaat van Louwes, de ervaren strafpleiter Jan Boksem van het beroemde kantoor Anker & Anker te Leeuwarden. Die is op dat moment een herzieningsverzoek in de zaak aan het voorbereiden, volledig op basis van het rapport van Waisvisz. Wat staat er precies in dat onderzoek dat volgens de advocaat tot de vergaande conclusie moet leiden dat het belangrijkste bewijsmiddel, het moordwapen, helemaal het moordwapen niet is? En als een echtpaar uit Almere dat uitsluitend op basis van het dossier kan vaststellen, hoe kan het gerechtshof dat dan over het hoofd hebben gezien? En ten slotte, met het oog op een mogelijke televisiereportage: hoe reëel is het dat het hier echt om een rechterlijke dwaling gaat en hoe kansrijk is dat herzieningsverzoek in voorbereiding?

Zo’n herzieningsverzoek is de laatste strohalm voor iemand die onherroepelijk zijn straf uitzit, zoals Louwes. Het is een soort nooduitgang in het Nederlandse strafrechtsysteem om eventuele rechterlijke dwalingen te herstellen als alle beroepsmogelijkheden zijn uitgeput. In Nederland gaat een verdachte eerst naar de rechtbank. Daar vellen drie rechters een oordeel over de zaak – behalve bij een klein vergrijp, dan doet één politierechter de zaak af. Tegen het vonnis van de rechtbank kan zowel de verdachte als het OM in hoger beroep gaan bij het gerechtshof. In het geval van Louwes was het justitie die tegen de vrijspraak in beroep ging. Bij het gerechtshof wordt dan de zaak van vooraf aan helemaal opnieuw behandeld waarna het eindoordeel in het arrest wordt vastgelegd. Als daarna ook het cassatieverzoek verworpen wordt, zoals in het geval van Louwes, zit er weinig anders op dan de straf uit te zitten.

Behalve als je met een herzieningsverzoek die ene nooduitgang weet open te breken. Dat herzieningsverzoek kan bij de Hoge Raad alleen succesvol zijn als er sprake is van een novum. Een nieuw feit, dat van zo’n doorslaggevend belang is dat de hele bewijsconstructie onderuitgaat, waardoor het gerechtshof tot een ander oordeel zou zijn gekomen als het wel bekend was geweest ten tijde van de veroordeling.

Advocaat Boksem ziet in het rapport-Waisvisz een novum. Maar op het moment dat hij zijn herzieningsverzoek voorbereidt, is succes daarvan zo goed als onmogelijk. Het is 2002 en het vertrouwen in politie en justitie is groter dan nu. De grote maatschappelijke ophef over echte of vermeende rechterlijke dwalingen zoals de Schiedammer parkmoord, Ina Post, Lucia de B. en de Enschedese ontuchtzaak, laat dan nog een paar jaar op zich wachten. Waar rook is, is vuur en in Nederland word je niet onschuldig veroordeeld, dat is het algemeen gevoel. De enige zaak met een succesvol herzieningsverzoek die dan iedereen op het netvlies staat, is de Puttense moordzaak. In die zaak waren jaren van procederen, meerdere herzieningsverzoeken en ruim veertig uitzendingen van Peter R. de Vries nodig om de Hoge Raad er uiteindelijk van te overtuigen dat twee mannen, Wilco Viets en Herman du Bois, ten onrechte waren veroordeeld voor de moord op de Puttense stewardess Christel Ambrosius. En zelfs na die herziening door de Hoge Raad hielden vele agenten en justitiemedewerkers off the record en zelfs publiekelijk vol dat ze de juiste daders hadden. Tot de doorbraak in de zaak in mei 2008, toen met een DNA-match alsnog een andere man voor de moord werd aangehouden en de ‘twee van Putten’ van alle blaam werden gezuiverd. De Puttense moordzaak liet zien hoe moeilijk het was een strafzaak in Nederland heropend te krijgen.