EEN MAAND OP HET LAND

J.L. CARR

Een maand op het land

Vertaling Marijke Emeis

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Kathie

Oorspronkelijke titel A Month in the Country. Harvester Press, Brighton

© 1980 Bob Carr

© 1986 Nederlandse vertaling Marijke Emeis / Uitgeverij L.J. Veen B.V.

© 2014 Nederlandse vertaling Marijke Emeis / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp image realize

Omslagbeeld © Vilhelm Hammershøi

NUR 302

ISBN 978 90 468 1696 7

www.nieuwamsterdam.nl/jlcarr

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, met ISBN 978 90 468 1695 0

‘Een novelle – een verhaaltje, doorgaans over de liefde’

DR JOHNSON’S DICTIONARY

‘Ik blijf één adem talmen,

Die, niet verblaasd, verstart –

Pak snel mijn hand, verklap me:

Wat gaat om in je hart?’

A.E. Housman

Toen de trein tot stilstand kwam struikelde ik naar buiten terwijl ik een plunjezak voor me uit duwde en schopte. Aan het begin van het perron riep een wanhopige stem: ‘Oxgodby… Oxgodby.’ Niemand die een handje hielp, dus hees ik me, over enkels en voeten vallend om bij mijn mand (op het rek) en mijn opvouwbaar veldbed (onder de bank) te komen, weer de coupé in. Als dit een proefzending noorderlingen was, bevond ik me op vijandelijke bodem en dus keek ik niet al te best waar ik mijn laarzen zette. Ik hoorde hoe één vent zijn adem inhield en een ander gromde: geen van beiden zei iets.

Toen floot de conducteur: de trein schoot schoksgewijs vooruit – en kwam tot stilstand. Het irriteerde de oude man op de linkerhoekplaats zo dat hij zijn raampje half naar beneden schoof. ‘Rèken maor da’j zeiknat wordt, keël,’ zei hij en schoof het met een klap weer dicht. De locomotief blies een schitterende stoomwolk uit en sjokte weg, gevolgd door een rij gezichten die me onbewogen aanstaarden. En ik stond alleen op het perron, bracht mijn bepakking in orde, wierp een laatste blik op de kaart, schoof hem in de zak van mijn overjas, wurmde hem er weer uit – en liet zodoende mijn kaartje op de laarzen van de stationschef vallen – wenste dat ik twee ontbrekende knopen had aangezet en hoopte dat het zou ophouden met regenen tot ik een dak boven mijn hoofd had.

In het stationsgebouwtje stond een nog jong meisje, haar gezicht platgedrukt tegen een ruit, me met grote ogen van verbazing aan te staren. Haar belangstelling gold zeker mijn jas; hij was nog vooroorlogs, ongeveer uit 1907 dunkt me, van schitterende stof: oerdegelijke, dikke tweed in een visgraatmotief. Hij reikte tot op mijn enkels; de eerste eigenaar was ongetwijfeld een reus in goeden doen geweest.

Ik begreep dat ik heel zeker erg nat zou worden; mijn zolen lieten al water door. De stationschef trok zich terug in zijn lampisterie en zei iets, maar ik kon niet uit zijn dialect wijs. Hij leek dat te begrijpen. ‘Ik zei dat u mijn paraplu wel mag lenen,’ herhaalde hij in aanvaardbaar Engels.

‘Ik hoef niet zo ver,’ zei ik. ‘… Tenminste, volgens de kaart.’

De mensen zijn onstuitbaar nieuwsgierig, daar in het noorden. ‘En waar mag dat dan wel wezen?’ vroeg hij.

‘De kerk,’ zei ik. ‘Ik neem aan dat ik daar gortdroog word.’

‘Kom dan eerst binnen theedrinken,’ pareerde hij.

‘Ik heb met de dominee afgesproken,’ zei ik.

‘O,’ zei hij, ‘ik ben methodist. Maar hoe dan ook: als u iets nodig hebt geeft u maar een seintje. Enne, ik hoop dat er iets onder zit.’

Hij scheen te weten waarvoor ik kwam.

Hierna ging ik aarzelend op weg en hield intussen onder mijn jas zo goed en zo kwaad als het ging mijn schone kleren droog (die in de strooien mand zaten). Het laantje hield zich aan de door de kaart aangegeven route. En daar stond het enige huis; het bleek een vervallen boerderij te zijn met achter een roestig, gietijzeren hek een pruilend voortuintje. Een hond, een airedale, rukte aan zijn ketting, jankte weifelend en holde terug om te gaan schuilen. Toen volgden een paar kippenhokken die bijna bezweken tussen de brandnetels in de wegkwijnende boomgaard. De regen liep in een smal stroompje van mijn vilthoed in mijn nek en één handvat van de mand begaf het. Toen rondde ik een hoge heg en bevond me in een open weiland. En daar stond de kerk.

Het was er een van dertien in een dozijn. Er had in de Middeleeuwen in dit deel van het land kennelijk geen wolhausse geheerst. Dit was een streek van hongerlijders geweest, elke steen betaald met het zweet huns aanschijns. Het korte koor had een bijzonder, bijna vlak puntdak; het moest ruim honderd jaar na het schip zijn aangebouwd (dat een steil, bij de zijbeuken vlakker wordend puntdak had). De toren was plomp. Begrijp me niet verkeerd: het was al bij al een prettig ogende kerk en toen ik dichterbij kwam zag ik dat de stenen fraai behouwen waren – blokken kalksteen, geen puin. Zelfs de stenen in de steunberen waren prachtig uitgehouwen met maar een schijntje specie ertussen, en hoewel bijna verzopen, loofde ik zwijgend de steenhouwers. De stenen zelf – met niet meer dan een zweempje lichtgeel, magnesium – moesten in de buurt van Tadcaster zijn uitgehakt en over de rivieren vervoerd. Erger u niet aan de details: zelfs in die langvervlogen tijden had ik een voorliefde voor steen en dacht er aardig wat van te weten.

De muur van het kerkhof was in goede staat van onderhoud, hoewel vreemd genoeg de klink van het smalle hek kapot was en het met een om de haak geslagen touwtje werd dichtgehouden. Er stonden een paar mooie, achttiende-eeuwse zerken, waarvan de bemoste cherubijntjes, zandlopers en doodskoppen bijna schuilgingen onder weelderig gras, plukken brandnetels en hondspeterselie. Ik zag nog net een paar spijlen van een door wilde rozen overweldigd familiegraf: een grijze kat gluurde naar buiten, staarde me met grote ogen vijandig aan en was verdwenen. God weet wat daar nog meer verblijf hield: tegenwoordig zou het een erkend wildreservaat zijn.

De goten en regenpijpen – ik kon het niet helpen: ik moest zien of ze op hun taak berekend waren. Dus ranselde ik me een pad om het gebouw. Nergens een gutsende pijp, geen spoortje aanslag op de muren! Vocht is het noodlot van muurschilderingen. Was er ook maar één groene muur geweest, dan had ik net zo goed ter plekke kunnen omkeren en mijzelf laten terugspoelen naar het station.

Dus keerde ik terug naar het kleine portaal, waar de stenen zitplaatsen waren opgepoetst door sinds vijfhonderd jaar heen en weer schuivende achterwerken van door wierook of wroeging bevangen begrafenisgangers.

Ik draaide de ring om en duwde de deur open. Hij piepte – een waarschuwing waarvoor ik de komende weken dankbaar zou zijn. En daar stond ik dan. Het was in grote trekken zoals ik had aangenomen dat het zou zijn: een vloer van natuurstenen platen, drie massieve zuilen aan weerszijden van het middenschip, twee lage zijbeuken en achterin een koor dat (voor zover ik zag) door een naar het katholicisme neigende predikant ijverig was gereorganiseerd. Het dak was een degelijk stuk werk; het had een omgekeerde scheepsbodem kunnen zijn. En zo te zien zouden er belangwekkende rozen op zitten. Maar natuurlijk is de eerste indruk van een bouwwerk de geur, altijd de geur – en hier hing de geur van vochtige knielkussens.

Zoals mij per brief was medegedeeld, stond er een steiger die de boog naar het koor versperde. Er was zelfs een ladder aan de steiger gebonden en ik klom er ogenblikkelijk op. Er valt veel in het nadeel van de weleerwaarde heer J.G. Keach te zeggen. Helaas wel. Maar als hij voor Zijn rechterstoel staat moet ter verdediging ook dit worden gezegd: hij was efficiënt, Heer. En dat is bij een Engelsman een zeldzame verdienste. We hadden in Frankrijk best een paar foeriers als hij kunnen gebruiken. Hij had gezegd dat er een steiger zou staan en die stond er ook. Hij had gezegd dat hij mij, als ik met de trein van kwart over zeven aankwam, om half acht in de kerk zou ontmoeten. En dat deed hij ook.

En zo zag ik hem het eerst: zijn tot leven gekomen, nauwgezette, zakelijke brieven, zo stond hij beneden me in de deuropening en zag aan de natte voetstappen dat ik er was. Als een speurhond volgde hij met zijn blik hun spoor naar de voet van de ladder en toen omhoog.

‘Goedenavond, meneer Birkin,’ zei hij, en ik kwam de ladder af. Hij was vier of vijf jaar ouder dan ik, misschien dertig, een lange, niet sterk ogende man, keurig in de kleren, met lichte ogen en iets koels, iets teruggetrokkens over zich, en lang nadat hij aan de zenuwtrekking in mijn gezicht gewend had moeten zijn praatte hij nog steeds tegen iemand achter mijn linkerschouder.

Hij kwam meteen ter zake. ‘Wat betreft dat wonen in de klokkenkamer. Ik loop geenszins over van enthousiasme; nou ja, laat ik het zo zeggen: het idee spreekt me niet aan. Ik heb u in onze briefwisseling toch duidelijk gezegd dat Mossop zonder mankeren elke zondag de klok luidt en dat het touw door een gat in de vloer loopt. Ik had gehoopt dat u een andere regeling zou treffen: bij particulieren, of een kamer in de Shepherd’s Arms.’

Ik mompelde iets over geld.

‘De kachel,’ zei ik. ‘Hoe zit het met de kachel? Dat hebt u in het midden gelaten. Kan ik die gebruiken? De regen… neem vandaag…’ Mijn gestotter bracht hem een paar seconden van zijn apropos.

‘Daar stond niets over in het contract,’ draaide hij eromheen en zag op de een of andere manier kans te laten doorschemeren dat ook mijn gestotter en zenuwtrek er niet in voorkwamen. ‘De kachel is aanvankelijk nergens genoemd. Ook wíj moeten op de kleintjes letten, weet u. U zei dat u een primus zou meebrengen. In uw eerste brief. Deze.’ Hij haalde de brief uit zijn zak en duwde hem onder mijn neus. ‘Halverwege pagina twee.’

‘Ik zou brand kunnen veroorzaken,’ vocht ik, hoogst tevreden over mijzelf, terug; de mensen beseffen niet dat een stotteraar langer de tijd heeft om lastige vragen te beantwoorden en ik liet er meteen op volgen: ‘En vergeet de verzekering niet. Dat noemen ze: In het Pand Verrichte Ongeoorloofde Handelingen. Meta en petroleum… oude balken… kurkdroog… al zo reden om de premie te verhogen, daar steek ik mijn hand voor in het vuur. Ik had vroeger een oom die premieophaler was…’

Die Ongeoorloofde Handelingen gingen hem niet in zijn koude kleren zitten. In Londen zijn Ongeoorloofde Handelingen al erg genoeg, maar in de provincie – en nog wel hier in het noorden! En iedereen weet immers dat Zonde die wordt toegerekend aan de geestelijkheid buiten proportie wordt opgeblazen.

‘Goed dan,’ zei hij geërgerd. ‘Als het dan per se moet, kunt u hem waarschijnlijk wel gebruiken.’ Toen diepte hij, als iedereen die zich te snel gewonnen geeft, om zijn gezicht te redden een paar restricties op. ‘Maar u moet ervoor zorgen dat de kerk op zondag in Redelijke Staat verkeert en u houdt toch, vanzelfsprekend te allen tijde, in gedachten dat het hier Gewijde Grond betreft? U bént toch lidmaat?’

‘O ja,’ zei ik, ‘daar kunt u op vertrouwen.’ Ik zag hem nadenken over een eventueel dubbelzinnige betekenis, zich afvragen waarop hij precies kon vertrouwen. Aan zijn gezicht te zien: dat het niet erger kon. Ik maakte niet de indruk dat ik lid was van de Anglicaanse Kerk. Nee, ik maakte de indruk een Ongewenst Persoon te zijn, iemand die zich zeer waarschijnlijk zou overgeven aan Ongeoorloofde Handelingen en die in strijd met zijn advies nodeloos was ingehuurd om een muurschildering aan het licht te brengen die hij niet zien wilde, en hoe vlugger ik ermee klaar was en weer opdonderde naar het door zonden bezochte Londen, des te beter.

‘Zie je niet zo vaak,’ zei ik.

‘Hè?’

‘Deze kachel,’ zei ik. ‘Zie je niet vaak.’

‘Hopeloos ouderwets,’ zei hij. ‘Ik laat hem nog voor de winter weghalen. Ik heb een folder met afbeeldingen van een onlangs gepatenteerd toestel met twee identieke ketels. Om elke ketel zit een watermantel, waardoor je zeker bent van een regelmatige, betrouwbare warmtestroom. En hij is gegarandeerd geruisloos.’

Nu hij zo rad opschepte over een kachel, ook al was die Oxgodby niet dichter genaderd dan de bladzijde in een folder, klonk hij als een ander mens.

‘Deze is óf buitensporig heet, soms kokend (dat is een feit) óf hij houdt alleen zichzelf en niemand anders warm.’ En hij gaf hem haatdragend een trap na. Ze keken elkaar als oude vijanden dreigend aan.

Misschien heeft hij nog wel meer gezegd, maar dat heb ik niet gehoord want ik had mijn volle aandacht bij de kachel. Mechanische dingen kunnen me enorm boeien. Tot dan voornamelijk klokken of alles met een opwindmechaniek. Ik had de mogelijkheden van kolenkachels nooit in overweging genomen. Er zaten zo te zien verscheidene knoppen en schuiven aan waarvan ik niet begreep waar ze toe dienden: kortom, dit ten ondergang gedoemde monster zou me terwijl ik zijn grillen onder de knie kreeg enkele aangenaam leerzame uren verschaffen en ik hoopte maar dat het Keach niet zou lukken hem voor mijn vertrek te laten weghalen. Hoe dan ook, ik streek verzoenend over de plek waar hij hem zo onrechtvaardig had geraakt. Met een beetje opporren en de welwillende medewerking van Mossop (wie dat dan ook mocht zijn), had hij ingezet kunnen worden om met overweldigend effect een preek over het Hellevuur en de Bodemloze Afgrond kracht bij te zetten.

Er zat een grote, ovale plaat op met een krans van gietijzeren rozen, die meldde dat de firma BANKDAM-CROWTHER LTD., Green Lane in Walsall, deze kachel overeenkomstig Octrooi No. 7564B had vervaardigd. Nou nou, een stamboom om u tegen te zeggen! Meer dan een stamboom… een dynastie: Bankdam-Crowthers, de Habsburgers onder de kachels! God weet hoe het Bankdam is vergaan, maar ik had in de Daily Mail gelezen dat Crowther voor hij van de pier van Bridlington sprong, eerst voor de zekerheid doodleuk zijn keel had doorgesneden. Had niets met zijn kachels te maken: vrouwen en paarden, daar kon hij geen hoogte van krijgen. Dus werden ze niet meer gemaakt. Schokkend gemis voor die delen van de wereld die met kolen moesten worden verwarmd. De laatste die ik had gezien stond in leper. Na een kort en raak granaatsalvo was de kerk rechtstandig ingestort. Maar niet die bovenste beste Bankdam-Crowther! Een schitterend huldeblijk aan de Britse arbeider!

De regen ratelde op het dak. ‘Wat hebt u eigenlijk op het ding tegen?’ vroeg ik.

‘Hij rommelt,’ zei hij ongeduldig, ‘… en geeft onrust bij het gebed en het zingen: onnozele kinderen schijnen het leuk te vinden. En bovendien ploft hij en als hij… nou ja, ploft, gooit hij er alles uit. Rook, vonken, as… ja, as, hij bestookt de gemeente met as. Ik heb al verscheidene klachten gehad. Op 15 januari van dit jaar viel er tijdens de lofzang bij de avonddienst zelfs iets op het koor. En niet alleen as! Kleine sintels! Ik heb er een expert uit York bij gehaald. Hij rekende een guinea en zei dat het ding ons geen last meer zou bezorgen. Maar nog geen maand later was het weer zover. Het lijkt erop dat hij nu tot rust gekomen is; ik weet dat ik erop kan vertrouwen dat u er afblijft.’

Hij besefte duidelijk dat ik niet te vertrouwen was. Ik zag er door en door onbetrouwbaar uit; mijn overjas verried me. En dan was er mijn gezicht, de linkerkant. Die kwam, net als zijn Bankdam-Crowther, spasmodisch in actie. Bij mensen als de weleerwaarde heer J.G. Keach was het heel erg. Het begon bij mijn linkerwenkbrauw en zakte dan af naar mijn mond. Het was in Passendale begonnen en ik was bepaald niet de enige. De dokters zeiden dat het mettertijd wel zou slijten. Dat Vinny ervandoor ging was niet bevorderlijk geweest.

Nee, zei ik, daar kon hij op vertrouwen en trok wat naar mijn idee een betrouwbaar gezicht was. Ik heb er, omdat één kant van mijn gezicht in een andere en onbetrouwbare richting werd getrokken, beslist angstwekkend uitgezien, want hij gaf de kachel nog maar eens een schop – een verlegen schop.

‘Kijk,’ zei hij… ‘om even een teer onderwerp aan te roeren.’ Het was kennelijk een heel teer onderwerp, want hij dempte zijn stem. ‘Zou u… als u aandrang voelt, kunt u het huisje in de noordwesthoek van de begraafplaats gebruiken. U zult zien dat het er geheel privé is – achter een paar seringenstruiken. Er lag wat gereedschap van Mossop toen ik er de laatste keer ging kijken, maar er is ruimte te over. Wees zo vriendelijk eens per week een beetje insectenpoeder te sprenkelen en er wat aarde op te scheppen: dat houdt de vliegen in toom.’

Het moet hem enorme inspanning hebben gekost en het was even stil toen hij om nog een concessie te kunnen doen, zijn laatste restje welwillendheid bij elkaar schraapte. ‘De zeis,’ zei hij.

‘De zeis?’

‘Aan een spijker hangt Mossops zeis. Die is roestig. De spijker.’

‘O.’

‘Misschien dat u even moet kijken of hij stevig hangt voor u…’

Ik bedankte hem en overdacht of zijn bezorgdheid mijn leven, of enkel mijn mannelijkheid gold.

‘Moon kan er ook gebruik van maken, heb ik gezegd. Van wanneer schat u dat hij is?’

Hij kon onmogelijk de latrine bedoelen, dus nam ik aan dat hij het over de kachel had en zei: ‘O, zo rond 1890… 1900… omstreeks die tijd’ en vroeg me af wie Moon, mijn geheime medegebruiker, was.

‘Nee, nee,’ riep hij geërgerd. ‘Het fresco… de muurschildering…’

Ik zei dat ik dit pas kon weten als ik een stukje had schoongemaakt. Dan zou ik het aan de kleding op tien à twintig jaar nauwkeurig kunnen zien; de mode veranderde toen niet zo snel, ook niet voor de welgestelden, en wat de armen betreft veranderde hij haast helemaal niet, dus hoopte ik maar dat er een paar rijke vrouwen bij zouden zijn. Ik zei dat rond 1340 tunica’s uit de mode raakten en haarnetten erin kwamen. Maar als hij wilde dat ik ernaar raadde – en het zou niet meer zijn dan raden – dan zou ik zeggen veertiende-eeuws, na de Zwarte Dood, toen magnaten die het hadden overleefd tegen bodemprijzen de landerijen van hun dode buren annexeerden en het angstzweet nog steeds uit een deel van hun winst droop.

Hij begon over iets wat absoluut niet ter zake deed – misschien was dat een van de redenen waarom het zo moeilijk was naar hem te blijven luisteren. Maar ook zijn stem had iets wat je alle moed ontnam en wellicht is me een heleboel ontgaan (misschien tobde ik over Moon en Mossops zeis van Damocles).

‘Wanneer begint u?’

Dát ving ik op. Nou, ik was er toch: ik was begonnen. Dat was zo duidelijk als wat. Toen hoorde ik hem zeggen: ‘We accepteren geen Bijkomende Kosten.’

‘Die zijn er niet.’

‘Die mógen er niet zijn. U bent akkoord gegaan met vijfentwintig guinea. Twaalf pond en tien shilling halverwege en dertien pond en vijftien shilling als het Af is en Goedgekeurd door de Executeurs. Ik heb uw brief bij me.’

‘Waarom alleen door de executeurs?’ vroeg ik. ‘Waarom niet ook door u?’ Dat was slim gepareerd.

‘Een verzuim van de kant van juffrouw Hebron bij de formulering van het legaat, verder niets,’ loog hij bits. ‘Een begrijpelijke omissie.’ Natuurlijk, dacht ik. Dat begrijp ik!

Maar hij sloeg terug. ‘Maar in de praktijk vertegenwoordig ik de executeurs. Ik heb er geen bezwaar tegen als u het hier en daar wat bijwerkt… waar het flets geworden is of zelfs als er stukjes verdwenen zijn… die kunt u opvullen. Zolang het niet uit de toon valt en harmonieert met de rest. Dat laat ik aan u over’ (voegde hij er bedenkelijk aan toe).

Ongelofelijk! dacht ik. Waarom zijn zo veel predikanten als hij? Moet je omdat ze opgaan in God hun tekortschietende fijngevoeligheid ten opzichte van hun medemens door de vingers zien? En hun vrouw? Thuis zullen ze toch ook niet zo zijn?

‘Het staat natuurlijk niet vast dat er überhaupt iets is,’ zei ik en probeerde kameraadschappelijk te klinken.

‘Natuurlijk is er iets. Ik mag dan mijn bedenkingen over juffrouw Hebron hebben (en ik ben niet van zins daarover van gedachten te wisselen) maar ze was niet gek. Ze is op een ladder gaan staan en heeft een stukje afgekrabd tot ze iets vond.’

Mijn god, dit was ontstellend! Een stukje afgekrabd! ‘Hoe groot?’ kreunde ik hysterisch en staarde verbijsterd in het halfduister boven de boog naar het koor – (mijn jukbeen wipte als een gek op en neer).

‘Eén hoofd, geloof ik,’ zei hij. ‘Beslist niet meer dan twee.’

Een hoofd! Misschien twéé hoofden! Waarschijnlijk een heel stel hoofden! Ze had natuurlijk schuurpapier gebruikt en een harde borstel. Ik had zin de ladder op te stormen en met mijn hoofd tegen de muur te bonken.

‘Daarna heeft ze het weer overgewit,’ vervolgde hij, totaal onkundig van mijn ellende. ‘Ik kan net zo goed meteen zeggen dat ik niet achter uw tewerkstelling hier sta. Maar dat hebeft u ongetwijfeld al geraden – tussen de regels van mijn brieven gelezen. Als haar notaris, toen ik toestemming vroeg voor een alternatief gebruik van uw vijfentwintig guinea, niet zo’n onredelijk standpunt had ingenomen en koppig had geweigerd haar legaat van duizend pond aan ons Onderhoudsfonds uit te betalen tot aan de voorwaarden van het testament was voldaan, was het nooit zover gekomen.’

Ik tuurde in het donker. Hoe had ze in godsnaam geweten dat die schildering er was? En als wat van haar hoofden restte nu eens alles was? Maar als Keach – kennelijk eminent ongelovige – geloofde dat er iets was, moest het er zijn. Het drong tot me door dat ook hij misschien een veeg uit diezelfde pan had gekregen.

‘De mensen hebben het straks recht voor ogen,’ klaagde hij.

‘Het?’ vroeg ik. ‘Het?’

‘Wat het dan ook is,’ zei hij kortaf en keek woedend langs de ladder omhoog. ‘Het leidt de aandacht van de dienst af.’

‘Maar heel even,’ zei ik. ‘De mensen krijgen genoeg van kleuren en vormen die op dezelfde plaats blijven. En ze denken altijd dat ze meer tijd hebben dan er is en dat ze op een doordeweekse dag nog weleens goed komen kijken.’ Ik had ‘wij’ moeten zeggen – ik ben net zo.

Weet u, ik geloof dat hij zowaar over de redelijkheid van het argument nadacht voor hij het afkeurde. Toen ging hij weg. Hij had niet gezegd wie Moon was. Misschien dat we elkaar achter de seringenstruiken tegen het lijf zouden lopen.

Ik stormde de ladder weer op en maakte voorzichtig een paar sprongetjes op het plankier; het was prijzenswaardig stevig. Toen beschouwde ik het grote vlak witgekalkte muur voor mij. Ja: beschouwde, een ander woord voldoet niet – het was een plechtig ogenblik. Hij (dat wil zeggen de muur) liep tot aan de dakspanten door en in de breedte en naar beneden tot aan de grenzen van de boog. Ik streek als een blinde met beide handpalmen over de oppervlakte tot ik voelde waar ze hem opnieuw had gesausd. We zijn van nature hoopvolle wezens, altijd bereid opnieuw teleurgesteld te worden, altijd in de macht van het wonder dat misschíén in een groezelig, in bruin papier gewikkeld pakje zit.

Maar ik wíst dat het er was. En ik wist dat het een Laatste Oordeel was. Het was beslist een Laatste Oordeel, want die kregen altijd de beste plaats; waar de parochie onvermijdelijk de godsgruwelijke dingen zag die hun wachtten als ze hun tienden niet neertelden, of niet trouwden met het meisje dat ze zwanger hadden gemaakt. Het zou de aartsengel Michael zijn die zielen afwoog tegen zonden, Christus in Zijn Majesteit die als scheidsrechter optrad en, helemaal onderaan: de poel des vuurs die immer brandt – een voortreffelijk opzichtige massascène. Misschien had ik beter een prijs per hoofd kunnen bedingen.

Ik was zo opgewonden dat alleen het donker mij belette eraan te beginnen. Wat een treffer! Mijn eerste karwei… nou ja, mijn eerste karwei voor eigen rekening. Mag er geen knoeiboel van maken, bedacht ik. Het loon is vreselijk, maar ik zie wel dat ik het red en dan heb ik iets om aan toekomstige klanten te laten zien. En in gedachten verordonneerde ik dat het iets goeds moest zijn, iets voortreffelijks, iets verbazingwekkends. Zoals Stoke Orchard of Chalgrove. Iets waarmee je The Times een vermelding kon afdwingen en The Illustrated London News een gedetailleerd verslag (met foto’s).

Toen daalde ik de ladder van de steiger af en besteeg de ladder van de klokkentoren, maar voor ik mijn olielamp aanstak liep ik naar het raam en keek door het donker naar de verspreide lichten van het dorp die schitterden in de regen. Tja, dacht ik, dit is dus een paar weken huis en haard, en ik ken geen sterveling en niemand kent mij. Ik kon net zo goed een marsmannetje zijn. Nee. Dat was al niet meer waar. Ik kende de weleerwaarde heer J.G. Keach en ik dacht niet dat ik behoefte had hem beter te leren kennen. En de stationschef; had hij me geen kop thee aangeboden? Vrijwel alle notabelen van Oxgodby wachtten met het duo Mossop en Moon in de coulissen. Ik was Iemand – nu al, binnen een paar uur. Fantastisch!

Die nacht sliep ik, voor het eerst in vele maanden, als de doden en werd de volgende ochtend heel vroeg wakker. En geen van de daaropvolgende dagen in Oxgodby sliep ik tot lang na zonsopgang. Het werk was vermoeiend – ik was het grootste deel van de dag op de been, at vaak staande – en daarna was er op mijn rommelzolder hoog boven de akkers en ver van de weg, te ver om stemmen te laten doordringen, ’s avonds weinig dat me kon storen. Soms, als ik even wakker werd, hoorde ik aan de zoom van een ver verwijderd bos een moervos huilen of de kreet van een klein dier dat in het donker werd besprongen. Verder alleen de geluiden van een oud gebouw: een huivering die langs het klokkentouw naar beneden liep en door het gat in de vloer verdween, beroering in de dakspanten, steen die zich na vijfhonderd jaar nog steeds zette.

Ik had die weken daar maar twee slechte nachten. Eén keer toen ik droomde dat de toren instortte en een keer toen ik een spervuur van machinegeweren binnengleed en geen schuttersput had om in te kruipen en door de modder een verminkende dood tegemoet glibberde. En toen klonken behalve die van de nachtdieren ook mijn schreeuwen. Nou ja, er kwam nog een derde slapeloze nacht, maar dat was veel later en om een andere reden.

Kortom, ik rolde die eerste morgen mijn deken op, liep toen om het klokkentouw heen naar de zuidmuur en trok mijn jas weg die ik voor het raam had gespannen om de regen buiten te houden. Het was een eenvoudig, tweedelig raam, zonder glas natuurlijk, met een simpele raamstijl die sterk genoeg was om mijn gewicht te houden. De regen was opgehouden en op het kerkhof glinsterde dauw op het gras, herfstdraden dwaalden mee op de luchtstroom, een merelpaar pikte naar insecten, een lijster zong waar ik hem kon zien in een van de esdoorns. En daarachter lag het weiland (met naast het beekje een zestienmanstent) waar ik op weg van het station doorheen gekomen was, met daarna nog meer weilanden die opliepen naar een donkere heuvelrand. En naarmate het lichter werd, ontvouwde zich een weids en luisterrijk landschap. Ik wendde me af; het gaf me een gevoel van immense tevredenheid.

Toen pakte ik mijn voedselvoorraad uit: thee, margarine, cacao, rijst, een brood en bedacht dat ik een paar blikken met een stevig deksel achterover moest drukken zodat ik de boel luchtdicht kon bewaren. Ik voorzag mijn primus van meta, bakte een paar plakken spek en maakte een dikke sandwich. Het zat prettig zo op de planken en met mijn rug tegen de muur, want zo kon ik door mijn raam nog net de heuvels zien die als de rug van een groot zeedier oprezen, terwijl donkere bossen langs zijn flanken in de vallei spoelden.

En toen, God sta me bij, voelde ik die eerste ochtend, die eerste paar minuten van mijn eerste ochtend, dat dit uitheemse noordelijke landschap mij vriendelijk gezind was, dat ik het ergste achter de rug had en dat deze zomer van 1920 die tot de eerste bladeren vielen zou nagloeien, een gunstige periode in mijn leven zou worden, een gezegend seizoen.

Ik bedacht dat het me niet kon schelen hoelang ik voor dit karwei nodig had – de rest van juli, augustus, september, zelfs oktober. Ik zou gelukkig zijn, eenvoudig leven, het beetje geld uitgeven dat petroleum, brood, groente en zo nu en dan een stukje cornedbeef me zouden kosten. Ik kon eventueel met twee flessen melk per week toe, maar met dit weer bleven die niet goed, dus zou ik er drie moeten nemen: havermoutpap is erg voedzaam en je hoeft het bij de volgende maaltijd alleen maar op te warmen. Dus ik berekende dat, nu ik geen huur hoefde te betalen, ik gemakkelijk met vijftien shilling per week kon rondkomen, misschien zelfs met tien of twaalf. Het kwam erop neer dat ik het met de vijfentwintig pond die ze me hadden toegezegd misschien zou kunnen uitzingen tot de kou me terugdreef naar mijn winterkwartier in Londen.

Het was iets heerlijks om in deze beschutte haven te belanden en een seizoen lang geen andere kopzorgen te hoeven hebben dan het schoonmaken van hun muurschildering. En daarna kon ik misschien opnieuw beginnen, vergeten wat die oorlog en de ruzies met Vinny me hadden aangedaan en de draad weer oppakken. Dit is wat ik nodig heb, bedacht ik: een nieuw begin, en misschien dat ik daarna geen oorlogsslachtoffer meer ben.

Nou ja, hoop doet leven.

Er was nog een tweede raam op die rommelzolder; het was me de vorige avond al opgevallen. Er zat een jutezak tegenaan gespijkerd, dus ik had maar aangenomen dat die over een soort opening zat. Nu trok ik de zak weg.

Ik denk dat ik in de loop der jaren in tientallen, misschien wel in honderden kerken heb rondgescharreld, maar weet u, die ruk onthulde de uitzonderlijkste bezienswaardigheid van allemaal. Daar, tegen mijn neus schampend, stond een baluster, een kolossale oud-Engelse baluster. En ik begon te lachen. Ik had er nog nooit een gezien, maar ik herkende hem meteen: uit die bovenste beste Bannister-Fletcher, onze bijbel in juffrouw Witherpens lessen over Engelse architectuur. ‘Teken een baluster,’ berispte ze ons. ‘Vooruit, laat dat geklungel met die elegante Corinthische kapitelen maar schieten – teken een Engelse baluster.’ (Ik kan het nog steeds.)

En hier stond er dan een – een lompe, stenen ton met boven en onder een stel dubbele hoepels. ‘Vooruit – teken een baluster!’ Als ik Joseph Conrad was geweest was ik losgebarsten in een peroratie over het verloren land van de jeugd. Mijn eerste echte baluster! En nu was hij, praktisch gezien, een paar weken van mij: het was míjn baluster. Dus aaide ik hem over zijn buik – één keer voor Bannister, één keer voor Fletcher en één keer voor de handwerkslieden van een langgestorven wereld en voor hen die, als ik, nog leefden.

Ik keek naar beneden, in het middenschip. Het licht was niet zo best en op de steiger onder de dakspanten veel te slecht om nu aan de muur te beginnen. Dus ging ik naar beneden en nam eens een kijkje in de kerk. Als geheel maakte hij, gezien de lage arcade in het middenschip en de twee ruime zijbeuken, een bekoorlijke indruk; op de keper beschouwd was hij (natuurlijk met uitzondering van mijn baluster) aan de saaie kant. Maar er hing één mooie gedenkplaat – een barok basreliëf van een goedgebouwde jongedame, Laetitia Hebron, die zich, terwijl ze uit een elegante katafalk stapte, zedig aan een lijkwade vastklemde en zodoende haar essentiële luister voor ons verborg. Dit alles in 1799 door ene A.H. fraai uitgehouwen, samen met een paar beslist voortreffelijke regels van haar jeugdige echtgenoot. Nou ja, ik wilde er maar liever van uitgaan dat hij die regels niet in een catalogus had gevonden. Latijn natuurlijk, maar de strekking was duidelijk…

Conjugam optima amantissima et delectissima

Mijn zo liefhebbende en verrukkelijke vrouw

in een elf regels lange opsomming van haar niet te evenaren charmes, tot aan de twaalfde, één enkel woord, zijn bedroefde afscheidsgroet: Vale.

Ik wierp nog eens een blik op Laetitia, een lange blik na zo’n eerbewijs. Haar strakgetrokken lijkwade liet haar op haar voordeligst uitkomen. En ze had een innemend gezicht met plagerig opgetrokken mondhoeken, ‘Conjugam optima amantissima et delectissima…’ Tja, hij had gelijk. Hij had meer geluk gehad dan ik.

Toen sjouwde ik mijn spullen de ladder op en spreidde ze uit: een lancetmesje (om de witkalk op te lichten), een stopfles met een alcoholische zoutzuuroplossing, kwasten, verfpoeder, een stopfles gedestilleerd water om ammonia mee te verdunnen… het meeste van Joe Watterson gekregen, toen die aankondigde dat dit zijn laatste karwei was geweest en me succes toewenste.

‘Het is een vak, jongen,’ had hij gezegd. ‘En daarbij verdomd riskant en armoe troef, maar als een vak geschoold werk is dat niet veel mensen onder de knie kunnen krijgen, dan is het tóch een vak.’ En hij had van achter zijn baard smalend gelachen. ‘Trouwens, we zijn bijna uitgestorven; jullie zijn nog maar met z’n tweeën en George Peckovers ogen worden zo slecht dat hij vandaag of morgen nog van een ladder valt. Dan kun je verder zonder concurrentie verhongeren.’

Ik liep behoedzaam door mijn nieuwe territorium. Vlak boven hoofdhoogte trok de kiel van het dak zich noodgedwongen terug en verzonk in de toren, op de kruispunten geaccentueerd door drie beslist uitzonderlijke knoppen, waarvan de oorspronkelijke kleur geconserveerd was door het schemerdonker dat onafgebroken in het bolwerk van hoge daken talmt. Het was een schitterende, middeleeuwse portretgalerij: vlak voor me zat op de stijl achter een karbeel de bijna Spaanse kop van de zwaarbeproefde Christus; verderop een potsierlijke duivel die zijn grijnzende kop tussen een in het verkeerde bed betrapt stel drong; ten slotte een mollige vrouw die een blauw, met lelies beschilderd schild vasthield. Het bewees wat elke ware kerkfanaat weet: als je maar blijft zoeken zit in een bejaard bouwwerk altijd wel iets wat bovenmate belangwekkend is.

De deur piepte en een middelgrote, gespierde kerel staarde, alles zo veel mogelijk in zich opnemend, taxerend omhoog. Hij had een vrijmoedig, rond gezicht, blauwe, verstandige ogen. ‘Goedemorgen,’ zei hij. (Hij had een hoge stem die uitzonderlijk helder klonk.) ‘Goedemorgen! Ik ben Charles Moon,’ en hij plukte een geplette tweedhoed van zijn ongekamde, blonde haar. ‘Ik graaf hiernaast. Op het weiland. Misschien dat je mijn tent hebt zien staan? Ik had eerst willen wachten tot je op orde was, maar ik móést even kijken hoe je eruitzag. Nou ja, dat ook, maar eigenlijk omdat mijn benen ’s nachts zo stijf worden dat ze me uit bed jagen, dus heb ik me aangewend ’s morgens hierheen te strompelen en te kijken of het Laetitia die nacht gelukt is uit haar katafalk te klimmen.’ Hij gebaarde in de richting van de zuidbeuk.

‘Ik kom naar beneden,’ zei ik en voegde de daad bij het woord. Hij was zeven- of achtentwintig, een stramme, niet zo grote man die erbij stond alsof hij wortel had geschoten. Maar zijn ‘Al uw baren en golven slaan over mij’-blik verried hem nog eerder dan de drie gaten in de schouders van zijn korte uniformjas, waar zijn kapiteinssterren hadden gezeten.

Ik mocht hem meteen, bij die eerste ontmoeting: hij had van niemand iets nodig. En hij mocht mij ook (dat helpt altijd). God, als ik aan al die jaren terug denk. En het is verdwenen. Al die opwinding en trots van dat eerste karwei: Oxgodby, Alice Keach, Moon, dat windstille seizoen – verdwenen, alsof ze er nooit zijn geweest.

We liepen naar buiten, naar de zon en leunden tegen de muur. Ik vroeg of hij nog lang bleef en hij wees op zijn tent. ‘Tot de eerste vorst er een eind aan maakt. Ik heb uitgerekend dat ik genoeg kan sparen om de komende winter naar Ur te gaan. Woolley graaft de Ziggurat op: hij heeft als ik kom wel een baantje voor me.’

Later herkende ik dit als Moon op zijn best – ongerijmd vindingrijk in zijn overtuiging dat alles in orde kwam. ‘Woolley heeft wel een baantje voor me!’ En je zou zien dat hij gelijk kreeg. Je zag voor je hoe, in een fantastisch visioen, Moon op de lijn Basra-Bagdad bij de halte Ur – drie hutten, geen perron – uit de enige trein van die dag stapte en ‘hier ben ik dan’ roepend over stenen en zand zwoegde. ‘We hebben elkaar niet eerder ontmoet dus u kent me niet. Charles Moon is de naam. Wat kan ik voor u doen?’

Ik vroeg wat hij zocht. Hij lachte. ‘Nou ja, officieel het graf van een voorvader van juffrouw Hebron, ene Piers Hebron, † 1373. Ze was ergens een verwijzing naar zijn excommunicatie tegengekomen en heeft toen besloten dat ze hem buiten het kerkhof hebben begraven. Ik moet hem vinden, of in ieder geval naar hem zoeken. Ze heeft vijftig pond gereserveerd om hem ‘binnen de perken te krijgen.’ Hij raffelde alles puntsgewijs af, alsof het hem niet interesseerde.

‘En geld bij de botten?’