Luke Harding

De Snowden Files

Het onthullende verhaal van de meest gezochte man ter wereld

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Eerste druk februari 2014

Tweede druk februari 2014

© 2014 The Guardian

Oorspronkelijke titel The Snowden Files

Oorspronkelijke uitgever Guardian Books en Faber and Faber Ltd, Londen

© 2014 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden.

Vertaling Rob van Moppes, Rob de Ridder, Mariella Duindam

Redactie Martin Appelman, Ampersand

Register Ewout van der Hoog

Boekverzorging Asterisk*, Amsterdam

Ontwerp omslag Paul Pollmann

Omslagbeeld Reuters

Foto auteur The Guardian

NUR 686

ISBN 978 90 468 1703 2

www.nieuwamsterdam.nl/harding

Voorwoord

Edward Snowden is een van de opmerkelijkste klokkenluiders aller tijden. Nooit eerder heeft iemand zo massaal de geheimste bestanden van ’s werelds machtigste inlichtingendiensten bij elkaar geveegd met de bedoeling die aan de openbaarheid prijs te geven. Maar dat is wel wat hij heeft gedaan.

Zijn kennis van zaken is ongeëvenaard. Voordat de huidige generatie van computernerds zich aandiende, besefte niemand dat het mogelijk zou zijn ervandoor te gaan met het equivalent van bibliotheken vol, met drie sloten beschermde archiefkasten en brandkasten, duizenden documenten en miljoenen woorden.

Zijn beweegredenen zijn opmerkelijk. Snowden nam zich voor de ware aard van de Amerikaanse National Security Agency (NSA) en zijn bondgenoten aan de kaak te stellen. Inmiddels is gebleken dat hij geen belangstelling heeft voor financieel gewin, hoewel hij zijn documenten voor heel veel miljoenen dollars aan buitenlandse inlichtingendiensten had kunnen verkopen. Evenmin koestert hij linkse of marxistische sentimenten die hem als on-Amerikaans zouden kunnen bestempelen. Integendeel, hij is een geestdriftig verdediger van de Amerikaanse grondwet en, zoals veel van zijn collega-‘hacktivisten’, een toegewijd aanhanger van de libertaristische politicus Ron Paul, wiens denkbeelden nog rechtser zijn dan die van heel wat Republikeinen.

Wat Snowden heeft onthuld, is van groot belang. Zijn bestanden tonen aan dat de methoden van de inlichtingendiensten die zich bezighouden met elektronische afluisterpraktijken, volledig uit de hand zijn gelopen, grotendeels dankzij de politieke paniek in de Verenigde Staten na de terroristische aanslagen op 11 september 2001.

De wettelijke beperkingen negerend in hun behoefte Amerika veilig te maken hebben de NSA en zijn kleinere Britse broertje, de GCHQ (in heimelijke samenwerking met de internet- en telecommunicatiegiganten die de hardware beheersen), al hun technische vaardigheden in de strijd gegooid om ‘het internet in hun macht te krijgen’. Dat zijn hun bewoordingen, niet de onze. De democratische controle was gering, overladen met geheimzinnigheid en overduidelijk ontoereikend.

Het resultaat is een wereld die wordt bespioneerd. De technologieën die in het Westen worden omarmd als verworvenheden die bijdragen aan de individuele vrijheid en de democratie – Google, Skype, mobiele telefoons, GPS, YouTube, Tor, internethandel, internetbankieren en dergelijke – veranderen in instrumenten om personen en instellingen in de gaten te houden, die George Orwell, de schrijver van 1984, nog versteld zouden doen staan.

The Guardian, vermeld ik tot mijn genoegen, was de eerste krant van de vrije pers die Snowdens onthullingen publiceerde. We zagen het als onze plicht om de taboes van geheimhouding te doorbreken, waarbij we, zoals ook Snowdens wens was, terdege rekening hielden met de veiligheid van individuen en de geheimhouding van echt gevaarlijke gegevens.

En ik er ben er trots op dat we dat hebben gedaan: overal in de wereld zijn heftige discussies uitgebroken en worden hervormingen geëist, in de Verenigde Staten zelf, in Duitsland, Frankrijk, Brazilië, Indonesië, Canada, Australië, zelfs in het gezagsgetrouwe Groot-Brittannië. The Guardian was uiteindelijk gedwongen te publiceren vanuit de veiligheid van zijn kantoor in New York, vanwege juridische pesterijen in Engeland. Ik geloof dat lezers van dit boek heel goed de waarde zullen inzien van een Brits equivalent van het eerste amendement van de Amerikaanse constitutie, dat de vrijheid van drukpers beschermt. Het is een vrijheid die ons allemaal kan beschermen.

Alan Rusbridger

hoofdredacteur, The Guardian

Londen, februari 2014

Proloog

Het rendez-vous

Mira Hotel, Nathan Road, Hongkong
maandag 3 juni 2013

‘Ik wil niet leven in een wereld waarin alles wat ik zeg, alles wat ik doe, iedereen met wie ik praat, iedere uiting van creativiteit of liefde of genegenheid wordt vastgelegd...’

EDWARD SNOWDEN

Het begon met een e-mail.

‘Ik heb een hoge baan bij een van de inlichtingendiensten...’

Geen naam, geen functie, geen bijzonderheden. De Amerikaan Glenn Greenwald, columnist van The Guardian, gestationeerd in Brazilië, begon e-mails uit te wisselen met deze geheimzinnige bron. Wie was hij? De bron liet niets los over zichzelf. Hij was een ongrijpbare persoon, een onlinespookverschijning. Misschien zelfs een verzinsel.

Hoe zou het immers waar kunnen zijn? Er was nog nooit een groot lek geweest binnen de National Security Agency. Iedereen weet dat Amerika’s belangrijkste inlichtingendienst, die gevestigd is in Fort Meade, vlak bij Washington, een onneembare vesting is. Daar kwam nooit iets naar buiten. ‘NSA, No Such Agency’, werd door de insiders binnen de overheid en het bedrijfsleven gegrapt.

Maar toch leek deze vreemde verschijning toegang te hebben tot een aantal opmerkelijke, uiterst geheime documenten. De bron stuurde Greenwald bij wijze van lokkertje een paar voorbeelden van uiterst geheime NSA-bestanden. Hoe deze schimmige figuur die met zulk ogenschijnlijk gemak had kunnen ontvreemden, was een raadsel. Als ze inderdaad echt waren, dan zou dat wel eens een verhaal van wereldformaat kunnen blijken te zijn. Ze suggereerden dat het Witte Huis niet alleen zijn vijanden bespioneerde (de schurken, Al-Qaida, terroristen, de Russen), of zelfs zijn vermeende bondgenoten (Duitsland, Frankrijk), maar ook de berichten van en naar miljoenen individuele Amerikaanse staatsburgers.

Bij deze gigantische spionageoperatie werkten de Verenigde Staten samen met Groot-Brittannië. De Britse evenknie van de NSA, de GCHQ (Government Communications Headquarters) heeft zijn basis ver weg op het Engelse platteland. Groot-Brittannië en de Verenigde Staten hebben een hecht spionagesamenwerkingsverband dat ten tijde van de Tweede Wereldoorlog is ontstaan. Tegenstanders van deze nauwe betrekkingen zeiden ook wel dat Engeland het slaafse schoothondje van de Verenigde Staten was. Tot onze niet geringe schrik bleek uit de documenten dat de NSA miljoenen dollars pompte in Britse spionageactiviteiten.

En nu stond Greenwald op het punt zijn Deep Throat te ontmoeten. De bron had hem meer onthullingen in het vooruitzicht gesteld en verwachtte van hem dat hij van zijn woning in Rio de Janeiro naar het door communistisch China beheerste Hongkong zou vliegen, dat op duizenden kilometers afstand ligt. Greenwald vond de locatie ‘bizar’ en verwarrend: zou het een vooraanstaande diplomaat kunnen zijn?

Het rendez-vous zou plaatsvinden in het Mira Hotel in Kowloon, een chic, modern bouwwerk midden in de toeristenwijk en een kort ritje met de taxi verwijderd van de Star Ferry naar het eiland Hongkong. Greenwald werd vergezeld door Laura Poitras, een eveneens Amerikaanse documentaire-filmmaakster en een niet te onderschatten horzel in de pels van de Amerikaanse krijgsmacht. Zij was de contactpersoon geweest, de eerste die Greenwald de weg naar de mysterieuze informant had gewezen.

De twee journalisten hadden zeer nauwkeurige instructies ontvangen. Ze zouden elkaar ontmoeten in een minder drukke, maar niet echt afgelegen vleugel van het hotel, naast een plastic krokodil. Er zou een van tevoren afgesproken uitwisseling van bepaalde woorden plaatsvinden. De informant zou een Rubiks kubus in zijn hand hebben. O, en hij heette Edward Snowden.

Het had er alle schijn van dat de mysterieuze gesprekspartner een ervaren spion was. Misschien eentje met enig gevoel voor drama. Alles wat Greenwald van hem wist, wees in één richting: dat hij een doorgewinterde veteraan uit de wereld van de inlichtingendiensten was. ‘Ik dacht dat hij een behoorlijk hoge functionaris moest zijn,’ zegt Greenwald. Waarschijnlijk een jaar of zestig oud, in een blauwe blazer met glanzend gouden knopen, dunner wordend grijs haar, comfortabele zwarte schoenen, een bril, een clubdas... Greenwald had zich al een voorstelling van hem gemaakt. Misschien was hij wel het hoofd van de CIA in Hongkong; het consulaat bevond zich verderop in de straat.

Deze veronderstelling, hoe verkeerd ook, was gebaseerd op twee aanwijzingen: het zeer hoge niveau van toegang tot geheime dossiers waarop de bron leek te opereren, en de subtiliteit van zijn politieke analyse. Gelijk met de eerste serie geheime stukken had hij ook een persoonlijk manifest meegestuurd, waarin hij zijn motieven uiteenzette, om de reikwijdte te onthullen van wat hij beschouwde als de ‘onvermoede surveillancestaat’. Daarin werd beweerd dat de technologie om mensen te bespioneren de grenzen van de wet had overschreden. Van een zinvol toezicht kon geen sprake meer zijn.

De aspiraties van de NSA waren uitzonderlijk, zei de bron. In de afgelopen tien jaar was de hoeveelheid digitale informatie-uitwisseling tussen de twee continenten toegenomen. Explosief gegroeid, zelfs. Tegen deze achtergrond was de dienst afgedwaald van zijn oorspronkelijke taak als verzamelaar van buitenlandse informatie. Nu verzamelde de NSA gegevens over iedereen. En sloeg die op. Dit gold zowel voor Amerikaanse als voor buitenlandse gegevens. De NSA maakte zich heimelijk schuldig aan elektronische massaspionage. Dat beweerde de bron tenminste.

Het tweetal kwam te vroeg bij de plastic krokodil aan. Ze gingen zitten. Ze wachtten. Greenwald vroeg zich af of de krokodil een symbolische betekenis had in de Chinese cultuur. Hij wist het niet goed. Er gebeurde niets. De bron kwam niet opdagen. Vreemd.

Als iets de afgesproken ontmoeting onmogelijk had gemaakt, dan zouden ze diezelfde ochtend op een later tijdstip terugkeren naar dezelfde onopvallende gang tussen de opzichtige, overdekte winkelgalerij en een van de restaurants van het Mira Hotel. Greenwald en Poitras kwamen terug. Opnieuw wachtten ze.

En toen zagen ze hem, een bleke, stakerige, zenuwachtige, ongelooflijke jonge man. Tot schrik van Greenwald was hij zo te zien nauwelijks oud genoeg om zich te scheren. Hij droeg een wit T-shirt en een spijkerbroek. In zijn rechterhand had hij een Rubiks kubus. Was er sprake van een misverstand? ‘Hij zag eruit als drieëntwintig. Ik wist niet hoe ik het had. Het sloeg nergens op,’ zegt Greenwald.

De jongeman, als hij tenminste werkelijk de bron was, had versleutelde instructies gestuurd over de wijze waarop het inleidende verificatieritueel diende te geschieden:

GREENWALD: Hoe laat gaat het restaurant open?

DE BRON: Om twaalf uur. Maar ik zou er niet naartoe gaan, het eten is klote...

Het was enigszins komisch. Greenwald, die nerveus was, sprak de afgesproken woorden, maar had moeite zijn gezicht in de plooi te houden.

Toen zei Snowden eenvoudigweg: ‘Kom mee.’ Gedrieën liepen ze zwijgend naar de lift. Er was verder niemand in de buurt, tenminste voor zover zij konden zien. Ze gingen naar de eerste verdieping en volgden de man met de kubus naar kamer 1014. Hij opende de deur met zijn sleutelkaart en ze gingen naar binnen. ‘Ik liet het maar over me heen komen,’ zegt Greenwald.

Het was al een vreemde missie. Maar nu begon het helemaal te lijken op een vruchteloze onderneming. Deze tengere, studentikoze jongeman was toch zeker veel te onervaren om toegang te hebben tot uiterst geheim materiaal? Optimistisch speculeerde Greenwald nog dat hij misschien de zoon was van de bron, of zijn persoonlijk assistent. Zo niet, dan was de ontmoeting pure tijdverspilling, een grap van Jules Verne-achtige afmetingen.

Poitras had in het geheim al vier maanden contact onderhouden met de bron. Ze had het gevoel dat ze hem kende, nou ja, in ieder geval de onlineversie van hem. Zij had ook moeite om van haar verbazing te bekomen. ‘Ik viel bijna flauw toen ik zag hoe oud hij was. Het kostte me vierentwintig uur voordat ik de klap te boven was.’

Maar in de loop van die dag vertelde Snowden zijn verhaal. Hij zei dat hij negenentwintig jaar was en op contractbasis bij de National Security Agency werkte. Hij had gewerkt op het regionale NSA-hoofdkwartier in Kunia, Hawaï, in de Stille Oceaan. Twee weken tevoren had hij ontslag genomen, zijn vriendin pardoes de bons gegeven en vaarwel gezegd en was in het geheim op het vliegtuig naar Hongkong gestapt. Hij had vier laptops meegenomen.

De laptops waren zwaar versleuteld. Maar via die weg had Snowden toegang tot bestanden die hij van de interne servers van de NSA en de GCHQ had gedownload. De meeste droegen het stempel ‘Strikt geheim’. Boven sommige stond ‘Strikt geheim, niveau 1’, de hogere Britse classificatie voor heimelijk onderschept materiaal, of zelfs ‘niveau 2’, geheimer dan dat bestond niet. Niemand, afgezien van een kleine selecte kring van hooggeplaatste ingewijden binnen de veiligheidsdiensten, had ooit dit soort documenten onder ogen gehad. Wat hij bij zich droeg, beweerde Snowden, was het grootste spionagelek in de geschiedenis.

Greenwald zag om zich heen de opeenstapeling van overblijfselen van heel wat dagen roomservice – dienbladen, overgebleven bakjes met noedels en vuil bestek. Snowden vertelde dat hij, sinds hij twee weken eerder onder zijn eigen naam zijn intrek had genomen in het Mira Hotel, slechts drie keer zijn kamer had verlaten. Hij zat op het bed, terwijl Greenwald hem overstelpte met vragen: waar had hij gewerkt, wie was zijn baas binnen de CIA, waarom? Greenwalds geloofwaardigheid stond op het spel. Evenals de geloofwaardigheid van de redacteuren bij The Guardian. Maar als Snowden het oprecht meende, dan zou elk ogenblik een arrestatieteam van de CIA de kamer binnen kunnen komen stormen, zijn laptops in beslag nemen en hem meesleuren.

Langzamerhand raakten ze ervan overtuigd dat Snowden geen bedrieger was. Zijn informatie zou best eens kunnen kloppen. En de beweegredenen waarom hij klokkenluider was geworden, waren ook steekhoudend. In zijn functie als systeembeheerder, legde hij helder, overtuigend en op zakelijke toon uit, kon hij als een van de heel weinigen de buitengewone afluistercapaciteiten van de NSA overzien en zich een beeld vormen van het hellende vlak waarop de dienst zich bevond.

De NSA kon ‘iedereen’ afluisteren, zowel de president als iedereen onder hem, zei hij. Officieel werd de dienst geacht uitsluitend berichten te onderscheppen en af te luisteren van buitenlandse doelen, wat bekendstond als SIGINT. In de praktijk was dat een lachertje, zei Snowden tegen Greenwald: men was al bezig op grote schaal, zonder daarover iets te melden of om daarvoor toestemming te vragen, gegevens op te slaan over miljoenen Amerikanen; telefoongesprekken, e-mails en zoekopdrachten. Hieruit kon je een volledig elektronisch profiel van mensen samenstellen, wie hun vrienden waren, hun partners, hun voorkeuren en hun problemen.

Samen met de GCHQ had de NSA in het geheim onderschepte data aan elkaar gekoppeld via de onderzeese glasvezelkabels die de gehele wereld omspannen. Dat maakte het de Verenigde Staten en Groot-Brittannië mogelijk een groot deel van de mondiale communicatie te onderscheppen. In het geheim werd er druk uitgeoefend op de telecomproviders om hun gegevens af te staan. Sterker nog, ongeveer heel Silicon Valley had bemoeienis met de NSA, zei Snowden, Google, Microsoft, Facebook, zelfs Steve Jobs’ Apple. De NSA claimde dat het ‘rechtstreekse toegang’ had tot de servers van die technologische reuzen.

Terwijl ze zichzelf ongeëvenaarde afluisterbevoegdheden aanmaten, hielden de Amerikaanse inlichtingendiensten de waarheid over hun activiteiten zorgvuldig verborgen, zei Snowden. Als James Clapper, de directeur van de inlichtingendiensten, het Congres doelbewust had voorgelogen over de activiteiten van de NSA, dan had hij zich schuldig gemaakt aan een misdrijf. Dan handelde de NSA overduidelijk in strijd met de Amerikaanse grondwet en het recht op privacy. Ze hadden zelfs geheime achterdeurtjes aangebracht in online-versleutelingssoftware, gebruikt om het thuisbankieren te beveiligen, waarmee ze het systeem voor iedereen verzwakten.

Zoals Snowden het verhaal vertelde, leek het gedrag van de NSA wel afkomstig uit een in de vorige eeuw geschreven roman over een denkbeeldige samenleving. Het deed denken aan de boeken van Aldous Huxley of George Orwell. Maar het uiteindelijke streven van de NSA leek nog verder te reiken: om overal alles over iedereen te weten te komen en dat tot in alle eeuwigheid op te slaan. Het betekende een keerpunt. Het leek de totale verwoesting van elke vorm van privacy. De spionagediensten hadden zich meester gemaakt van het internet, dat ooit een platform was voor individualiteit en zelfexpressie. Snowden gebruikte het woord ‘panopticon’. Dat was bedacht door de achttiende-eeuwse Brits filosoof en sociaal hervormer Jeremy Bentham. Het was een ingenieuze koepelgevangenis waar de cipiers de gevangenen te allen tijde in de gaten konden houden, zonder dat zij wisten dat zij werden bespied.

En dat, beweerde Snowden, was de reden dat hij had besloten hiermee in de openbaarheid te treden. Zijn leven en zijn carrière te vergooien. Hij vertelde Greenwald dat hij niet wilde leven in een wereld ‘waarin alles wat ik zeg, alles wat ik doe, iedereen met wie ik praat, iedere uiting van creativiteit of liefde of genegenheid wordt vastgelegd’.

In de weken die daarop volgden, zouden Snowdens stellingen een discussie van historisch belang ontketenen. Ze zouden het Witte Huis en Downing Street tot razernij brengen. En ze zouden internationale paniek zaaien. Ondertussen vluchtte Snowden weg uit Hongkong, probeerde hij asiel te krijgen in Latijns-Amerika en kwam hij vast te zitten in Vladimir Poetins Moskou.

In Amerika en in Europa (hoewel eerst niet in het Engeland van James Bond) werd een felle discussie gevoerd over het juiste evenwicht tussen veiligheid en burgerlijke vrijheden, tussen vrijheid van meningsuiting en privacy. Ondanks de koortsige polarisatie binnen de Amerikaanse politiek sloegen zowel rechtse aanhangers van de vrije wil als linkse Democraten de handen ineen om Snowden te steunen. Zelfs president Obama gaf toe dat die discussie al eerder had moeten worden gevoerd en dat hervormingen noodzakelijk waren. Hoewel dat de Amerikaanse autoriteiten er niet van weerhield Snowdens paspoort ongeldig te verklaren, hem te beschuldigen van spionage en zijn terugkeer uit Rusland te eisen.

De strijd om de publicatie van Snowdens verhaal stelde de journalisten voor ernstige problemen, juridisch, logistiek en redactioneel. Het werd een ware veldslag tussen een vermaarde krant, zijn mondiale website en een paar bondgenoten uit de media aan de ene kant en enkelen van de machtigste mensen op aarde aan de andere. En het zou uiteindelijk leiden tot de vernietiging van de harde schijven van de computers van The Guardian in een ondergrondse ruimte, onder auspiciën van twee Britse experts van de GCHQ. Het vernietigen van de hardware vormde een buitengewoon surrealistische episode in de geschiedenis van de westerse journalistiek en haar strijd met de overheid.

Toen Snowden in zijn hotelkamer in Hongkong zat en het startsein gaf dat dit alles teweeg zou brengen, was hij kalm. Volgens Greenwald was hij overtuigd van de rechtmatigheid van zijn daden, zowel intellectueel, emotioneel als psychologisch. Snowden was zich ervan bewust dat zijn openbaringen zeker tot zijn gevangenneming zouden leiden. Maar gedurende die gedenkwaardige zomer straalde hij een gevoel van rust en berusting uit. Hij wist met absolute zekerheid wat hem te doen stond. Niets kon hem nog van zijn stuk brengen.

1

TheTrueHOOHA

Ellicott City, in de buurt van Baltimore
december 2001

‘Uiteindelijk is niets zo heilig als de integriteit van ons eigen denken.’

RALPH WALDON EMERSON,
‘Self-reliance’, Essays: First Series

Eind december 2001 had iemand die zichzelf TheTrueHOOHA noemde, een vraag. TheTrueHOOHA was een achttienjarige Amerikaan, een geduchte gamer, met indrukwekkende kennis van de informatietechnologie en een scherpe geest. Zijn ware identiteit was onbekend. Maar toentertijd gebruikte niemand die wel eens een tekstje plaatste op Ars Technica, een populair-wetenschappelijke website, zijn echte naam. De meeste deelnemers waren jonge mannen. Ze waren allemaal bezeten van internet.

TheTrueHOOHA wilde tips over hoe hij zijn eigen webserver kon beginnen. Het was zaterdagochtend, even na elven plaatselijke tijd. Hij schreef: ‘Dit is mijn eerste keer. Heb een beetje geduld met me. Dit is mijn dilemma: ik wil mijn eigen host zijn. Wat heb ik daarvoor nodig?’

Al snel kwamen de vaste bezoekers van Ars Technica met een overvloed aan behulpzame suggesties. Je eigen website hosten was geen heksentoer, maar je had er op z’n minst een Pentium 200-computer voor nodig, met een groot geheugen en een fatsoenlijke bandbreedte. TheTrueHOOHA was tevreden met deze reacties. Hij antwoordde: ‘Ah, de reusachtige schatkamer aan computerweetjes van Ars Technica.’ Om twee uur ’s nachts was hij nog steeds online (zij het nogal vermoeid: ‘Gaap. Bedtijd, moet morgen weer vroeg op voor mijn flutbaantje, weet je wel,’ schreef hij).

TheTrueHOOHA mag dan een groentje op Ars Technica zijn geweest, zijn antwoorden waren vlot en zelfverzekerd. ‘Als je vindt dat ik klink als een agressieve, zelfingenomen, achttienjarige beginneling die geen respect heeft voor ouderen, dan zit je er waarschijnlijk niet ver naast,’ schreef hij. Hij had blijkbaar geen hoge pet op van zijn docenten, want hij schreef: ‘Op community colleges zitten niet de slimste leraren, weet je.’

TheTrueHOOHA zou uitgroeien tot een productieve medewerker van Ars Technica. De volgende acht jaren schreef hij meer dan achthonderd commentaren. Hij chatte ook op andere fora, vooral op #arsificial. Wie was hij? Hij leek een heleboel verschillende baantjes te hebben gehad; hij beschreef zichzelf afwisselend als ‘werkloos’, een ‘gesjeesde soldaat’, een ‘systems editor’ en als iemand die met toestemming van het ministerie van Buitenlandse Zaken inzage had in geheime stukken.

School er iets van een Walter Mitty in hem? Hij woonde aan de oostkust van Amerika, in de staat Maryland, vlak bij Washington. Maar op zijn vijfentwintigste was hij in binnen- en buitenland al een raadselachtige figuur. Hij dook op in Europa, in Genève, Londen, Ierland (een leuk land blijkbaar, afgezien van het ‘probleem met het socialisme’), Italië en Bosnië. Hij reisde ook naar India.

TheTrueHOOHA zweeg in alle talen over wat hij nu precies uitvoerde. Maar er waren wel aanwijzingen. Hoewel hij niet was afgestudeerd, wist hij verbluffend veel van computers en leek hij het grootste deel van zijn tijd online te zijn. Een soort autodidact dus. Ogenschijnlijk was hij een rechtgeaarde Republikein. Hij geloofde heilig in persoonlijke vrijheid en nam het bijvoorbeeld op voor Australiërs die cannabis verbouwden.

Soms kon hij behoorlijk onhebbelijk zijn. Een van zijn mede-Arsianen beet hij toe dat hij een ‘lul’ was; anderen die het niet eens waren met zijn pompen-of-verzuipen-denkbeelden over sociale zekerheid waren ‘klote-mongolen’. Zelfs naar de alles-moet-kunnen-maatstaven van chatrooms – een beetje als een kroeg waar iedereen een kruk kan bijschuiven – was TheTrueHOOHA een eigenzinnig type.

Andere gebruikers kwamen nooit achter de naam die The TrueHOOHA gebruikte als hij niet online was. Maar ze konden zich wel een vaag beeld van hem vormen. In april 2006, enkele maanden voor zijn drieëntwintigste verjaardag, plaatste TheTrueHOOHA foto’s van zichzelf op de site, gemaakt tijdens een amateurfotosessie. Daarop zien we een knappe jongeman, met een bleke huid en zachte gekwetste ogen die enigszins vampierachtig chagrijnig in de lens kijken. Op een van die foto’s draagt hij een merkwaardige leren armband.

‘Snoezig’, reageerde iemand. ‘Maar dat armbandje is zeker niks voor mij, hè?’ informeerde TheTrueHOOHA weifelend, toen iemand suggereerde dat hij homo was. Hij benadrukte dat hij hetero was. En voegde er terloops aan toe: ‘Mijn vriendin is fotografe.’

In de chat logs van TheTrueHOOHA komt een bonte schare aan onderwerpen ter sprake: computerspellen, meisjes, seks, Japan, de aandelenbeurs, zijn rampzalige blauwe maandag in het Amerikaanse leger, zijn mening over het multiculturele Engeland, de genoegens van het bezit van een wapen. (‘Ik heb een Walther P22. Het is mijn enige vuurwapen, maar ik ben er gek op,’ schreef hij in 2006.) Op hun eigen manier vormen de logs een bildungsroman, geschreven door iemand van de eerste generatie die is opgegroeid met internet.

Maar in 2009 neemt het aantal bijdragen van zijn hand af. Er is iets gebeurd. De overdaad van de eerste jaren slinkt; de laatste bijdragen zijn somber en zwartgallig. Ze krijgen een bittere ondertoon. In februari 2010 plaatst hij een van zijn laatste bijdragen. TheTrueHOOHA heeft het over iets wat hem dwarszit: alomtegenwoordige afluisterpraktijken door de overheid. Hij schrijft:

De maatschappij lijkt een onvoorwaardelijke tolerantie te hebben ontwikkeld jegens de activiteiten van spionachtige types.
Ik vraag me af hoe goed enveloppen die transparant worden in het licht van een federale toverlantaarn, zouden zijn verkocht in 1750? 1850? 1900? 1950? Zijn we zover afgegleden en hadden we daar vroeger nog gemakkelijk een stokje voor kunnen steken? Of was het een relatief plotselinge ommezwaai die onopgemerkt is gebleven dankzij de overal door de overheid geïmplementeerde geheimhouding?

TheTrueHOOHA’s laatste bijdrage op het forum van Ars Technica dateert van 21 mei 2012. Daarna verdwijnt hij en rest ons nog alleen een verdwaalde elektronische handtekening in de onmetelijke uitgestrektheid van cyberspace. Maar een jaar later reist TheTrueHOOHA, alias Edward Snowden, zoals we inmiddels weten, af naar Hongkong.

Edward Joseph Snowden werd op 21 juni 1983 geboren. Zijn vrienden kennen hem als ‘Ed’. Zijn vader, Lonnie Snowden, en zijn moeder Elizabeth, roepnaam Wendy, hadden al verkering met elkaar op de middelbare school en trouwden toen ze achttien waren. Lon was in dienst van de Amerikaanse kustwacht; Snowden bracht de eerste jaren van zijn leven door in Elizabeth City, aan de kust van North Carolina, waar de grootste luchthaven en marinebasis van de kustwacht zijn gevestigd. Hij heeft een oudere zus, Jessica. Evenals andere leden van de Amerikaanse krijgsmacht heeft Snowden senior krachtige patriottische denkbeelden. Hij is een conservatief. En een libertarist.

Maar hij is ook een bedachtzame conservatief. Snowdens vader is welbespraakt, goed belezen en citeert uit de werken van de dichter Ralph Waldo Emerson, die betoogde dat een man zich dient te laten leiden door zijn eigen principes en niet door de voorschriften van een corrupte staat. Toen hij werd aangenomen bij de kustwacht legde Lon Snowden een eed af dat hij zich zou houden aan de Amerikaanse grondwet en aan de tien amendementen van de grondwet. En dat meende hij. Voor hem was die eedaflegging niet zomaar een stel holle frasen: die schraagde het gewichtige Amerikaanse contract tussen burger en staat.

Toen Snowden nog klein was – een jongetje met dik blond haar en een glimlach met vooruitstekende tanden – verhuisde hij met zijn familie naar Maryland, naar een van de slaapsteden rond Washington. Snowden bezocht de lagere en de middelbare school in Crofton, in Anne Arundel County, een plaatsje met prettige laagbouwwoningen, gelegen tussen Washington en Baltimore. De scholen die Snowden bezocht, maken geen aantrekkelijke indruk; ze zien er allebei uit als raamloze bakstenen bunkers. (De eerste heeft tenminste nog een tuin met heesters, vlinders en een eenzame plataan naast het parkeerterrein.) Toen hij een jaar of vijftien was, ging Snowden naar de nabijgelegen Arundel High School, waar hij anderhalf jaar bleef.

Zijn vader herinnert zich nog dat het misging met Snowdens opleiding toen hij ziek werd, waarschijnlijk de ziekte van Pfeiffer. Hij miste ‘vier of vijf maanden’ school. Er was nóg een factor die zijn studieresultaten beïnvloedde; zijn ouders groeiden uit elkaar. Hun problematische huwelijk liep op de laatste benen en Snowden zakte voor het eindexamen van zijn middelbare school. In 1999, hij was toen zestien jaar oud, schreef hij zich in op het Anne Arundel Community College. Op de uitgestrekte campus bevinden zich een voetbal- en een honkbalstadion en het sportmotto luidt: ‘You can’t hide that wildcat pride.’

Snowden volgde computercursussen en behaalde later zijn GED (General Educational Development, een soort diploma algemene vorming) wat ongeveer, maar niet helemaal, gelijkwaardig is aan het eindexamen van de middelbare school. Maar het feit dat hij zijn reguliere eindexamen niet had behaald, bleef een bron van aanhoudende schaamte en ergernis voor hem. In februari 2001 vroeg Snowdens moeder echtscheiding aan. Drie maanden later werd die uitgesproken,

In de nasleep van die vervelende scheiding woonde Snowden een tijdje met iemand samen op kamers en vervolgens trok hij in bij zijn moeder, in Ellicott City, net ten westen van Baltimore. De woning bevindt zich in een omsloten woonwijk die Woodland Village heet, en over een eigen zwembad en tennisbaan beschikt. Haar grijze woning van twee verdiepingen staat naast een met gras begroeide helling. Er is een speeltuin; in de tuinen staan geraniums en hosta’s; dames van middelbare leeftijd laten er grote, modieuze honden uit. Het is een vriendelijke plek. Buren herinneren zich Snowden door de ramen met open gordijnen te hebben zien zitten, meestal achter zijn computer.

De stad was vernoemd naar Andrew Ellicott, een Quaker die in 1730 uit Engeland emigreerde. Aan het einde van de achttiende eeuw was Ellicott City een welvarende stad, met korenmolens op de oostelijke oever van de rivier en stevige huizen van donker graniet uit de streek. Er was zelfs een Brits kanon. Baltimore, met zijn haven, was niet ver weg. Toen de eenentwintigste eeuw aanbrak, waren de molens al lang verdwenen of gerestaureerd en uitgeroepen tot cultureel erfgoed. In sommige gevallen waren ze letterlijk weggespoeld. De grootste werkgever in Maryland was nu de federale overheid. Washington bevond zich op slechts een klein stukje rijden afstand.

Snowden groeide op in de reusachtige schaduw van één overheidsdienst in het bijzonder. Van de voordeur van zijn moeders huis is het een kwartiertje rijden om er te komen. Het complex bevindt zich halverwege Washington en Baltimore en is streng verboden terrein. Het is zonneklaar dat de functie geheim is. Halfverborgen achter bomen staat een gigantisch kubusvormig gebouw. Het dak is bezaaid met vreemde antennes. Er is een enorm parkeerterrein, een uitgestrekte energiecentrale en een witte golfbalachtige radarkoepel. Hier staan satellietschotels in. De hekken eromheen staan onder stroom en het geheel ziet er streng bewaakt uit. Op een verkeersbord langs de Baltimore-Washington Parkway staat: ‘NSA volgende afslag rechts. Verboden voor onbevoegden.’

Deze onopvallende metropool is het hoofdkwartier van de National Security Agency (NSA), de Amerikaanse buitenlandse spionagedienst sinds 1952. Als tiener wist Snowden alles over de NSA. Zijn school stond er praktisch naast. Heel wat van zijn moeders buren werkten er. Ze vertrokken elke ochtend met de auto, reden door het glooiende platteland van Maryland en keerden elke avond terug van het 400 hectares bestrijkende complex in Fort Meade. In het puzzelpaleis, of SIGINT City zoals het bekendstaat, werken 40.000 mensen. Het is de grootste werkgever van wiskundigen in de Verenigde Staten.

Maar de kans dat Snowden ooit zijn intrede zou doen in deze ambtelijke schemerwereld was uiterst klein. Toen hij begin twintig was, ging zijn belangstelling meer uit naar computers in het algemeen. In zijn ogen was internet ‘de belangrijkste uitvinding in de geschiedenis van de mensheid’. Hij chatte met mensen ‘met allerlei opvattingen, die ik anders op eigen houtje nooit zou hebben leren kennen’. Hij surfte dagenlang over het internet en speelde Tekken, een Japans rollenspel. Hij was niet uitsluitend een nerd: hij werkte aan zijn conditie, deed aan kungfu en ging, afgaande op een notitie op Ars Technica, ‘uit met Aziatische meisjes’.

Maar hij moest toegeven dat dit als carrière weinig voorstelde. In 2003 schreef hij: ‘Ik ben een MCSE [Microsoft Certified Solutions Expert] zonder diploma of vergunning en ik woon in Maryland. Wat ongeveer wil zeggen: werkloos.’

Snowdens vader was intussen naar Pennsylvania verhuisd. Hij stond op het punt om te hertrouwen.

De door Amerika geleide invasie van Irak, in 2003, bracht Snowden ertoe serieus na te denken over een militaire loopbaan. Net als zijn vader, die in totaal dertig jaar bij de Amerikaanse kustwacht zou dienen, zegt Snowden dat hij de aandrang voelde zijn land te dienen. ‘Ik wilde meevechten in de oorlog in Irak, omdat ik het als een humane plicht beschouwde te helpen bij het bevrijden van mensen uit onderdrukking.’ Zijn motieven leken idealistisch, en in overeenstemming met het toen door George W. Bush gestelde voornemen om Saddam Hoessein ten val te brengen. Je zou ze ook als naïef kunnen bestempelen.

Snowden overwoog zich aan te melden bij de commando’s. Het leger leek, op het eerste gezicht, een aantrekkelijk vooruitzicht, waar rekruten zonder voorafgaande ervaring konden proberen uit te groeien tot elitesoldaten. In mei 2004 waagde hij de sprong en ging in dienst. Hij meldde zich in Fort Benning, Georgia, een groot Amerikaans legerkamp. Het programma bestond uit tien weken basistraining en daarna een infanterieopleiding. Tot slot kwam er dan nog een beoordeling op geschiktheid voor de veel zwaardere commando-opleiding.

Zijn tijd in het Amerikaanse leger was een regelrechte ramp. Snowden was lichamelijk in goede conditie, maar bepaald niet voor soldaat in de wieg gelegd. Hij was bijziend en had brillenglazen nodig van –6,5/–6,25. (‘Als de afstand groter is dan tien centimeter zie ik geen klap meer, en mijn opticien moet altijd weer om me lachen,’ schreef hij.) Hij had ook uitzonderlijk smalle voeten. ‘Het kostte de burgerwerknemers in Fort Benning drie kwartier om kistjes te vinden die me pasten,’ zei hij op Ars Technica, een episode die eindigde met een akelige uitbrander van zijn sergeant-instructeur.

Slechts weinig van zijn maten in het leger deelden zijn nobele motieven of zijn wens om onderdrukte burgers van hun ketenen te verlossen. In plaats daarvan wilden zijn meerderen voornamelijk mensen neerknallen. Bij voorkeur moslims. ‘De meeste mensen die ons trainden, leken alleen maar Arabieren te willen doden, en niet iemand te willen helpen.’

Toen brak hij tijdens een infanterieoefening allebei zijn benen. Na meer dan een maand in onzekerheid werd hij uiteindelijk uit het leger ontslagen.

Terug in Maryland vond hij een baan als ‘beveiligingsdeskundige’ op het Center for Advanced Study of Language van de University of Maryland. We schrijven 2005. (Hij schijnt te zijn begonnen als veiligheidsbeambte, maar keerde toen terug naar de IT.) Snowden werkte op een geheime NSA-vestiging op de campus van de universiteit. Wellicht was hij, vanwege die korte periode in het leger, toegelaten tot de wereld van de Amerikaanse inlichtingendiensten, al was dat dan in een lage rang. Het centrum werkte nauw samen met de Amerikaanse intelligence community, of IC, zoals die zichzelf noemde, en verzorgde taallessen voor gevorderden.

Snowden had dan misschien geen einddiploma, maar halverwege 2006 kreeg hij wel een baan als IT’er bij de CIA. Hij kwam er al snel achter dat zijn uitzonderlijke bekwaamheden op het gebied van de IT allerlei interessante overheidsdeuren openden. ‘Om te beginnen slaat al dat gedoe over een diplomaatje nergens op, in ieder geval niet zolang je in de Verenigde Staten blijft. Als je er écht aantoonbaar tien jaar behoorlijke ervaring op IT-gebied op hebt zitten, kun je daar een hele goede boterham in verdienen,’ schrijft hij in juli 2006. ‘Ik ben niet afgestudeerd, heb niet eens een diploma van highschool, maar ik verdien veel meer dan jullie, ook al heb ik maar zes jaar ervaring. Je komt maar moeilijk “aan de bak”, maar als je eenmaal een “echte” baan hebt, dan zit je op rozen.’

Snowden had ontdekt dat zijn baan bij de Amerikaanse overheid opwindende mogelijkheden bood, waaronder reizen naar het buitenland en royale voordelen. Je hoefde geen James Bond te zijn, je hoefde alleen maar te solliciteren naar de functie van ‘IT-specialist’. Het ministerie van Buitenlandse Zaken beschrijft hij als ‘het land van melk en honing’.

Een van de voordelen was toegang tot geheime informatie. ‘Ja, IT-werk voor Buitenlandse Zaken garandeert toegang tot geheimen.’ Hij geeft ook tips over carrièremogelijkheden. Buitenlandse Zaken ‘is op dit moment onderbezet’. Hij vervolgt: ‘Betrekkingen in Europa zijn heel erg gewild, maar je komt er veel gemakkelijker tussen als je belangstelling aan de dag legt voor een van die afschuwelijke landen in het Nabije Oosten. Als je eenmaal binnen bent, zit dan je tijd in dat gat uit en daarna kun je waarschijnlijk zelf kiezen waar je wordt gestationeerd.’ Later merkt hij op: ‘Goddank dat er oorlogen zijn.’

Snowdens opeenvolging van standplaatsen legde hem geen windeieren. In 2007 stuurde de CIA hem naar Genève voor zijn eerste opdracht in het buitenland. Hij was vierentwintig jaar oud. Zijn nieuwe taak was de beveiliging verzorgen van het computernetwerk van de CIA en van de computers van Amerikaanse diplomaten die daar werkzaam waren (die diplomaten hadden dan wel een hoge functie, maar velen van hen wisten maar heel weinig van internet). Hij was systeembeheerder telecommunicatie, maar hij deed ook het onderhoud van de centrale verwarming en de airconditioning.

Zwitserland was een eyeopener en een avontuur. Het was de eerste keer dat Snowden in het buitenland woonde. Genève was een verzamelplaats voor allerlei soorten spionnen, uit Amerika, uit Rusland en uit andere landen. Er lagen commerciële en diplomatieke geheimen verborgen. De stad bood gastvrijheid aan een grote gemeenschap van bankiers, verschillende secretariaten van de Verenigde Naties en hoofdkantoren van multinationals; ongeveer een derde van de inwoners kwam uit het buitenland. De stad was stijlvol, sereen en ordelijk. De meeste inwoners waren welgesteld, maar er woonde ook een veel armere buitenlandse onderklasse. (Snowden gaf uiting aan zijn verbazing over de snelheid waarmee sjofele Nigerianen zich de diverse talen van Zwitserland eigen maakten.)

De Amerikaanse ambassade waar Snowden diplomatieke onschendbaarheid genoot, bevond zich in het centrum van de stad, een uit glas en beton opgetrokken gebouw uit de jaren zeventig, dat je bereikte door een smeedijzeren poort en dat omgeven was door een hek en een muur. De Russische ambassade stond een eindje verderop. Snowden woonde in een comfortabele vierkamerflat van de Amerikaanse overheid met direct uitzicht op de Rhône, aan de Quai du Seujet, in de wijk Saint-Jean Falaises. Qua luxe was deze standplaats nauwelijks te overtreffen. Een paar straten oostwaarts lag het Meer van Genève, waar de Amerikaanse ambassadeur zijn domicilie had. Niet ver daarvandaan lagen de Alpen en kon je volop bergbeklimmen, skiën en bergwandelingen maken.

De bijdragen op Ars Technica schetsen een portret van een jongeman die, in ieder geval in het begin, de wereld nog steeds bekijkt door een provinciale Amerikaanse bril. Om te beginnen had Snowden zo zijn twijfels over de Zwitsers. Ergens beklaagt hij zich over de hoge prijzen (‘jullie hebben geen idee hoe duur alles hier is’), het feit dat je in restaurants geen kraanwater kon krijgen en de exorbitant hoge prijs van een hamburger – 15 dollar.

Er waren ook cultuurshocks, vanwege het metrieke stelsel en de Zwitserse welvaart (‘Jezus Christus, wat zijn die Zwitsers rijk. Die klotebedienden bij McDonald’s verdienen meer dan ik,’ klaagt hij).