Marjan Slob en Esmée Schilte

MENSENRECHTEN IN BEWEGING

Privacy, klimaatverandering en de internationale rechtsorde

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2014 Universiteit Utrecht, Marjan Slob en Esmée Schilte

© 2014 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Hanneke Toeset

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Omslagbeeld Ars Technica

E-BOOK ISBN 978 90 468 1705 6

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1704 9
Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1704 9 (1e druk 2014)
U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/mensenrechteninbeweging

INHOUD

Voorwoord Ernst Hirsch Ballin

Inleiding

1 Mensenrechten in perspectief

2 Privacy in de digitale wereld

3 Omgaan met de ecologische ondergrens

4 Transitional justice

Nawoord

Bijlage

Verantwoording

Noten

VOORWOORD

Dit is een bijzonder boek over een bijzonder onderwerp. De rechten van de mens zijn in beweging en ze brengen mensen in beweging. Lange tijd werden de rechten van de mens vooral gezien als het juridische kader waardoor mensen van verschillende overtuiging in vrede en vrijheid met elkaar konden samenleven. Vrijheid van godsdienst, vrijheid van meningsuiting, vergadering en betoging, en gelijke politieke rechten waren en zijn daarop gericht.

Deze rechten blijven onverminderd van belang, zeker nu de diversiteit van samenlevingen groter is geworden. Wereldwijde verbindingslijnen maken dat mensen hun leven niet meer monocultureel van dat van anderen kunnen afschermen. In de 21e eeuw wint intussen in het kader van de rechten van de mens een nieuw perspectief aan belang: de rechten van de mens zijn er niet alleen om verlies van persoonlijke vrijheden tegen te gaan, maar ook om een betere toekomst mogelijk te maken. Dat lijkt een open deur, maar wie de beschouwingen in dit boek op zich laat inwerken ziet een paradigmatische verandering.

Marjan Slob en Esmée Schilte hebben de inzichten en ervaringen van een groot aantal deskundigen voor het schrijven van dit boek aangeboord. Zij hebben hen uitgedaagd in te gaan op ontwikkelingen die aan het denken over de rechten van de mens nieuwe impulsen geven. Daarmee markeert het boek een nieuwe fase in het denken over de rechten van de mens. Na dictaturen en oorlogen vereist transitional justice niet alleen dat de rechtsstaat wordt geëerbiedigd, maar ook dat mensen nieuwe kansen krijgen, cultureel, maatschappelijk en economisch. De intensiteit en de snelheid van de uitwisseling van boodschappen en gegevens vormen een bron van welvaart, mits ze op nieuwe manieren worden verbonden met de bescherming van het individu en ieders persoonlijke waardigheid. Privacy is in deze context niet langer slechts het recht om met rust te worden gelaten, maar ook een aanspraak om met anderen in contact te staan zonder blootgesteld te worden aan ongeoorloofde druk. De kansen voor ontwikkeling vereisen dat economische investeringen niet ten koste gaan van de levende natuur, maar deze juist betrekken in een duurzame ontwikkeling van de samenleving.

Het gaat nu niet meer alleen om het handhaven van de rechten van de mens in stabiele situaties, maar ook om de mogelijkheden die deze rechten bieden als levenssituaties veranderen. Kinderen kunnen er recht op scholing en bescherming aan ontlenen, burgers kunnen zich ermee aan repressie ontworstelen of er hun land na een gewelddadig conflict mee opbouwen, en overal ter wereld waar de economische dynamiek veranderingen teweegbrengt kunnen mensenrechten een richtlijn zijn. Zulke ontwikkelingen vereisen een nieuw doordenken van de rechten van de mens, niet alleen op theoretisch niveau, maar met name vanuit de praktijk van het samenleven. Dit boek knoopt bij ervaringen aan, maar het belang ervan is bovenal de kracht van de visies op de toekomst die de lezer erin ontmoet.

Ernst Hirsch Ballin,

hoogleraar Nederlands en Europees constitutioneel recht, Tilburg University

hoogleraar Rechten van de mens, Universiteit van Amsterdam

12 april 2014

INLEIDING

Overstelpt door een dagelijkse berichtenstroom over burgeroorlogen, verkrachtingen en hongersnoden, is het soms moeilijk om voor ogen te houden dat de wereld in menig opzicht humaner is dan ooit tevoren.1 In de loop van de geschiedenis is het menselijk leven minder gewelddadig geworden. Voor een deel is die betere wereld te danken aan een idee dat zo’n 65 jaar geleden werd vastgelegd, in de vorm van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM).

Mensenrechten zijn een krachtig instrument gebleken om individuen te beschermen tegen de macht van een groep of staat. Voor staten is de UVRM een moreel kompas: zij behoren eerst en vooral zélf de mensenrechten na te leven – en zij behoren vervolgens hun macht aan te wenden om te verzekeren dat ook andere partijen de mensenrechten respecteren. Sinds het bestaan van de UVRM zijn deze rechten steeds verder en dwingender uitgewerkt in verdragen waaraan staten zich gebonden weten. Maar de UVRM werkt ook psychologisch door: wereldwijd voelen individuen zich gesterkt door de idee van mensenrechten en durven zij een waardig leven voor zichzelf op te eisen. Al met al blijkt het mensenrechtenvertoog steeds meer mensen over de hele wereld te beschermen én kracht te geven.

Vanwege die weldadige invloed op het leven van ontelbaar veel mensen, verdienen mensenrechten het om eerst en vooral gevierd te worden. Dat is belangrijk om uit te spreken, juist omdat we in het vervolg van dit boek vooral zullen ingaan op nijpende kwesties rond mensenrechten. We pakken intellectuele vraagstukken aan, bijvoorbeeld: hoe moeten we het corpus aan mensenrechten nu eigenlijk duiden en onderbouwen? Ook vragen van meer praktische en politieke aard komen voorbij, zoals: hoe kun je in moeilijke of onbekende omstandigheden de kracht van het mensenrechtenvertoog benutten, en tegen welke problemen loop je dan op?

Uitgangspunt daarbij is het gegeven dat de wereld sterk in beweging is. Sinds de opstelling van de Verklaring in 1948 is de wereld ingrijpend veranderd – en wel op een manier die de opstellers van de UVRM niet hadden kunnen voorzien. Dit boek gaat in op de implicaties van drie van die grote veranderingen: de ICT-revolutie, het besef van ecologische grenzen aan het menselijk bestaan, en mondialisering. Deze grensoverstijgende veranderingen roepen nieuwe spanningen op (tussen verschillende staten en groepen burgers, maar ook tussen verschillende rechten) en brengen nieuwe actoren in het spel (bedrijven, toekomstige generaties). Hoe verschijnen mensenrechten in deze sferen, welke nieuwe problemen en kwesties doen zich voor, en hoe zouden mensenrechten ook in deze nieuwe omstandigheden hun potentieel kunnen waarmaken? Dat zijn de hoofdvragen van dit boek.

Om de vragen iets concreter te maken, koppelen we elk van de genoemde revoluties aan een thema. Zo maakt de informatie- en communicatierevolutie herijking van het mensenrecht op privacy urgent. Doordat digitale informatie geen ‘plaats’ heeft, gaan allerlei grenzen verschuiven en vervagen. Grenzen tussen binnen en buiten, privé en publiek, particulier en overheid, intentie en daad. Wat betekent het recht op privacy dan nog? Waar staat het voor, wat beoogt het te beschermen? Hoe kan de staat de verleidingen van big data weerstaan? Welke veranderingen in concepten, mentaliteit, regelgeving zouden de ‘geest’ van de mensenrechtenverdragen over privacy dienen?

Het besef van ecologische grenzen aan het menselijk bestaan is tamelijk recent. Pas sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw drong met een schok door dat menselijk gedrag kan leiden tot een fundamentele verandering van het ecologisch evenwicht – en waarschijnlijk zelfs van het klimaat. De UVRM rept niet van een mensenrecht op een leefbare omgeving, maar lijkt iets dergelijks wel te (moeten) veronderstellen. Immers: wat heb je aan je politieke rechten als je niet eens schone lucht kunt inademen? Het blijkt echter niet eenvoudig om dit ‘vanzelfsprekende’ recht op een ecologie die het menselijk leven ondersteunt, in te passen in bestaande politieke, juridische en sociale arrangementen. Die arrangementen werpen soms juist grote blokkades op. Het bespreken daarvan voert ons naar principiële discussies over de status van menselijke waardigheid en de rechten van toekomstige generaties. En het aanpakken van die blokkades dwingt ons op zoek te gaan naar nieuwe juridische en politieke wegen om gedrag af te dwingen waarmee we de natuurlijke omgeving leefbaar houden.

De laatste decennia is de mondialisering in een stroomversnelling geraakt; bevolkingen in verschillende delen van de wereld zijn momenteel met elkaar verweven op een nooit eerder vertoonde manier. Die feitelijke verwevenheid noopt, of men dat nu leuk vindt of niet, tot het uitbouwen van een internationale gemeenschap die (juridische) instrumenten ontwikkelt om desnoods in te grijpen als er ergens op de wereld een crisis uitbreekt. Zo’n crisis raakt ons in toenemende mate immers allemaal. Transitional justice is een praktische manier om vanuit een juridisch-politieke invalshoek bij te dragen aan het stabiliseren en democratiseren van een gebied waar het flink mis is gegaan. Hoe kun je het leven van mensen in een ‘falende staat’ rechtvaardiger en vreedzamer maken? Moet je dan bijvoorbeeld inzetten op vergelden, of juist op verzoenen? Hoe breng je mensenrechten eigenlijk zinvol in tijdens of direct na een groot conflict? Naast deze, deels empirisch te onderzoeken vragen raakt deze benadering onvermijdelijk ook aan politieke kwesties. Wie definieert eigenlijk wat telt als een crisis tot interventie noopt? Hoe behoudt het ideaal van mensenrechten zijn integriteit te midden van wapengekletter en botsende belangen?

Aan deze drie vraagstukken gaat een hoofdstuk vooraf dat ingaat op de fundamenten van de mensenrechten en de historische context waarin de UVRM tot stand kwam. Het laat zien hoe deze tekst, indertijd opgesteld als intentieverklaring, is uitgebouwd tot een omvangrijk juridisch instrumentarium. En hoe die 65 jaar oude verklaring nu de basis vormt voor een discours dat zich tot ver buiten het juridische domein uitstrekt. Verschillende vragen passeren de revue: Welke rol vervullen nieuwe spelers (multinationals bijvoorbeeld) in het mensenrechtenveld? Wat betekenen individuele mensenrechten voor de internationale rechtsorde? En zijn mensenrechten werkelijk universeel?

Dit boek probeert deze vragen zo helder mogelijk te stellen, maar pretendeert niet ze te beantwoorden. Hoewel het is geschreven in opdracht van de Universiteit Utrecht2 is het geen wetenschappelijk werk. Het biedt vier essays op basis van relevante literatuur, en vooral op basis van gesprekken met vooraanstaande kenners uit wetenschap en praktijk (zie verantwoording). Deze essays openen actuele vraagstukken rond mensenrechten; vraagstukken die eigenlijk pas verschijnen als de blik door meerdere kennisgebieden én door praktijkervaringen wordt gevoed.

Het mensenrechtenprogramma beoogt een wereld te realiseren waarin ieder mens een waardig leven kan leiden. Hoe dit grote ideaal in de praktijk het beste gediend wordt, is een vraag waarop elke generatie en elke samenleving een antwoord zoekt, en ongetwijfeld zal blijven zoeken. Het is bekend: idealisme is niet altijd effectief en pakt soms zelfs averechts uit. Maar cynisme maakt de wereld zeker niet beter. Wij hopen dat dit boek iedereen die op een of andere manier met mensenrechten ‘werkt’ nieuwe inzichten verschaft. Inzichten die op hun beurt helpen om het ideaal van mensenrechten kracht bij te zetten.

1

MENSENRECHTEN IN PERSPECTIEF

Van ideaal naar praktijk

1 HET IDEAAL

Na de oorlog; verenigd in afschuw

‘Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren.’ Zo luidt de eerste zin van artikel 1 van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (UVRM). De openingszin van de preambule (zie de bijlage op pagina 190) spreekt van de ‘inherente waardigheid’ en van ‘gelijke en onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensengemeenschap’. Als op 10 december 1948 de Verenigde Naties in Parijs de UVRM aanvaardt met 48 stemmen voor en acht onthoudingen, spreekt een aanzienlijk deel van de wereld zich uit voor een ideaal waarin de gelijkheid van alle mensen vooropstaat, en waarin het mens-zijn als inherent waardevol wordt beschouwd. Het is een unieke gebeurtenis, niet alleen vanwege de inhoud van de Verklaring, maar ook vanwege de achtergrond en ontstaansgeschiedenis. Niet eerder hebben zoveel landen en volkeren zich in relatieve eensgezindheid achter een dergelijk ideaal geschaard.

Op dat moment, het is eind 1948, is Europa nog aan het bekomen van de schok van de Tweede Wereldoorlog. De wederopbouw is nog maar nauwelijks op gang gekomen, en economie en infrastructuur zijn nog lang niet op orde. De Verenigde Staten, de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en Frankrijk, die als bondgenoten uit de oorlog zijn gekomen, slagen er in 1945 al in om het idee voor een internationale wereldorganisatie voor vrede en veiligheid gestalte te geven. In juni van dat jaar wordt in San Francisco de Verenigde Naties (VN) opgericht. Het besef groeit dat een herhaling van de onmenselijkheden uit de oorlog met alle middelen moet worden voorkomen. Dit gevoel wordt versterkt door de groeiende stroom van getuigenissen en beeldmateriaal van de Holocaust. Vanaf 1946 tot eind 1948 werkt binnen de VN een groep mensen aan de totstandkoming van een universele verklaring die het voorkomen van dergelijke gruwelijkheden ten doel heeft. Onder leiding van presidentsweduwe Eleanor Roosevelt gaat een voorbereidend groepje van vijf personen aan het werk, een initiatief dat zich snel uitbreidt.1 Vele vergaderingen volgen, en er wordt een internationale consultatieronde langs wetenschappers, schrijvers, intellectuelen en anderen uit alle windstreken, religies en achtergronden georganiseerd. Dit alles met het doel een tekst samen te stellen waar zo veel mogelijk mensen zich in kunnen vinden en die zo goed mogelijk weergeeft wat men op dat moment belangrijk vindt. Na een moeizaam proces en vele verhitte discussies slaagt de commissie erin een verklaring op te stellen waar niemand tegen is. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is een feit. Hoewel de uiteindelijke tekst het resultaat is van compromissen en de echo van de Tweede Wereldoorlog er duidelijk in doorklinkt, spreekt er zeker een ideaal voor een betere wereld uit.

‘Laten we niet vergeten dat mensenrechten eerst en vooral een idee waren, gebaseerd op respect voor de menselijke waardigheid,’ zegt Kees Flinterman, honorair hoogleraar Rechten van de mens. Als lid van het VN-mensenrechtencomité is Flinterman voornamelijk juridisch en instrumenteel met mensenrechten bezig, maar hij kan niet genoeg benadrukken dat het juist het achterliggend idee is waaraan mensenrechten hun legitimiteit ontlenen. Het idee dat de vrijheid van geen enkel mens onnodig mag worden ingeperkt. President Roosevelt had in 1941 in zijn State of the Union gesproken over vier fundamentele vrijheden – een toespraak die later bekend is geworden als de Four Freedoms Speech. Flinterman ziet Roosevelts woorden nog steeds als de basis en spreekt er gepassioneerd over: ‘Het gaat om die vier vrijheden. Vrijheid van meningsuiting, van godsdienst, het gevrijwaard zijn van angst voor de klop op de deur: dat je niet zomaar kunt worden weggevoerd zonder enige vorm van proces, dat je niet zomaar kunt verdwijnen. En als vierde het gevrijwaard zijn van gebrek: dat je in elk geval een dak boven je hoofd hebt en een beetje toegang hebt tot gezondheidszorg, tot water.’ Voor Flinterman vat dit het idee van de mensenrechten nog steeds prachtig samen.

Op zoek naar een fundament

Eleanor Roosevelt zit de naoorlogse commissie voor de mensenrechten met grote inzet en gedrevenheid voor. Tot haar ergernis wordt over de eerste zin van de preambule aan het einde van het ontwerpproces dagenlang vergaderd in de grotere VN-vergadering; met name het begrip ‘waardigheid’ leidt tot eindeloze discussies. De Zuid-Afrikaanse afgevaardigde Te Water betoogt dat niet iedereen ‘gelijk in waardigheid’ wordt geboren; niet iedereen zou op álle rechten aanspraak moeten kunnen maken. Dit leidt tot grote woede bij de leden van de commissie; het begrip ‘waardigheid’ was een paar jaar eerder op voorstel van Zuid-Afrika in het VN-handvest2 terechtgekomen. Bovendien, zo wordt beargumenteerd, verwijst het begrip ‘waardigheid’ hier niet naar specifieke rechten, maar laat het zien waarom mensen überhaupt rechten hebben. Het woord, dat niemand in het hele proces ooit heeft geprobeerd te definiëren, komt uiteindelijk wel vier keer in de Verklaring te staan. Een van de waarnemers vat het als volgt samen: ‘We zijn het eens over de tekst op voorwaarde dat niemand vraagt waarom.’3

Een aanverwant discussiepunt is of de mens door de natuur of door God met rede is begiftigd en of dit in de tekst moet worden opgenomen. Vooral de Nederlandse afgevaardigde, de franciscaan Leo Beaufort, pleit voor het opnemen van ‘God’ in de tekst. Dit is uiteindelijk niet gebeurd. De mens is volgens de UVRM ‘met de rede begiftigd’ en laat in het midden door wie of wat. Flinterman is hier blij om: ‘Gelukkig is het niet gelukt om de Verklaring een religieus fundament te geven.’ En hij vindt het ook niet nodig om lang stil te staan bij de ontbrekende definitie van ‘inherente waardigheid’. Flinterman ziet het vooral als de keuze voor een niet-religieus fundament. Het ideaal dat uit de vier vrijheden spreekt, biedt wat hem betreft voldoende basis om de mensenrechten te dragen.

Liesbeth Zegveld is mensenrechtenadvocaat en hoogleraar War reparations aan de Universiteit van Amsterdam. Ze spreekt over ‘de onvervreemdbare waarde van mensen’ die ook zij met vrijheid verbindt. ‘Het leven heeft geen hoger doel dan in vrijheid je leven vervullen. En dat kan alleen met respect voor de ander en met respect van de ander voor jou, en de mogelijkheden om je doelen te verwezenlijken.’ Mensenrechten zijn in haar ogen dan ook net zo vanzelfsprekend en onvervreemdbaar als de menselijke waardigheid; ze vallen min of meer samen.

Voor mensen in de praktijk speelt de legitimatie van de grondbeginselen geen grote rol; om je als ngo te verzetten tegen martelpraktijken hoef je niet steeds te beargumenteren waarom martelen een aantasting van de menselijke waardigheid is. Voor filosofen als Marcus Düwell ligt dat anders. Hij werkt als hoogleraar aan het multidisciplinaire onderzoek naar mensenrechten bij de Universiteit Utrecht. En hij vindt het belangrijk juist dat begrip ‘menselijke waardigheid’ te onderzoeken want ‘hoewel het een funderend begrip is, kan dit nooit helemaal voor zichzelf spreken’.

De geschiedenis van het begrip ‘menselijke waardigheid’ gaat ver terug, zeker tot in de Griekse en Romeinse Oudheid. Daar dient het bijvoorbeeld als onderscheidingscriterium tussen de (vrije) burger en de anderen (slaven, barbaren). De waardigheid als iets wat de mens als mens toekomt, zien we bijvoorbeeld al bij de renaissancefilosoof Pico della Mirandola, die in zijn Oratio4 de menselijke waardigheid nadrukkelijk verbindt met de menselijke vrijheid. Bij Verlichtingsdenker Kant is de waardigheid verbonden met de plicht om je jegens ieder mens met rede en fatsoen te gedragen omdat de mens een rationeel wezen is. In het hedendaags dagelijks taalgebruik heeft menselijke waardigheid ook zeker een plaats, vaak in verband met ‘een menswaardig bestaan’. Dan verwijst het naar een leven zonder honger, een leven waarin je je kunt ontplooien, niet mishandeld wordt, niet als slaaf wordt gebruikt. Noties die te maken hebben met de fundamentele rechten zoals ze in de UVRM beschreven staan.

Het universele karakter

Het woord ‘universeel’ verschijnt pas in een laat stadium van het schrijfproces in de Verklaring. Maar al vanaf het begin wordt veel werk gemaakt van een ‘universeel draagvlak’ om de kans op algehele, wereldwijde instemming te vergroten. Dit blijkt onder meer uit de diverse achtergronden van de vijf grondleggers: naast Eleanor Roosevelt, voorzitter van de VN-commissie voor de Rechten van de Mens, zijn daar de Canadese jurist John Peters Humphrey, de Franse jurist en latere Nobelprijswinnaar René Cassin, de van oorsprong Libanese filosoof Charles Malik en de Chinese filosoof en toneelschrijver Peng Chun Chang. Later in het proces werken ook nog mensen uit andere windstreken mee, onder wie een aantal Zuid-Amerikanen. Alleen een vertegenwoordiging uit Afrika ontbreekt; een groot deel van dat continent bestaat nog uit koloniën. Een uitgebreide, wereldwijde consultatieronde waarbij allerlei religies, stromingen en ideologieën worden uitgenodigd hun bijdrage te leveren, maakt het tot een open mondiaal proces. Het doel is immers dat de Verklaring door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zal worden aangenomen, en daarmee ‘universeel’ zal worden aanvaard. Hete hangijzers waarover absoluut geen wereldwijde overeenstemming bereikt zal kunnen worden, laat Roosevelt daarom buiten de tekst. Ze gaat daarbij voortvarend te werk, en haar politieke instinct wordt nog steeds alom geroemd. Daan Bronkhorst: ‘Zij zorgde ervoor dat de tekst niet té uitputtend en ambitieus en daarmee onhaalbaar werd. Vandaar dat artikelen over abortus, de doodstraf en vrijheid van drukpers niet in de UVRM zijn opgenomen, hoewel ze in de redactiecommissie uitvoerig aan de orde zijn geweest.’

Zo ontstaat de tekst die door de ontstaansgeschiedenis en de uiteindelijke woordkeuze breed wordt gedragen en in die zin op ‘universele’ instemming in praktische zin kan rekenen. Tegelijkertijd doet de Verklaring een beroep op de principiële universele geldigheid van de mensenrechten; de rechten zoals ze in de Verklaring worden geformuleerd, gelden per definitie voor álle mensen. Het is strikt genomen dan ook niet mogelijk de mensenrechten te aanvaarden zonder de consequentie dat ze allemaal, voor alle mensen, altijd gelden. Uiteraard ondervindt deze idealistische claim op universele geldigheid in de dagelijkse praktijk allerlei obstakels op zijn weg die in de loop van dit hoofdstuk nog uitgebreid aan de orde zullen komen.

Nieuw, maar niet zonder geschiedenis

Over het al dan niet vernieuwende of revolutionaire karakter van de UVRM is veel gesproken. De dertig artikelen van de UVRM formuleren een reeks rechten die de mens toekomen op grond van zijn menselijkheid, zijn waardigheid – en niet als onderdaan of burger van een land of staat. Anja Mihr, universitair hoofddocent bij het SIM en hoofd Rule of Law bij The Hague Institute of Global Justice: ‘Het besef dat mensen, los van een staat of een machtige groep – dus puur op basis van het feit dat ze bestaan – al rechten hebben waar ze zich op kunnen beroepen, is echt revolutionair.’ Dit maakt de mensenrechten tot bijzondere rechten, omdat ze je niet gegund hoeven te worden, maar je ze simpelweg hebt. Sommige van deze rechten werden eerder ook wel vastgelegd, maar dan in relatie tot een bepaalde heersende macht. Met de Engelse Magna Carta uit 1215 werd de koning gedwongen zijn macht in te perken. Nederlandse mensenrechtenexperts noemen ook vaak de Acte van Verlatinghe uit 1581 als een vroeg voorbeeld van de bescherming van burgers tegen de heersende macht. Filips II werd hiermee afgezet omdat hij de wetten en traditionele vrijheden van de onderdanen niet respecteerde. Voortvloeiend uit de Franse Revolutie was er de Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789) waarin al werd gesteld dat alle mensen in vrijheid en gelijkheid worden geboren en die zeventien artikelen omvat die de vrijheden en rechten van de mens waarborgden. Tijdens de VN-vergaderingen in december 1948 over de aanvaarding van de UVRM wordt expliciet en uitgebreid naar voorgangers verwezen: Roosevelt spreekt haar hoop uit dat de Universele Verklaring de ‘Magna Carta of all mankind’ zal worden.5 En Cassin ziet vrijheid, gelijkheid en broederschap als achterliggende principes van de UVRM, maar dan aangepast aan de tijd die volgt op de verschrikkelijke Tweede Wereldoorlog. Het bijzondere en vernieuwende van de UVRM blijft niettemin het internationale kader waarin deze wordt aanvaard en de mondiale ambitie die eruit spreekt. Dat is ook wat Cassin in de vergadering benadrukt: de belangrijkste vernieuwing is de universaliteit.6

2 HET INSTRUMENTARIUM: EEN JURIDISCH BOUWWERK

Met de aanvaarding van de Universele Verklaring is een eerste stap gezet in de richting van een internationaal stelsel van mensenrechteninstrumenten. Mensenrechtenambassadeur Lionel Veer beschouwt de UVRM nog steeds als basis, juist vanwege de algemene verwoording van de basale rechten: ‘Het mooie van de Universele Verklaring is dat die zo algemeen gesteld is. Als je het antidiscriminatieartikel neemt, dan is daarin het homohuwelijk eigenlijk al mogelijk. Maar de afstand tussen de algemene verklaring en wetgeving is de weg die je moet afleggen.’

De verdragen

In Europa vindt de UVRM al snel een vervolg. Nog in de sfeer van angst voor dictatuur en oorlog, komt in 1950 in de Raad van Europa7 het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) tot stand. Anders dan de UVRM is dit een juridisch bindend verdrag. Het verdrag leidt in 1959 tot een mensenrechtenhof, waar individuele burgers (en gedupeerde organisaties en landen) een klacht kunnen indienen tegen een lidstaat van de Raad van Europa: het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Burgers van de 47 landen die nu bij dit verdrag zijn aangesloten, dienden in 2012 maar liefst 65.150 klachten in.8 Het EVRM speelt een grote rol in nationaal beleid en wetgeving van de aangesloten landen, zeker in landen waarin het verdrag zonder nadere wetgeving boven het nationaal recht gaat.9

In de eerste decennia na de oprichting is dit heel anders: erg belangrijk is het Europees Hof aanvankelijk niet. In 1976 bijvoorbeeld, doet het maar vijf uitspraken in individuele zaken.10 Ook de UVRM krijgt de eerste decennia weinig aandacht. Lange tijd blijft ze vooral een intentieverklaring van regeringsleiders ter voorkoming van barbaarse toestanden, die niet wordt uitgewerkt in dwingende normen. Veel juridische slagkracht heeft de Verklaring niet.

Het zijn organisaties als Amnesty International die in de jaren zestig onderzoeken of de UVRM benut kan worden om in de praktijk mensenrechtenschendingen aan te pakken. De oprichter van Amnesty, jurist Peter Benenson, refereert in 1961 in zijn artikel ‘De vergeten gevangenen’11 direct aan artikel 18 en 19 van de UVRM: ‘Artikel 18 bepaalt: Een ieder heeft recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst. En artikel 19: Een ieder heeft recht op vrijheid van mening en meningsuiting. Tegenwoordig is niet met zekerheid te zeggen in hoeveel landen de inwoners deze twee fundamentele vrijheden daadwerkelijk genieten.’ Hij start de campagne Appeal for amnesty, waarin het publiek wordt opgeroepen om brieven te sturen aan ‘gewetensgevangenen’. Dit is het begin van Amnesty International en het tekent de opkomst van ngo’s die zich inzetten voor mensenrechten – meestal voor één specifiek recht.

In 1966 komen de eerste twee VN-mensenrechtenverdragen tot stand, die in 1977 van kracht worden. De intentie die in de UVRM is verwoord, krijgt door deze verdragen juridische binding. De artikelen uit de UVRM die de rechten van individuele burgers ten opzichte van de staat definiëren – het grootste gedeelte van de Verklaring – krijgen gestalte in het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR, ook wel naar verwezen als het BuPo-verdrag). Dit worden de ‘klassieke rechten’ genoemd, de rechten die vooral de macht van de overheid beteugelen. Ze betreffen onder meer een aantal verboden: bijvoorbeeld op foltering, het schenden van de privésfeer en discriminatie. En een aantal vrijheden: onder andere van vergaderen, geloof en meningsuiting. Voor deze rechten hebben overheden een resultaatverplichting, ze moeten zorgdragen voor volledige implementatie. Ze moeten zich dus niet alleen onthouden van inmenging, maar ook actief optreden.

De door de communistische en Zuid-Amerikaanse landen bevochten artikelen over gelijke verdeling van rechten in de samenleving krijgen gestalte in het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (het ESC-verdrag). Deze gaan onder andere over het recht op arbeid, gelijk loon voor gelijke arbeid, periodieke vakantie met behoud van loon, voedsel, toegang tot gezondheidszorg en onderwijs. Dit zijn rechten die een inspanning van de overheid vragen en moeilijker afdwingbaar en toetsbaar zijn. Ook bij deze rechten is het gelijkheidsbeginsel een belangrijke leidraad: als een land basisscholen heeft, dan moeten in beginsel alle kinderen daar toegang toe hebben. Over het verschil in karakter tussen de twee soorten rechten is veel gedebatteerd. Maar de ‘ondeelbaarheid’ van de Verklaring wordt officieel nog steeds uitgedragen: in principe zijn alle rechten even belangrijk. In de praktijk kan het lastiger zijn omdat een inspanningsverplichting moeilijker afdwingbaar is. Ook binnen de klassieke grondrechten wegen niet alle rechten in de praktijk even zwaar. In het geval van conflicterende rechten moet er toch aan het ene meer gewicht worden gegeven dan aan het andere. Universitair hoofddocent bij het SIM, Antoine Buyse: ‘Het is belangrijk om uit te dragen dat er geen hiërarchie is, maar in de praktijk moeten bij een botsing van twee rechten een afweging en een keuze worden gemaakt. Het verbod op marteling heeft als absoluut recht voorrang boven het recht op informatie.’12

Het BuPo-verdrag uit de jaren zestig heeft net als veel latere verdragen een facultatief protocol dat voorziet in een klachtenprocedure voor burgers bij een VN-comité.13 Dit is het VN-comité van de Rechten van de Mens, waar Kees Flinterman samen met zeventien anderen deel van uit maakt. Dit comité is voor individuele klachten veel minder populair dan het Europees Hof: in 2012 worden er slechts 155 klachten in behandeling genomen. De uitspraken die het comité doet zijn weliswaar niet bindend, maar ze zijn van grote waarde, betoogt Flinterman: ‘Wie denkt dat de VN direct iets kan uitrichten, denkt in verkeerde termen. Maar wat de VN zegt, heeft veel betekenis. Betekenis in de zin dat het debat verder kan worden gevoerd, met meer informatie en meer input van mensenrechtendeskundigen van buiten.’ Bovendien rapporteren alle landen die bij het verdrag zijn aangesloten eens per vier jaar aan het comité op basis waarvan met hen van gedachten wordt gewisseld en de mensenrechtensituatie wordt beoordeeld.14

Liesbeth Zegveld, die veel gebruikmaakt van internationale verdragen, heeft zelf ervaren hoe belangrijk een uitspraak, een ‘view’, van dit comité kan zijn. In 2012 won ze het geschil bij het VN-comité in de zaak Ashraf el-Hagoug15, de Palestijnse arts die samen met vijf Bulgaarse verpleegkundigen in Libië ter dood werd veroordeeld omdat ze opzettelijk een groot aantal kinderen met hiv besmet zouden hebben. De stellingname van de VN heeft erg geholpen om de zaak ook bij de rechtbank in Den Haag te winnen. De slachtoffers zijn nu tweemaal in het gelijk gesteld, en de eis van een miljoen dollar schadevergoeding is ingewilligd. In Zegvelds ogen zou het VN-comité echter nog veel meer kunnen en moeten doen: ‘Het is jammer dat de VN haar gezag niet meer inzet. Er is geen follow-up na zo’n uitspraak van het comité. En Libië zal niet uit zichzelf dat miljoen gaan betalen.’

Inmiddels vormt de UVRM de basis voor negen VN-kernverdragen16, ondertekend door het overgrote deel van de landen in de wereld. Na de algemene verdragen uit de jaren zestig richten de latere verdragen zich vooral op specifieke groepen mensen of bepaalde thema’s, zoals rassendiscriminatie, vrouwendiscriminatie, de rechten van kinderen en gehandicapten, het tegengaan van foltering en gedwongen verdwijningen. In de UVRM staat al geformuleerd dat discrimineren op grond van ras, geloof, geslacht en dergelijke niet is toegestaan; de uitwerking in verdragen geeft hieraan nu juridische slagkracht. Dat bijvoorbeeld folteren verboden is, stond al in de Verklaring in 1948. In het Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten uit 1966 wordt dit overgenomen en aangevuld, en in het Verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke en onterende behandeling of bestraffing uit 1984 worden de rechten en plichten nader uitgewerkt en wordt vastgelegd wat er aan preventie gedaan moet worden. De twee jongste verdragen (2006) zijn gericht op een specifieke groep mensen en op een thema: op gehandicapten en gedwongen verdwijningen. Het gehandicaptenverdrag moet overigens nog steeds door Nederland worden geratificeerd.

Steeds bredere interpretatie

De reikwijdte van de verdragen neemt niet alleen toe door de groei van het aantal verdragen, maar ook door een steeds ruimere interpretatie van de teksten zelf. Maatschappelijke veranderingen bieden steeds weer nieuwe perspectieven op de betekenis van begrippen als ‘discriminatie’, ‘minderheden’, ‘geweld’. Neem het non-discriminatiebeginsel. In artikel 2 van de UVRM staat dat geen onderscheid van welke aard dan ook tussen mensen mag worden gemaakt. In 1948, toen de UVRM werd geformuleerd, stond de Amerikaanse wet echter nog raciale segregatie toe. Zolang de voorzieningen voor zwart en blank maar gelijk waren, mochten blanke scholen de toegang weigeren aan zwarte kinderen. Pas in 1954 na de Brown vs Board of Education-zaak kwam hierin verandering. Dit betekent dus dat het non-discriminatiebeginsel zoals dat in 1948 in de UVRM is geformuleerd, in diezelfde tijd in de VS nog helemaal niet vanzelfsprekend was. Althans, bekeken met de blik van nu. De perceptie van wat precies onder discriminatie wordt begrepen, verandert met de tijd. Zo was het in die naoorlogse jaren nog helemaal niet aan de orde dat dit beginsel ook homoseksuelen zou betreffen. Dat vrouwen en mannen volledig gelijke rechten hebben, werd ook niet bedoeld in 1948. Vrouwen werden toen nog geacht voor het gezin te zorgen, ‘de natuurlijke en fundamentele groepseenheid van de maatschappij’ (UVRM-art. 16.3), en de man was de vanzelfsprekende kostwinner.

Op veel terreinen is de reikwijdte van de Verklaring door ruimere interpretaties en veranderingen in de wereld toegenomen zonder dat de tekst is veranderd. Huiselijk geweld is nu bijvoorbeeld ook een mensenrechtenkwestie, terwijl dat eerder ondenkbaar was; zoiets behoorde tot de huiselijke sfeer, waar de staat niet in mocht treden. Door de ruimere interpretaties kan de UVRM als basis voor mensenrechten(verdragen) haar kracht blijven behouden. Daan Bronkhorst, die veel (historisch) onderzoek naar mensenrechten heeft gedaan, noemt de UVRM ‘best een goede tekst; je zou hem nu, met alle kennis die sindsdien is opgedaan, niet heel anders formuleren’. Bovendien, zo zegt hij, zou de wereld het nu nooit eens kunnen worden over een nieuwe tekst die meer rechten zou bevatten. Die paar naoorlogse jaren vormden een uniek tijdsgewricht, waarin eensgezindheid vooral voortkwam uit een gedeeld afgrijzen over nazi-Duitsland. Bronkhorst: ‘De UVRM was toen het maximaal haalbare en in grote lijnen is ze nog steeds het maximaal haalbare. Die 1739 woorden, die zeggen waarover de wereld het eens kan zijn.’17 Dit neemt niet weg dat de betekenis ervan met de tijd meegaat.

Internationale verdragen zijn doorgaans abstracter geformuleerd dan nationale wetgeving, met als gevolg dat de internationale rechter (van bijvoorbeeld het Europees Hof voor de Rechten van de Mens) veel ruimte heeft voor eigen interpretatie. Een nationale wet is gedetailleerder en gemakkelijker aan te passen door de wetgever. Een nationale rechter zal daarom over het algemeen wat voorzichtiger zijn met interpretaties. Antoine Buyse: ‘Bij internationale rechten ligt dat veel moeilijker, het gebeurt bijna nooit dat alle landen het eens worden over uitbreiding van een mensenrechtenverdrag. Daarom speelt de interpretatie van bestaande verdragen door rechters zo’n grote rol.’ Een rechter kan bijvoorbeeld oordelen dat bescherming van het privéleven ook inhoudt dat de overheid je moet beschermen tegen negatieve externe invloeden. Denk daarbij niet alleen aan de Gestapo die je huis binnenvalt, maar bijvoorbeeld ook aan giftige dampen van een fabriek waaraan je wordt blootgesteld. De keuze die hierin wordt gemaakt, is afhankelijk van de rechter. En daarmee is de rol van jurisprudentie in de internationale context groot. Zo heeft het Europees Hof bepaald dat mensen beschermd moeten worden tegen giftige dampen, verwijzend naar artikel 8 (recht op eerbiediging van privéleven, familie- en gezinsleven). Dit past in de actuele tendens van een ‘vergroening’ van de rechtspraak. Milieuproblemen waren ten tijde van de opstelling van de UVRM nog geen onderwerp van discussie, maar een bredere uitleg van het begrip ‘privéleven’ in verdragsteksten biedt wel mogelijkheden hiertoe.

Meer dan juridische verdragen: het discours

Mede door de bredere interpretatie van de mensenrechten, de toename van het aantal verdragen, en de groeiende reikwijdte ervan, heeft het mensenrechtendiscours aan moreel gewicht gewonnen. Het heeft ook buiten het juridische kader veel zeggingskracht gekregen, zo benadrukt filosoof Marcus Düwell: ‘Het mensenrechtenregime is uitgegroeid tot hét politiek-moreel-juridische kader voor normatieve beslissingen. De UVRM heeft politiek gezag en een morele lading.’ In het (maatschappelijk) debat vormt een beroep op mensenrechten ook altijd een dwingend moreel appèl, vanwege de idee van menselijke waardigheid dat eraan ten grondslag ligt. Zo roept in de zomer van 2013, een half jaar voor de Winterspelen in Sotsji, essayist en columnist Bas Heijne in nrc Handelsblad op tot een boycot van de Spelen. ‘Het gaat hier om een echte, niet langer te ontkennen gewetensvraag. Die luidt: kan Nederland komende winter onbekommerde verbroedering van mensen door sport vieren in een land, waarvan we weten dat de haat tegen een minderheid sinds kort door de overheid wettelijk wordt gelegitimeerd? Ik vind van niet.’ Hij verwijst niet letterlijk naar mensenrechten, maar in de formulering van het probleem is gemakkelijk artikel 1 van de UVRM te herkennen: ‘Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen.’ Hieruit volgt dus ook dat minderheden zoals homoseksuelen niet gediscrimineerd mogen worden. Een beroep op de gelijkheid van alle mensen, al dan niet letterlijk op basis van mensenrechten, maakt verdere argumentatie overbodig.