NA DE CATASTROFE

De Eerste Wereldoorlog en
de zoektocht naar een nieuw Europa

Frits Boterman, Arnold Labrie
en Willem Melching (red.)

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2014 de auteurs

© 2014 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Ontwerp omslag Bureau Beck

Omslagbeeld Gassed, John Singer Sargent, 1918-1919,

Imperial War Museum, Londen

E-BOOK ISBN 978 90 468 1707 0

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1706 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1706 3 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/nadecatastrofe

INHOUD

Frits Boterman, Arnold Labrie en Willem Melching

Inleiding. Na de catastrofe

Politici

Georgi Verbeeck

Benito Mussolini. De geboorte van een fascist

Willem Melching en Aron Brouwer

De onvermijdelijke oorlog. Hitlers Mein Kampf als schakel tussen twee wereldoorlogen

Arnold Labrie

‘Voorwaarts, voorwaarts, altijd voorwaarts’. De Permanente Revolutie van Leon Trotski

Jacco Pekelder

Gustav Stresemann. Liberaal en nationalist in het oude en het nieuwe Duitsland

Carlos Reijnen

Tomáš Garrigue Masaryk en het nieuwe Europa

Schrijvers en intellectuelen

Frits Boterman

Thomas Mann en zijn Betrachtungen eines Unpolitischen. Van apolitieke conservatief tot radicale humanist

Marleen Rensen

‘Het blijft een vel papier, tegen een orkaan in’. Stefan Zweig en de Eerste Wereldoorlog

Hanco Jürgens

Alles of niets. Oswald Spenglers strijd tegen de vormeloosheid

Solange Leibovici

Het bloed of de inkt. Pierre Drieu La Rochelle

Niek Pas

Shellshocking Céline. Geboorte van een schrijver in de Vlaamse modder

Paul Moeyes

Siegfried Sassoon. Het reukflesje van het verleden

Geert Somsen

Albert Einstein. Relativiteit in de Oorlog der Geleerden

Nederland

Jan Bank

Hartstochtelijk voor het vaderland. Wilhelmina en de Eerste Wereldoorlog

Marjet Brolsma

Frederik van Eeden. Zelfbenoemde vredesapostel

Ariëtte Dekker en Samuël Kruizinga

Een brutaal mens heeft de halve wereld. C.J.K. van Aalst, A.G. Kröller en de strijd om de economische macht in Nederland, 1914-1918

Wim Klinkert

Volkskracht en weerbaarheid. Piet Scharroo

Vincent Kuitenbrouwer

Dr. ir. C.J. de Groot. Radiopionier in de tropen

Beeldende kunstenaars

Beatrice de Graaf

Käthe Kollwitz. Oorlogsmoeder uit eigen wil

Joes Segal

Tatlin: professioneel luchtfietser

Geertjan de Vugt

Een dandy sterft. Nils Dardel en de Grote Afwezige

Léon Hanssen

Elke dag een stapje verder van de realiteit. Piet Mondriaan

Over de auteurs

Noten en literatuur

Illustratieverantwoording

INLEIDING. NA DE CATASTROFE

De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog

Frits Boterman, Arnold Labrie en Willem Melching

De Eerste Wereldoorlog is wel de ‘oercatastrofe’ van de twintigste eeuw genoemd. Schattingen over de aantallen slachtoffers lopen enigszins uiteen, maar meer dan 8 miljoen en waarschijnlijk circa 10 miljoen soldaten lieten tijdens de oorlog het leven, terwijl er ongeveer 21 miljoen gewond raakten, van wie rond de 8 miljoen blijvend invalide werden. Maar het aantal kan verder verhoogd worden. Honderdduizenden burgers werden indirect, als collateral damage, slachtoffer van het krijgsgebeuren. Miljoenen stierven als gevolg van ondervoeding, honger en ziekte, vooral in Oost-Europa. En toen de oorlog zijn ontknoping leek te naderen, werd de toch al uitgeputte bevolking getroffen door de Spaanse griep, die waarschijnlijk werd verspreid vanuit de dicht opeengepakte soldatenbarakken en nog eens miljoenen het leven zou kosten.1 De schaal van het geweld was even ongekend als onverwacht. Voor het eerst sinds 1815 waren alle grote Europese naties betrokken in een conflict, maar ditmaal werd de strijd uitgevochten met de middelen van de moderne techniek. Het resultaat was schokkend. Het geweld en de wreedheid waren niet te vergelijken met eerdere oorlogen.

Dit onvoorstelbare bloedbad – woorden als ‘catastrofe’ en ‘ramp’ suggereren dat er geen verantwoordelijkheid is – riep tal van vragen op. Wie waren er schuldig aan de slachtpartij? Hoe had de oorlog kunnen ontstaan? Waarom had de strijd zoveel slachtoffers geëist? Maar de belangrijkste vraag is misschien wel wat de consequenties van de oorlog, tot ver in de twintigste eeuw, zijn geweest. Zonder de Grote Oorlog zou de Russische Revolutie waarschijnlijk niet hebben plaatsgevonden en zouden er geen Lenin, Stalin en Goelagarchipel zijn geweest. Dat geldt ook voor het Italiaanse fascisme van Benito Mussolini en de opkomst van nieuwe wereldmachten: de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten en Japan. Indirect kan men ervan uitgaan dat er zonder de oorlog geen Hitler, geen nationaal-socialisme en ook geen industriële vernietigingskampen als Auschwitz zouden zijn geweest. Zo kwam de Tweede Wereldoorlog voort uit de Eerste Wereldoorlog. Maar ook de geschiedenis van na 1945 stond in het teken van de dramatische gebeurtenissen van 1914-1918. Zonder de mislukte vrede van 1919 waren na 1945 de andere behandeling van het verslagen Duitsland en de Frans-Duitse verzoening in een Europees kader ondenkbaar geweest.

De Eerste Wereldoorlog is door de Tsjechische staatsman Tomáš Masaryk ooit omschreven als een ‘laboratorium op het grote kerkhof van de Eerste Wereldoorlog’. Daarmee is tevens aangegeven dat de oorlog een breukvlak markeert en het begin van een nieuwe periode, de ‘korte’ twintigste eeuw, inluidt. Dit probleem van continuïteit en discontinuïteit speelt uiteraard een rol in elke historische beschouwing. En zoals altijd gaat het daarbij om een afweging van argumenten en verschillende mogelijke gezichtspunten. De geschiedenis zelf kent tenslotte continuïteit noch discontinuïteit. Geschiedenis is, om het met Macbeth uit te drukken, ‘a tale told by an idiot, full of sound and fury, signifying nothing’ (akte 5, scène 5). Elk patroon dat wij daarin menen te ontdekken, is uiteindelijk het resultaat van interpretatie en dus object van debat. Er lijkt veel voor te zeggen om in het geval van de Eerste Wereldoorlog vooral het aspect van discontinuïteit te benadrukken. Die visie is op zich niet nieuw. Barbara Tuchman schreef reeds in haar boek The Proud Tower dat deze oorlog ‘een fysieke zowel als een psychologische kloof [heeft] geslagen tussen twee tijdperken’. En datzelfde discontinuïteitsperspectief ligt bijvoorbeeld ten grondslag aan Modris Eksteins’ meer recente Rites of Spring, waar de periode 1914-1918 wordt betiteld als ‘de spil waar de moderne wereld om draaide’.2 Maar het maakt verschil hoe men die algemene these onderbouwt.

In dit boek is gekozen voor een biografische invalshoek. In 21 portretten wordt een beeld geschetst van de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog en hoe deze heeft doorgewerkt in de levens en opvattingen van belangrijke en minder belangrijke Europeanen tijdens en na die oorlog. Centraal staat daarbij de vraag welke bijdrage deze kunstenaars, intellectuelen, wetenschappers en politici hebben geleverd aan de nieuwe ordening van Europa na 1918.

De eigenlijke winnaar van de Eerste Wereldoorlog was de oorlog zelf. Toen de kanonnen eindelijk zwegen, ontstond bij velen het diepe besef van verlies. Die Welt von Gestern (Stefan Zweig), een burgerlijke wereld waar nog harmonie, orde en zekerheid heersten, was definitief ten onder gegaan en daarvoor in de plaats kwam een onoverzichtelijke en verwarrende wereld. Een hele generatie was in aanraking gekomen met de meest gruwelijke taferelen en was vertrouwd geraakt met de aanblik van dood en geweld. Behalve de vele miljoenen doden en oorlogsinvaliden, was er een algemeen gevoel van diepe frustratie, verlies, rouw en moreel falen. Hoe moest het sterven van miljoenen vooral jongemannen gerechtvaardigd en verwerkt worden?

Niet alleen in demografisch opzicht, maar ook economisch was het verlies groot. Grote delen van België en Noord-Frankrijk waren verwoest en Duitsland verloor een aanzienlijk deel van zijn territorium, grondstoffen en bevolking. Wat de oorlog achterliet waren maatschappelijke chaos, scherpe binnenlandse tegenstellingen en de totale verdeeldheid van Europa in een groot aantal zelfzuchtige nationale staten. Duitsland was verslagen en totaal gefrustreerd en was in zijn eer aangetast door de vernederende bepalingen van het Verdrag van Versailles. De oorlog had het deficit van de diplomatie, de politiek en de menselijke beschaving laten zien.

Grote multinationale rijken waren verdwenen en maakten plaats voor nationale staten met nieuwe en vaak omstreden grenzen. Een nieuwe internationale politieke en maatschappelijke orde was na afloop van de verwoestende oorlog, ondanks of dankzij Versailles, echter nog ver weg, en daardoor groeide de behoefte aan nieuwe politieke, economische en maatschappelijke ordeningen. Paradoxaal genoeg versterkt door het zelfbeschikkingsprincipe, uitgedragen door de Amerikaanse president Woodrow Wilson in zijn veertienpuntenprogramma, stimuleerde het verdrag een ingewikkelde minderheidsproblematiek in de verschillende landen (Masaryk in Tsjechoslowakije, Polen) en creëerde een groot aantal conflictgebieden in (Oost-)Europa, maar ook in het Midden-Oosten en Verre Oosten.

De nieuwe staat

De Eerste Wereldoorlog liet het einde zien van het klassiek-liberale tijdperk en het begin van de moderne interventiestaat. De staat legde tijdens de oorlog allerlei maatregelen op om de economie en de financiële wereld te reguleren, de wapenindustrie draaiende te houden en via censuur de pers te breidelen. Het was voor een goed georganiseerde staat mogelijk gebleken om miljoenen soldaten naar het front te sturen, op te offeren voor het nationale belang, van wapens en voedsel te voorzien en hen mentaal door middel van propaganda te beïnvloeden en te motiveren tot de strijd. Scherp calculerend hadden de oorlogsleiders mensenmateriaal ingezet om de vijand te verpletteren, gesteund door een efficiënt functionerend thuisfront. In het concept van de ‘totale oorlog’ was elk middel geoorloofd om de vijand te vernietigen. Ook grootschalig geweld tegen de burgerbevolking was in dit concept geoorloofd. Het ‘oorlogssocialisme’, dat de gehele samenleving en natie tot de strijd mobiliseerde, werd na 1918 overgedragen op de naoorlogse burgermaatschappij, waarbij de staat zowel het leger als de economie aanstuurde (A.G. Kröller en C.J.K. van Aalst). De staatsinvloed was sterk toegenomen en het nationalisme ontwikkelde zich tot een combinatie van culturele vooroordelen, technische planning en efficiency, social engineering en maatschappelijke maakbaarheidshybris. Het liberale kapitalisme maakte plaats voor een georganiseerd kapitalisme waarbij de verhoudingen tussen kapitaal en arbeid door de staat werden gereguleerd.

De industriële oorlogsmachinerie die in ‘Materialschlachten’ mensen en machines had vermalen, had het individu gedehumaniseerd en had landschappen veranderd in levenloze dodenakkers. Daarmee was het negentiende-eeuwse rationele en individuele burgerlijk-liberale wereldbeeld diepgaand aangetast. De oorlog maakte definitief een einde aan de nachtwakersstaat van de negentiende eeuw en vroeg om krachtig nationaal leiderschap (Wilhelmina). Het klassieke liberalisme werd in het defensief gedrukt door nieuwe collectieve utopieën: het communisme, het nationaal-socialisme en het fascisme. Deze zijn te beschouwen als politieke religies die als heilsleer de mens tot diep in zijn wezen en doen en laten probeerden te sturen en te beheersen, en vijanden van de natie of klasse discrimineerden, vervolgden en fysiek uitschakelden. Zij probeerden een totaalantwoord te formuleren op de chaos van de naoorlogse wereld. De parlementaire democratie was in het Interbellum in veel Europese landen bedreigd: pluralisme, tolerantie, humanisme en de privésfeer hoorden tot de grote verliezers van de oorlog. De oorlog had tot een groot moreel verval geleid en vele vanzelfsprekendheden, vaste waarden en zekerheden waren vernietigd. De oorlog was ook een ‘laboratorium’ voor nieuwe uitvindingen en ideeën. Zo ontstonden er vormen van collectief utopisme dat geloofde in een nieuwe mens en in een nieuwe maatschappelijke en politieke orde.

De nieuwe mens

De politieke taal onderging als gevolg van de oorlog een verruwingsproces en werd bepaald door heroïsche verering van de soldaat en verheerlijking van geweld en strijd voor de goede zaak. De oorlog hield niet op met de wapenstilstand van 11 november 1918, maar werd met andere middelen in de politiek voortgezet. In de nieuwe ideologieën werd een ideaal mensentype gecreëerd: de frontsoldaat of krijger, de zuivere ‘ariër’ of de ‘proletariër’. Zij werden het nieuwe model in plaats van de burger. Het was vooral de ‘Kriegsjugendgeneration’, te jong was om de oorlog zelf beleefd te hebben, die geweld als legitiem wapen beschouwde om de bestaande orde aan te vallen. Militaire leiders als Paul von Hindenburg en Erich Ludendorff, en politici als Georges Clemenceau, Trotski en Lenin gebruikten oorlogsretoriek voor politieke doeleinden. De oorlog had gezorgd voor versterking van nationale stereotypieën onder invloed van de oorlogspropaganda en uit naam van de technisch-industriële vooruitgang. Het geweld stopte niet in november 1918, maar zette zich overal in Europa voort in de strijd tegen andere naties, etnische groepen of tegen binnenlandse ‘vijanden’. Vijandbeelden in de vorm van antisemitisme en xenofobie werden gemeengoed in het politieke debat.

In het kielzog van de oorlog werd vrijwel overal algemeen kiesrecht ingevoerd, wat de definitieve opkomst van de massa in de politieke arena betekende. De massa organiseerde zich in volkspartijen en vaak ook in de bijbehorende (paramilitaire) bewegingen.

De mobilisering van de ‘arbeider’ als held en massamens in het kader van grote overheidsprojecten beleefde in de planeconomie in de Sovjet-Unie van Stalin het extreemste voorbeeld. De Russische Revolutie en de daaropvolgende bloedige burgeroorlog (1918-1921) betekenden een ongekende geweldsexplosie, uitgevoerd door de bolsjewieken tegen de oude machten en de ideologische concurrenten, die uitliep op een totalitaire staat van ongekende omvang waarin de arbeider als soldaat van de revolutie werd ingezet. Het was de eerste totalitaire dictatuur waaraan ook kunstenaars aanvankelijk hun medewerking verleenden (Vladimir Tatlin).

In Italië greep Benito Mussolini in 1922 met zijn fascistische stoottroepen de macht en, net als in de Weimarrepubliek, pleegden paramilitaire organisaties van links én van rechts politieke moorden en schuwden op straat het geweld niet. Het ideaal van nationale weerbaarheid en opofferingsgezindheid, het herwinnen van de nationale kracht door middel van de politiek, was hierdoor veranderd: oorlogsveteranen werden als politiek en sociaal kapitaal ingezet in de propaganda van de nieuwe bewegingen.

Het vriend-vijanddenken, verwoord door Carl Schmitt, bepaalde de politiek en stond tegenover de Verantwortungsethik zoals Max Weber die in Politik als Beruf (1919) had geformuleerd. Demografie, een etnisch homogene volksgemeenschap zonder Joden en territoriale oplossingen (lebensraum in het Oosten) in plaats van een democratische natie gingen in de nazi-ideologie de boventoon voeren, zoals bleek uit Hitlers Mein Kampf. De terugval in de barbarij begon in 1914 en werd voortgezet tot het bittere einde van de Tweede Wereldoorlog. In die zin is er sprake van een Dertigjarige Burgeroorlog in Europa.

De nieuwe cultuur

Ook op cultureel gebied was de invloed van de oorlog groot. De oorlog werd een belangrijk thema in literatuur, films en beeldende kunst (Siegfried Sassoon, Käthe Kollwitz, Louis-Ferdinand Céline en tal van anderen). Het geloof in een rationele wereld was vervangen door vormen van irrationalisme en radicalisme. Onder invloed van de oorlog was er sprake van een politisering van het intellectuele en culturele gedachtengoed. Voor veel intellectuelen was, vanuit hun gefrustreerd elitair besef en hun bittere oorlogservaringen, het fascisme een aantrekkelijke ideologie in zijn antidemocratische en antisocialistische stellingname. Vrijheid en gelijkheid waren in diskrediet geraakt (Pierre Drieu La Rochelle). Veel intellectuelen pleegden verraad aan de geest, in de woorden van Julien Benda (La trahison des clercs). Wat de extreem-rechtse krachten en ideologieën onderscheidden van de reguliere politieke partijen was, afgezien van een sterk antidemocratische, antisocialistische en antiliberale houding, vooral de verheerlijking van geweld en martiaal gedrag, discipline, hiërarchie, orde en het propageren van compromisloos activisme zonder moreel besef (decisionisme). Cultuurkritiek werd omgezet in een ideologische stellingname tegen de oude orde (Oswald Spengler).

De tegenkrachten waren te zwak: pacifisme, diplomatieke oplossingen, het streven naar verzoening en vrede in Europa, internationale samenwerking door middel van verdragen bleken niet voldoende om de gevaren van radicalisme en agressie te beteugelen. De ministers van Buitenlandse Zaken Gustav Stresemann en Aristide Briand droomden van een verenigd Europa, maar hun idealen werden ingehaald door het nationale egoïsme en de economische crisis. De Europese Republiek der Letteren, die nog een beschavingseenheid van Europa veronderstelde, bleek, ondanks allerlei internationale contacten, een machteloos wapen van verzoening. Het humanisme van Stefan Zweig, Thomas Mann, Frederik van Eeden, Albert Einstein en anderen bleek aan dovemansoren gericht. Thomas Mann, die eerst de politiek zag als vernietiger van de ‘geest’, ontwikkelde zich in de jaren twintig tot een ‘Vernunftrepublikaner’ die de irrationele tradities die hij eerst omarmde nu verwierp, maar hij moest Duitsland uiteindelijk verlaten.

De oorlog was niet alleen het graf van vele morele en culturele waarden, maar ook, paradoxaal genoeg, de broedplaats van het modernisme. Hij leidde tot de doorbraak van de abstracte kunst (Piet Mondriaan), maar ook tot die van de Amerikaanse massacultuur: de film, de shows, sportwedstrijden (P.W. Scharroo), het variété, het cabaret en moderne communicatiemiddelen (C.J. de Groot). Zowel de moderne avant-gardekunst als de massacultuur bedreigde de negentiende-eeuwse bildungstradities en ook het fin-de-siècle-ideaal van de dandy (Nils Dardel). Bovendien had de oorlog de fascinatie voor techniek en technologie sterk vergroot en hoge verwachtingen voor na de oorlog gewekt. De technologie die in de oorlog tot enorme destructieve hoogte was gestegen, leidde in de naoorlogse maatschappij en economie tot nieuwe ontwikkelingen: de luchtvaart, de auto, de radio; ook in de chemische industrie en de medische wereld voltrokken zich grote veranderingen. De vrouwenemancipatie werd ongetwijfeld door de oorlog gestimuleerd omdat vrouwen in de fabrieken het werk van de mannen overnamen en een belangrijke rol speelden aan het ‘Heimatfront’, maar na de oorlog bleken de paternalistische verhoudingen niet verdwenen. Tegelijkertijd ontstond er in de jaren twintig een zelfbewuste moderne vrouw.

Het nieuwe Europa

De oorlog leverde een groot aantal paradoxen op die zeker tot 1945 hebben doorgewerkt. De winnaars van de oorlog, Frankrijk en Groot-Brittannië, bleken uiteindelijk de verliezers te zijn. Italië was teleurgesteld, mede door zijn deelname aan de kant van de geallieerden, en koos de weg van het fascisme en sloot zich aan bij Hitler. De Verenigde Staten, die aan de oorlog waren gaan meedoen ‘to make safe the world for democracy’ en in het krijt traden voor een Volkenbond, waren de feitelijke winnaar, maar trokken zich in de jaren twintig terug in hun isolement. Duitsland wist zich onder leiding van Hitler, een getraumatiseerde frontsoldaat, en zijn NSDAP in veertien jaar tot de machtigste continentale mogendheid te ontwikkelen, terwijl Frankrijk en Engeland aarzelden en te zwak waren om militair tegen nazi-Duitsland in te grijpen. Het was het monsterverbond tussen de VS en de Sovjet-Unie dat Hitler uiteindelijk op de knieën dwong.

Na 1945 kregen de grote idealen van humanisme en democratie, al dan niet verdiend, opnieuw een kans. Dit keer grepen de West-Europeanen deze met beide handen aan. Op basis van een verzoening tussen Duitsland en Frankrijk en onder een Amerikaanse veiligheidsparaplu kwam de democratie op de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog tot een nieuwe en ongekende bloei. In Oost-Europa duurde het tot 1989, maar toen was ook daar de Europese Burgeroorlog eindelijk voorbij.

De redactie, 28 juni 2014

BENITO MUSSOLINI

De geboorte van een fascist

Georgi Verbeeck

Als de Eerste Wereldoorlog voor iemand een keerpunt betekende, dan was het wel voor Benito Mussolini (1883-1945). Toen de Eerste Wereldoorlog in 1914 uitbrak, was Mussolini nog een radicaal-socialistische journalist en agitator tegen de oorlog, in 1919 was hij een fanatieke nationalist die de in zijn ogen vernederende vredesregeling te vuur en te zwaar bestreed. Vóór de oorlog had hij nog in de wereldrevolutie en de klassenstrijd geloofd, na de oorlog werd hij de leider van de aanzwellende rechts-nationalistische beweging. Wat niet was veranderd, waren een militant antiklerikalisme, zijn gewelddadigheid en een eclectische geest als would-be-intellectueel. De loopgraven van de Eerste Wereldoorlog hadden Mussolini politiek getransformeerd. Ze waren de vuurdoop waaruit Mussolini als fascist zou opstaan. Mussolini’s politieke loopbaan belichaamde de kritiek op het zwakke liberale systeem dat vlak na de Eerste Wereldoorlog reddeloos ten onder zou gaan. De oorlog in de loopgraven was voorbij, maar ging door in de politieke arena. Hier waren de visioenen van een totalitaire staat ontstaan.

De betekenis van de Eerste Wereldoorlog voor Mussolini roept een aantal vragen op. Zijn er overeenkomsten vast te stellen met de jonge jaren van die andere toekomstige dictator, Adolf Hitler? En hoe moet het belang van de oorlogservaringen voor beiden worden ingeschat? Heeft Mussolini’s trincerismo, ofwel de herinneringen aan en verheerlijking van het leven in de loopgraven, in Italië dezelfde rol gespeeld als de Kriegserlebnis in de Duitse nazipropaganda? Ten slotte is de vraag interessant wat de rol is geweest van de socialistische erfenis voor de latere politieke carrière van Mussolini. Nog steeds vormen de linkse en revolutionaire wortels van het fascisme onderwerp van discussie en worden ze door weinigen begrepen.

Jonge jaren (1883-1914)

Benito Amilcare Andrea Mussolini werd in 1883 geboren in de buurt van Predappio. De dichtstbijgelegen plaats van betekenis was Forlì, een kleine stad in de Romagna ten zuidoosten van Bologna. Veel van zijn latere biografen zullen impliciet een verband suggereren tussen zijn opvoeding en de tegenstellingen die zijn denken op latere leeftijd zouden kenmerken.1 Zijn vader, een dorpssmid, was een felle antiklerikaal en bewonderaar van allerhande linkse rebellen. Zijn moeder daarentegen bleef haar leven lang vroom katholiek en verdiende de kost als onderwijzeres. Aan zijn opvoeding hield Mussolini een uiterst verdeelde loyaliteit over. Het zou nog diepe sporen nalaten in zijn latere intellectuele en morele ontwikkeling. Voortdurend zou hij laveren tussen revolutionaire dadendrang en conformisme, tussen losbandigheid en burgerlijke etiquette. In zijn jeugdjaren was Mussolini onrustig en bij tijd en wijle gewelddadig. Hij bracht het tot onderwijzer, maar een eindeloze serie van affaires met vrouwen maakte het hem onmogelijk om zich een vaste plaats in de burgerlijke samenleving te veroveren. Zoals veel Italianen in zijn tijd zocht ook de jonge Mussolini zijn heil in het buitenland, op zoek naar het avontuur of om de armoede thuis te ontvluchten. Een tijdlang vertoefde hij in Zwitserland en leefde er als zelfverklaarde bohémien.

Niet het land zelf, maar de denkers en schrijvers die hij er zou ontmoeten en de ideeën die hij er opdeed zouden Mussolini, ook naar eigen zeggen, ingrijpend blijven beïnvloeden. Hier was het dat Mussolini in contact kwam met linkse revolutionaire opvattingen en zich de intellectuele modes van zijn tijd eigen maakte: Nietzsche, Sorel, Pareto, Marx en Lenin. Velen die zijn pad kruisten, kregen al snel een duidelijk beeld van hem: zijn radicalisme had wellicht meer te maken met zijn afkomst dan met diepe en beredeneerde overtuigingen. Niet in de laatste plaats onder invloed van de door hem bewonderde Duitstalige cultuur in Zwitserland begon hij vooral in de ban te komen van het systematische denken van Karl Marx.

Dat het marxisme een dergelijk grote aantrekkingskracht uitoefende op de jonge Mussolini, moest later in de officiële fascistische geschiedschrijving (zijn eigen autobiografie inbegrepen) natuurlijk vakkundig worden weggemoffeld. Want de herinneringen aan het linkse verleden van de duce waren te gênant. Sommigen van zijn tijdgenoten, de Russische Angelica Balabanoff bijvoorbeeld, was het opgevallen dat zijn politieke activisme niet zozeer voortkwam uit de overtuiging dat het socialisme de oplossing zou brengen, als wel uit de voorkeur voor het gebruik van geweld.2 Hij misprees hartstochtelijk de bourgeoisie en haar politieke instellingen. Maar dat kwam wellicht meer voort uit een romantische hang naar rebellie dan uit een zakelijke maatschappijanalyse. Mussolini was bekend met het werk van de Fransman Georges Sorel, de criticus van het marxisme die bekendstond om zijn voorkeur voor directe en gewelddadige actie en ervoor pleitte om een krachtige ‘mythe’ in het centrum van de politieke actie te plaatsen. Niet toevallig zouden Sorels opvattingen terug te vinden zijn bij de radicalen van zowel links als rechts. Het zal Mussolini niet ontgaan zijn dat de ‘mythe’ een dubbele betekenis heeft. De mythe als leugen, de veronderstelling dat Italië vanaf 1870 een grote mogendheid had kunnen worden, op gelijke hoogte met Engeland, Frankrijk en Duitsland. Maar ook de mythe als kracht en als toekomstdroom. En zat Italië niet vooral daarop te wachten?

Mussolini moet verder sterk beïnvloed zijn door Vilfredo Pareto’s elitetheorie en diens antiparlementarisme. En ook hier speelde een sterke voorliefde voor directe actie en eigen instincten mee. Nog meer zal hij zich aangetrokken gevoeld hebben door Nietzsche, de filosoof met de hamer, die korte metten maakte met de christelijke idealen van naastenliefde en vergevingsgezindheid. Als atheïst en antiklerikaal heeft hij zich zonder twijfel kunnen vinden in het beeld van de übermensch, de charismatische leider van de massa’s. Het antidemocratische en anti-egalitaire karakter van dit denken botste onvermijdelijk met zijn socialistische belijdenis, maar Mussolini’s geest was te rusteloos en te flexibel om zich neer te leggen bij dogma’s. Later, terugblikkend op zijn socialistische periode, zou hij schrijven dat hij zich steeds ver van doctrines heeft gehouden. Wat hem in het socialisme had aangetrokken, was niet een centrale idee, maar een ‘doctrine van de daad’. Hier vloeiden zijn opvattingen samen met zijn persoonlijkheid: in wezen was hij een anti-intellectueel, die uit de vaatjes tapte die hem bevielen.3 Hij had een diepe afkeer van theorie. Wat hem interesseerde was directe actie. Hoe gewelddadiger, hoe beter.

De jonge jaren van Mussolini vertonen opmerkelijke parallellen met die van zijn latere politieke kompaan, Adolf Hitler. Ook de jonge Hitler had zijn geboorteland verlaten, op de vlucht voor de militaire dienstplicht in zijn land. Aan de vooravond van de oorlog was hij in Duitsland beland en liet zich meeslepen in de oorlogsroes die om zich heen greep. Naar eigen zeggen ontvluchtte Mussolini Italië om te ontkomen aan de militaire dienstplicht, en omdat hij zo’n afkeer had van het corrupte politieke systeem in eigen land. Door Zwitserland uitgewezen als luidruchtig rebel en teruggekeerd in het vaderland, voldeed hij echter aan zijn militaire dienstplicht. En, net zoals Hitler later, triomfeerde ook bij hem het opportunisme en liet hij elk verzet tegen het militaire gezag varen dat zo typisch was geweest voor zijn vroegere levensjaren.

Mussolini’s intellectualisme was, net zoals bij Hitler, rommelig en eclectisch.4 Maar een zekere geestelijke en culturele bagage kon hem, als onderwijzer en later als journalist, niet ontzegd worden.5 Hierin verschilde hij van Hitler. Mussolini leerde verschillende vreemde talen, waaronder Latijn, Frans en Duits, was vertrouwd met de Duitse filosofie en literatuur en kende zijn Italiaanse klassiekers. Anders dan Hitler had hij in intellectuele kringen vertoefd en zich onder meer zelfs in het boeddhisme verdiept. Hij was in de ban van Machiavelli en voelde zich instinctief aangetrokken tot diens vlijmscherpe kritiek op de politiek van zijn tijd. Net als Hitler stond de jonge Mussolini in de schaduw van een dominante vader, en ook hij kende het verdriet van een veel te jong gestorven moeder.

In 1909 begon Mussolini aan een carrière als politiek journalist. Het werd voor hem een belangrijke leerschool omdat het vak hem het belang van propaganda zou bijbrengen. Als journalist kon hij zich uitleven als agitator die het verbale geweld niet schuwde. Bij voorkeur hanteerde hij een revolutionair jargon en kwam daardoor onvermijdelijk in botsing met de gematigde stroming binnen de Partito Socialista Italiano (PSI). Rond 1900 was het tot een breuk gekomen tussen het revolutionaire marxisme en het gematigde revisionisme. De publicatie in 1899 van Die Voraussetzungen des Sozialismus van de Duitser Eduard Bernstein had haar sporen nagelaten in de internationale socialistische wereld. Het was de geboorte van het reformisme, een op gematigde doelstellingen gerichte sociaal-democratie. Mussolini bestreed de revisionistische stellingen te vuur en te zwaard. Ze zouden, zo vond hij, een knieval zijn voor de burgerlijke klassenvijand en een verraad aan de principes van het proletarisch internationalisme. Mussolini stond, in zijn retoriek althans, nog steeds aan de kant van de onderdrukte massa’s die het moesten opnemen tegen het establishment, dat geld verspilde aan militaire uitgaven en koloniale avonturen.

Italië aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog

Het Italië waarin Mussolini geboren was, was een land dat nog ten volle de gevolgen van een onvoldragen Risorgimento met zich meedroeg.6 Het land was pas in 1870 staatkundig verenigd maar was er vervolgens niet in geslaagd om de scherpe sociale en economische tegenstellingen te overbruggen. Er was een diepe kloof tussen het geïndustrialiseerde noorden en het overwegend argrarisch gebleven en minder ontwikkelde zuiden, de verhouding tussen Kerk en Staat geraakte maar niet opgelost, en een corrupte aristocratisch-burgerlijke elite hield de brede volksmassa’s ver van de politieke macht. Het bestaan van ‘twee Italiës’ en het zogeheten ‘zuidelijke vraagstuk’ toonden aan hoe fragiel de nationale eenheid was. Vanaf de jaren 1890 probeerden de meer vooruitstrevende krachten binnen de elite voorzichtige politieke en sociale hervormingen door te voeren. Het uithangbord van dit beleid was de liberale politicus Giovanni Giolitti die een politiek van zogenoemd trasformismo voerde. Het kwam erop neer dat ernaar gestreefd werd om de radicale vleugels van links en van rechts aan het regeringsbeleid te binden. Dat creëerde dan schijnbaar nationale consensus, maar kwam in de praktijk vaak neer op omkoperij en het beschikbaar stellen van baantjes en andere gunsten. Het was vooral een halfslachtige poging het ‘wettige’ Italië met het ‘reële’ Italië te verzoenen. De staatkundige eenmaking van de negentiende eeuw had de sociale kwestie niet opgelost. Integendeel, ze was tot stand gekomen door toedoen van een elite, met uitsluiting van de verpauperde massa’s. Tegen het einde van de negentiende eeuw was het land rijp voor een sociale revolutie, gedragen door een gepolitiseerde arbeidersklasse in het noorden en een verpauperde boerenmassa in het zuiden. Het ‘giolittisme’ stond, in de ogen van diegenen die buiten het systeem vielen, voor corruptie en burgerlijke machteloosheid om de problemen van het land echt op te lossen.

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog was Italië een diep verdeelde natie die op internationaal vlak slechts een bijrolletje speelde. Een radicaal nationalisme trad op de voorgrond om het Risorgimento alsnog te voltooien. Het meende dat het land recht had op een koloniaal imperium en een internationaal erkende status als grootmacht. Omdat het land hiervoor eenvoudigweg niet over de nodige middelen beschikte, liep deze illusie noodzakelijkerwijs uit op gevaarlijke avonturen. Onder druk van nationalistische agitatie geraakte Italië in 1911 verwikkeld in een koloniale oorlog in Libië, wat het land opzadelde met zware militaire verplichtingen en hoge financiële lasten. Dit sabelgekletter kondigde de Eerste Wereldoorlog aan en bereidde een klimaat voor waarvan het fascisme zou kunnen profiteren. De Libische oorlog versterkte wel het Italiaanse nationalisme, maar van een ‘culturele dominantie’ aan de rechterzijde zoals Antonio Gramsci dat zou definiëren, was op dat moment nog geen sprake. De oorlog versterkte evenzeer het verzet aan de linkerzijde. De kloof tussen voor- en tegenstanders was zo diep dat men er achteraf gezien de voorloper van de naoorlogse burgeroorlog in kan ontdekken.

Mussolini maakte dankbaar gebruik van het verzet tegen het Libische avontuur. In felle bewoordingen bekritiseerde hij de oorlog als een misdaad tegen de menselijkheid. Hij was nog mijlenver verwijderd van de brute veroveringstocht die hij meer dan twintig jaar later als fascistisch dictator tegen de machteloze Ethiopiërs zou beginnen. In zijn artikelen vergeleek hij patriottisme met imperialisme en militarisme. Mussolini verhevigde de strijd tegen de door hem zo verguisde revisionisten binnen de partij en verwierf nationale bekendheid toen hij in 1912 als hoofdredacteur van het socialistische blad Avanti! aantrad. Zijn harde toon viel daarbij op, niet alleen tegen de vertegenwoordigers van het burgerlijke establishment, maar ook tegen de gematigden in zijn eigen partij. Mussolini liet niet na om het volk aan te zetten tot directe en gewelddadige actie. Hij riep de massa’s op om blind te vertrouwen op dynamische en charismatische leiders, zoals hij zichzelf ook zag. Intern trad hij autoritair en brutaal op. Binnen de partij vroegen velen zich af of Mussolini nog wel een oprechte sociaal-democraat was, en niet veel eerder een verbaal gewelddadige demagoog. In juni 1914 brak in Italië de zogenoemde ‘rode week’ uit. Massale demonstraties dwongen de regering op de knieën. De straten werden beheerst door socialistische en anarchistische militanten. Mussolini zelf bleef, verrast door de ontwikkelingen, achter zijn schrijftafel zitten. Een spontane revolutie leek in Italië te zullen uitbreken, op het moment dat de rest van Europa zich opmaakte voor de oorlog.

La grande guerra

Als op 4 augustus 1914 de Grote Oorlog uitbreekt, houdt Italië zich afzijdig.7 Het land had weliswaar in 1882 de Triple Alliantie met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije gesloten, maar Italië was van mening dat Berlijn en Wenen de oorlog hadden uitgelokt en dat het verdrag puur defensief van aard was. Een groot deel van de publieke opinie in Italië stond aan de kant van de geallieerden. Pro-Engelse en pro-Franse sentimenten speelden daarbij een rol, met de herinnering in het achterhoofd aan de Britse en Franse steun voor de nationale eenmaking in de negentiende eeuw. Vooral in de Habsburgse dubbelmonarchie zagen veel Italianen een vijand die Italiaanssprekende gebieden in het noorden binnen zijn rijksgrenzen hield. Nationalistische agitatie die het Risorgimento van de vorige eeuw wilde voltooien en het land eerder in een koloniale oorlog had gestort, kreeg de wind opnieuw in de zeilen.

Voorlopig bleef Mussolini nog vasthouden aan de neutraliteitskoers. Dat was verwonderlijk, omdat buitenlandse zusterpartijen bijna onmiddellijk na het uitbreken van de oorlog door de nationalistische vloedgolf werden meegespoeld. Overal in Europa, met slechts een paar uitzonderingen, schaarden socialistische partijen zich achter de nationale vlag. Heel spoedig zou ook Mussolini naar interventionisme evolueren, aanvankelijk nog onder een socialistisch vaandel. Zou intrede in de oorlog immers niet tot een internationale revolutie kunnen leiden, met de omverwerping van het kapitalisme in het vooruitzicht? Mussolini’s fraseologie begon vrucht af te werpen. In oktober 1914 sprak hij zich openlijk uit voor Italiaanse deelname aan de oorlog, met het argument dat Italianen niet langer aan de zijlijn konden blijven staan op een moment dat er cruciale beslissingen werden genomen in de rest van Europa. De Duitse opmars in België en Frankrijk was tot stilstand gekomen. De geallieerden stonden er beter voor dan aanvankelijk was verwacht. Mussolini werd uit de redactie van de krant en uit de partij gezet. Aan jarenlange lippendienst aan de zaak van het socialisme was een einde gekomen. Een radicale nationalist werd in hem geboren. Maar een deel van de ideologische bagage uit zijn linkse tijd nam hij mee. En vooral had hij in zichzelf een begenadigd spreker en demagoog ontdekt.

Onmiddellijk nadat hij de partij had verlaten, richtte Mussolini een nieuwe krant op, Il Popolo d’Italia. Het werd een spreekbuis van het verzet tegen de neutralistische koers van de regering. Veel is er gespeculeerd over de steun die Mussolini in het najaar van 1914 en het voorjaar van 1915 zou hebben ontvangen. Op de steun van industriële giganten en agrarische belangenverenigingen kon hij zeker rekenen. Wellicht kwam daar ook nog de steun van Engeland en Frankrijk bij, die Italië graag aan hun zijde in de oorlog wilden krijgen. De roep om interventie van de kant van de geallieerden werd steeds luider, waarbij het nationalisme sterk doorklonk. De vooruitzichten van gebiedsuitbreiding in het noorden en langs de Dalmatische kust ten koste van de Habsburgers en een verdeling van de buit als het Ottomaanse Rijk definitief zou worden uitgeschakeld, deden de rechtse nationalisten van een herboren Italiaans imperium dromen. Er kwam nog een meer vitalistische redenering bij. Mussolini hamerde erop dat Italië zich moest ontdoen van de kwalijke reputatie een weinig heldhaftige natie te zijn. Alleen door actief deel te nemen aan de oorlog konden de Italianen hun inferieure imago als lafaards en slappelingen van zich afschudden die ze bij veel buitenlanders – zeker bij Duitsers – hadden. Wat Italië bij de oorlog had te winnen, was niet alleen territoriaal voordeel, maar een totale nationale regeneratie. Op de puinhopen van een corrupte en zwakke democratie zou een sterke nationale staat ontstaan. De onmacht en vernederingen uit het verleden zouden in één klap ongedaan worden gemaakt.