DE UITBURGERING VAN FRIEDJOF MADSEN

Van dezelfde auteur:

Een zomer met Kim Bokaviet

Silvia Toebak

De uitburgering van Friedjof Madsen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Silvia Toebak 2014

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart van den Tooren

NUR 301

ISBN 978 90 468 1713 1

www.nieuwamsterdam.nl/silviatoebak

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, met ISBN 978 90 468 1712 4

Voor Ed, mijn beste vriend

Society, you’re a crazy breed

I hope you’re not lonely without me

Society, crazy indeed

I hope you’re not lonely without me

– Eddie Vedder, ‘Society’

Doelgericht rijdt Chloé een smal pad op. Ze stopt voor een houten bord waarop in sierlijke letters kleiheuvels is geschreven en mompelt dat dit het moet zijn. Ze parkeert de auto voor een gebouw met twee lange vleugels.

‘We zijn er,’ zegt ze.

‘Waar zijn we?’ vraag ik verdwaasd.

Chloé antwoordt niet, maar we zijn in ieder geval in een bos, want buiten ruikt het naar hars.

‘Ik wil alleen maar uitburgeren,’ zeg ik.

‘Niet zo raar praten,’ zegt Chloé, ‘kom, loop een beetje door.’

In de ontvangstkamer staat een rijzige, witharige heer in een kostuum. Hij spreekt met zachte stem als hij mijn pols voelt en kijkt me aan. Ik merk dat ik weer huil. Er komt nog een man binnen, die zich met duidelijke stem voorstelt als: ‘Harry, hoofdverpleger.’ Harry ruikt naar shag.

Chloé praat met de heer en Harry. De wijs- en middelvinger van Harry’s rechterhand zijn aan de topjes vergeeld. Er hangt een viltwerk aan de muur en het raam is abgeeckt, er zijn geen rechte hoeken, dit is een antroposofisch gebouw.

‘Wil je iemand bellen?’ vraagt Harry.

‘Bellen doen we morgen,’ zegt Chloé.

‘Ik wil alleen maar uitburgeren,’ zeg ik. Het lijkt of niemand het hoort. Harry vraagt ons mee te lopen. Chloé trekt me mee aan mijn arm.

We lopen door een lange gang met aan één kant allemaal deuren. ‘Hier is je kamer,’ zegt Harry, ‘gaan jullie alvast naar binnen, ik ben zo terug.’

‘Hoezo mijn kamer?’

‘Het komt allemaal goed,’ zegt Chloé geruststellend.

Het kleine kamertje is in tweeën gedeeld met een kamerscherm. Van achter dat scherm komt een kleine, gespierde man met een reusachtige gele bril en een bos woeste krullen tevoorschijn. Hij pakt mijn hand en schudt die. ‘Aangenaam, ik ben Maas, je kamergenoot,’ zegt hij.

‘Dit is Friedjof,’ zegt Chloé.

‘Welkom, Friedjof,’ zegt Maas joviaal, en hij slaat me op mijn schouder. Hij trekt het dekbed van mijn bed recht en slaat op de matras. ‘Prima bedden hebben ze hier, en we hebben een eigen badkamertje. Kijk, eigen douche en toilet, netjes toch.’ Maas staat in een hoek van de kamer naast de geopende deur van de badkamer. Hij prijst de ruimte aan alsof het de accommodatie in een vijfsterrenhotel is.

Harry komt terug met een glas water. Hij geeft me een aantal pillen en vraagt me ze in te nemen. Hij blijft naast me staan totdat ik ze heb doorgeslikt.

‘Misschien wil je nog douchen, Friedjof?’ vraagt Chloé.

‘Het is beter dat hij nu gaat rusten,’ vindt Harry.

‘Moeten jullie zijn gezicht niet even wassen?’ zegt Maas.

Chloé dekt me toe en zegt dat ze morgen terugkomt.

Als ik in het bed lig vraag ik me af wat ik hier eigenlijk doe, maar al snel wordt mijn hoofd zwaar en zak ik weg.

1
Na Carmen

1

Ik laat de foto’s in het vuur vallen en gooi er extra houtskool bovenop, voor de zekerheid. De momenten uit mijn huwelijk die ik koester staan in mijn geheugen gegrift, daar heb ik geen afdrukken op Fuji-papier voor nodig.

Vanaf de dag dat Carmen mij meesleepte naar koopzondag, ging het mis. Koopzondag, het woord alleen al, stoot me af. We winden er geen doekjes om: het gaat alleen maar om het consumeren. Toen er nog geen koopzondagen waren, had je een dag in de week waarop je je naar binnen kon keren. Maar dat gold niet voor Carmen: haar consumptiedrang staat aan de basis van mijn wens om afstand te nemen van onze maatschappij. Helaas betekende dit ook het einde van mijn relatie met Carmen, die klaagde dat het met mij ‘trekken aan een dood paard was’, dat ik nooit eens iets leuk vond en spontaan iets kon kopen. Vijftien jaar huwelijk om zeep omdat ik niet genoeg consumeer; het is om waanzinnig van te worden.

Met een staaf roer ik stevig door de vuurmassa in het oude gebutste olievat.

Over het zandpad rijdt Dolf langzaam langs de vervallen boerderij voor aan de weg, waar Goos woont, de gepensioneerde boer van wie ik de stacaravan huur die achter op zijn land staat. Het laatste stuk scheurt Dolf. Omgeven door een zandwolk stapt hij uit zijn witte bestelbus waarop in robuuste zwarte letters KLUSSENBEDRIJF HET NATTE KWASTJE staat, naast een ferme kwast waar blauwe verf van afdruipt. Dolf houdt de zaken graag duidelijk.

‘Hi, pik!’ zegt hij vrolijk. ‘Wat eten we vandaag?’ Hij neemt zijn zwarte Nike-pet van zijn hoofd en kijkt me verwachtingsvol aan. ‘Gaan we weer barbecueën?’

‘Prima,’ zeg ik.

Nonchalant trekt hij de pet weer over zijn hoofd. Hij ziet de foto’s die ik nog niet heb verbrand en raapt er een op waarop Carmen me innig omhelst nadat ik mijn eerste grote tennistoernooi heb gewonnen. Hij legt de foto weer op de grond en schraapt zijn keel. ‘Dus als ik het goed begrijp, heeft Carmen het huis gekregen en jij de Citroën,’ vat hij het verhaal van mijn scheiding samen terwijl hij zijn handen diep in de zakken van zijn spijkerbroek steekt.

‘De Citroën is romantisch,’ antwoord ik, ‘als je daarmee in de file staat en je schuift het dak open, dan is het of je op het strand bent.’

‘Op het strand,’ schampert Dolf. Hoofdschuddend loopt hij weg in de richting van de caravan, om even later terug te komen met twee blikken bier. Hij drukt een halve liter in mijn hand. Een vonk landt op mijn trui. Voordat ik hem eraf kan vegen, heeft hij zich smeulend een weg door de wol geboord. Zwijgend drinken we ons bier.

‘Friedjof,’ zegt Dolf uiteindelijk, ‘volgens mij heb je dat niet handig aangepakt. Je moet je gevoel voor romantiek opzijzetten als het om geld gaat. Moet je kijken in wat voor gribus je nu woont.’ Hij gebaart wild om zich heen. Naar de akkers waarop de maïs rijpt, naar de vervallen boerderij voor aan de weg waar Goos woont, naar het zandpad dat, afgeschut door een hoge ligusterhaag, naar de klinkerweg leidt. Ten slotte maakt hij een woeste hoofdknik in de richting van de stacaravan die in een hoekje van het land staat, omgeven door de ligusterhaag, een singel van wilgen die langs de sloot is geplaatst en wat kreupelhout. ‘Zo kun je toch niet wonen. En moet je die vogels horen, heb je daar geen last van?’ vraagt Dolf terwijl hij naar de haag kijkt.

Een troep mussen vliegt de haag in en uit, en dat gaat gepaard met luid gekwetter.

‘Mussen maken het juist gezellig,’ zeg ik.

Het zal nog wel even duren voordat Dolf inziet dat ik geen behoefte meer heb aan luxe, en hier uit vrije wil woon. Maar hij is alweer op een ander onderwerp overgeschakeld en zegt: ‘Heb je in de vriezer ook karbonades van die koe voor op de barbecue?’

‘Nee, ik heb wel steaks.’ Uit de vriezer in de houten aanbouw bij de caravan haal ik een zak steaks tevoorschijn. De dag dat ik hier kwam wonen, kreeg ik van Goos een kwartkoe cadeau. Het arme beest had klem gezeten tussen de ligboxen en haar rug beschadigd. De noodslager bracht het vlees in grote plastic bakken. Ik ben een middag bezig geweest het in handzame porties in diepvrieszakken te verpakken.

Voordat ik het rooster op het vat heb gelegd, staat Dolf al klaar met in elke hand een steak. Als het vet uit het vlees op de hete kolen druipt, klinkt er kort een sissend geluid. Dolf zegt: ‘Ik steek de kachel in de caravan vast aan. Ik vind het te koud om buiten te eten.’

Hij heeft gelijk, de zomer is behoorlijk koel, dit jaar.

Dolf zit in de caravan op de hoekbank naast Maya, die haar poten onder haar lijfje heeft gevouwen. Door haar grijze vacht is ze niet goed zichtbaar op de grijsgemêleerde stoffering.

De gaskachel, die tussen de bank en het keukenblok in staat, brandt op zijn hoogste stand. De schaal met de geroosterde steaks zet ik op de eettafel bij het raam aan de waterkant. De ruimte tussen de bijbehorende bankjes en de tafel is krap, een lange volwassen man kan niet fatsoenlijk zitten. Eén keer heb ik het geprobeerd, maar toen kwam ik totaal in de knel en mijn knieën raakten de onderkant van het tafelblad.

Ik draai me om en pak twee borden uit een bovenkastje. Ik moet er nog aan wennen dat de deurtjes opklappen en trek de greep eerst een paar keer naar opzij. Uit de koelkast, die ook in de houten aanbouw staat, haal ik een fles knoflooksaus.

Het vlees is mals. Ik kijk naar de maïsplanten die op het veld rustig heen en weer zwiepen als maken ze beleefde buigingen, en denk aan Carmen. Toen ik met mijn carrière als proftennisser stopte en een vaste baan kreeg als hoofdtrainer bij een tennisclub in Baarn, was ze ontevreden. Haar humeur daalde met mijn salaris. En ze miste het reizen dat mijn tenniscarrière met zich meebracht. Ze vond dat ik had moeten doorzetten, schouderblessure ten spijt. Volgens haar kostte het me helemaal niet zo veel moeite, als natuurtalent. Steeds vaker reed ik een extra rondje in de auto voor ik naar huis ging. Het verschil met mijn jaren als proftennisser, toen Carmen en ik gelukkig leken, was groot.

Ik schrik op uit mijn gedachten als Dolf een harde boer laat en begint te praten. ‘Dus,’ zegt hij, en hij last een theatrale pauze in om aan te geven dat hij een gesprek wil voeren. ‘Moet ik me zorgen maken?’

‘Nee, dat denk ik niet.’ Ik zeg het aarzelend. Ben ik mijn verstand aan het verliezen? Want wie verlaat er met zijn gezonde verstand een villa om in een caravan te gaan wonen? Ik verwerp de gedachte en verander van onderwerp: ‘Nog wat anders, Dolf. Ik woon hier een week en jij bent hier elke avond. Mist je moeder je niet met het eten?’ Dolf kan niet koken. Als hij niet met mij mee-eet, eet hij bij zijn moeder.

‘Natuurlijk kom ik hier!’ zegt Dolf. ‘Wanneer maak je dit nou mee? Een vriend die een Berlingo romantisch noemt, met een lelijke kat in een caravan gaat wonen en zijn huis en geld weggeeft aan een vrouw die al een jaar niet meer: “Ik hou van je” zei.’

‘Maya is een Siberische kat,’ zeg ik.

Dolf kijkt me aan of ik werkelijk mijn verstand ben verloren en roept: ‘En dan noem je haar Maya! In Siberië wonen goddomme toch geen indianen!’

‘Ze heet naar de moeder van Boeddha, koningin Maya.’

Door Dolfs dunne blonde haar heen zie ik zijn hoofdhuid rood worden, een teken dat hij echt kwaad is.

Ik sta op, draai de gaskachel naar zijn laagste stand en zeg: ‘Nee, jij hebt een lekkere naam.’ Dan wend ik mijn blik naar buiten. Een groep kauwtjes heeft zich langs de slootkant verzameld. Ze hippen over de oever met hun borst parmantig vooruit.

‘En hou op met dat gefrunnik aan die belachelijke veter om je nek!’ Hierna neemt Dolf een flinke slok van zijn bier.

‘Het is een ketting.’

‘Dat noemt hij een ketting. Idioot.’ Met een klap zet Dolf het blik op de vensterbank achter zich, bier gulpt schuimend over de rand.

De caravan is te klein voor Dolfs woede. Ik onderdruk de neiging om naar buiten te lopen, omdat Carmen mij vaak toebeet: ‘Ja, loop maar weg als het moeilijk wordt!’ In plaats van weg te lopen zet ik de ruggen van de kookboeken in een rechte lijn. Toen ik hier kwam wonen, heb ik voor deze verzameling direct twee planken bevestigd aan de zijwand van het keukenblok. De interesse voor koken en kookboeken heb ik van mijn moeder, die nog steeds in de weer is met wildplukken, inmaken, invriezen en nieuwe recepten. Zelf ben ik van plan in het voorjaar een tuin aan te leggen waarin ik een ruime variatie aan vergeten groenten ga kweken. Want waarom is de snijbiet vergeten? Hij smaakt ziltig, heeft karakter, laat zich prima verwerken en groeit goed in een gematigd klimaat, net als winterpostelein: ook vergeten omdat we in de winter liever sperziebonen uit Senegal importeren.

Vanuit mijn rechterooghoek zie ik Dolf me furieus aankijken, hij snuift er opstandig bij. ‘Ik kan er niet tegen om te zien dat je alles kwijt bent door haar.’

‘Het is beter zo,’ zeg ik en ik draai mijn hoofd een kwartslag. Maya heeft zich inmiddels op Dolfs schoot genesteld. Met zijn brede hand aait hij haar rug.

‘Vrijdag heb ik een klus in Blaricum. Kun je, of heb je al klantjes voor je tennislessen?’ Dit laatste zegt hij spottend.

Dolf was het niet eens met mijn besluit om mijn baan bij de Baarnse vereniging op te zeggen en als privéleraar verder te gaan. Ik houd van Dolfs branie, van het gemak waarmee hij door het leven lijkt te glijden, maar hij begrijpt niet dat ik mijn baan heb opgezegd om Carmen niet meer tegen te hoeven komen, die bij die vereniging regelmatig een partijtje speelt. Dat hijzelf twee jaar geleden zijn baan als tennisleraar bij dezelfde club heeft opgezegd om een klussenbedrijf te beginnen, vergeet hij gemakshalve. Zijn loyaliteit aan de club eindigde toen hij ontdekte dat hij bij het uitvoeren van klussen meer leuke vrouwen kon ontmoeten. Williger dan de nuffige types bij de tennisclub, waar Dolf en ik elkaar leerden kennen. Onze vriendschap ontstond vanzelfsprekend en is dat nog steeds.

Hij zet Maya op de bank, staat op en zegt: ‘Klein klusje, babykamertje behangen.’

‘Prima,’ zeg ik, ‘zaterdag heb ik mijn eerste klant.’ En mijn enige tot nu toe, maar dat zeg ik er niet bij.

‘Mooi.’ Dolf slaat me op de schouder. Als hij achter me langs loopt naar de keuken, raakt hij me met zijn korte, brede lijf. In de aanbouw roept hij: ‘Ik ga!’ Hij klinkt opgelucht.

Door het keukenraam zie ik hem in zijn bestelbus stappen. In volle vaart rijdt hij het zandpad af en zwenkt bij de boerderij van Goos naar rechts, de klinkerweg op. Naar zijn huis in Baarn.

Door de houten aanbouw loop ik naar buiten. Er waait een vriendelijke westenwind die de rook uit het olievat verder de nacht in voert. De houtskool smeult rustig na. De rauwe kreet van een fazant klinkt; nog een paar maanden, dan begint het jachtseizoen en worden de velden door de jagers overgenomen. Dan veranderen natuurgeluiden in jachtgeluiden.

2

Omdat de rooklucht in mijn haar en huid is gedrongen, moet ik de volgende morgen eerst douchen. In de beslotenheid van de kleine doucheruimte weet ik even niet meer wie ik ben. Ik kijk naar mijn lichaam alsof het van een vreemde is. Snel stap ik uit de douchebak en wrijf ruw met de handdoek over mijn huid. De badkamer was in mijn huis met Carmen heel anders. Ontelbare keren hebben we met zijn tweeën in het luxe bubbelbad gezeten. In deze badcel zou ik haar nooit durven uit te nodigen om samen te gaan douchen, maar misschien durf ik het binnenkort wel, als ik een sauna heb gemaakt. Ze zal de ruimte om de caravan heen waarderen.

Met één pas sta ik buiten de dampige ruimte en met een grote stap ben ik in de slaapkamer. Maya ligt opgekruld tussen de twee kussens in. Voorzichtig ga ik naast haar liggen met mijn hoofd op het randje van een kussen. Ik pak het boek over Hundertwasser, dat op het nachtkastje ligt. Zijn ontwerpen voor kleurrijke en vrolijke huizen die ook nog milieuvriendelijk zijn gebouwd, maken me blij. Niet zelden hebben zijn appartementengebouwen verschillende kamers met waterdichte vloeren waar bomen in zijn geplant die door de altijd geopende ramen naar buiten groeien zodat lucht, hitte, kou, regen, sneeuw en wind ongehinderd de woning binnen kunnen dringen.

In het boek staan ook enkele van zijn schilderijen, die door critici worden afgedaan als ‘de goede smaak tartend’. De felle kritiek komt waarschijnlijk voort uit het feit dat niets in Hundertwassers werk aan de strenge wetten van de logica is onderworpen. ‘Spannend en kleurrijk’ vind ik een betere typering, want alles op zijn doeken kronkelt en golft alsof hij het leven erin gevangen heeft. Maar het meest houd ik van de filosofie die Hundertwasser eropna hield, en die allesbehalve burgerlijk was. Volgens hem heeft een mens weinig nodig om rond te komen en onafhankelijk te zijn. Het bleef niet bij woorden, hij bracht deze filosofie ook in praktijk. Soms werkte hij bijvoorbeeld een dag bij een boer en daar kreeg hij dan tien kilo tarwe voor. Daar kon hij drie maanden van leven. ‘Als je onafhankelijk wilt zijn, moet je je onafhankelijk van geld maken,’ zei hij in een interview.

Ik wacht totdat de scholen begonnen zijn voordat ik naar het dorp ga. Weinig vervreemdt me meer van mezelf dan belanden tussen drommen kinderen die op weg zijn naar een sporthal of buitenactiviteit. Wat dat betreft zaten Carmen en ik op één lijn. Carmen wilde haar taille niet kwijtraken, en ik wil geen kinderen omdat er al genoeg op de wereld zijn. Weinig Somalische kinderen zullen later piraat worden als ze genoeg te eten hebben.

Voordat ik boodschappen ga doen, bezoek ik Goos. Hij staat met zijn kromgegroeide lijf bij de sperziebonen die in twee rijen langs schuingeplaatste bamboestokken groeien. Goos’ blauwe werkoverall hangt ruim om zijn magere lichaam. Het is het soort overall dat mijn vader altijd draagt als hij de koeien melkt. Goos tuurt tussen de stengels door, knipt boontjes af en gooit ze in een grote mand. ‘Harrie koffers,’ zegt hij, ‘goed soort.’ Na enige tijd dringt tot me door dat hij haricots verts bedoelt. Zo vertelde Goos tijdens onze eerste ontmoeting ook dat hij de maaltijden die zijn dochter voor hem maakt, opwarmt in een ‘mannetron’, dat een vriend van hem achter een ‘rollade’ loopt en dat zijn dochter in een ‘courgette’ naar Frankrijk was gereisd. In gedachten zag ik haar als Nils Holgersson door de lucht zweven, maar dan op een courgette in plaats van op een gans.

Om zijn voeten scharrelt Goos’ lievelingskip, een dikke bruine barnevelder die als legkip heeft afgedaan en nu als gezelschapsdier door het leven gaat. Ik ga aan de andere kant van de rijen staan en help met het plukken van de bonen. Tussen de groentebedden door waggelen Indische loopeenden. Verticaal treden ze de wereld tegemoet, ze lijken nog het meest op wandelende flessen. De dieren vormen een brigade van natuurlijke ongediertebestrijders. Hun eieren leggen ze in het nachthok.

Ik ontmoette Goos nadat ik had gereageerd op zijn advertentie in de Baarnse Courant, waarin hij een caravan te huur aanbood. Hij zat op een oude rieten stoel in zijn keuken, op zijn schoot de barnevelder, die hij aaide alsof het een kat was. Hij vroeg niet waarom ik in de caravan wilde wonen. Hij zette de kip op de grond, liep naar een schaaltje dat boven op de schouw stond, graaide erin en overhandigde me de sleutel. ‘Zolang je wilt,’ zei hij.

Het was me snel duidelijk dat Goos’ leven om natuur draait. ‘Als de grond niet goed is, kun je nog zo veel ervaring hebben maar dan groeit er niets,’ was Goos’ stellige overtuiging. Zelf had hij het geluk over zeer vruchtbare akkers te beschikken.

Toen we uiteindelijk stilvielen, klonk alleen nog het knappende hout in de kachel. Goos stond op en zei: ‘Kom naar buiten.’ Ik liep achter hem aan over de deel, die nog steeds naar dampig warm vee rook maar waar geen dier was te zien. De twee koeien in het weiland volgden ons nieuwsgierig toen we naar de grote kapschuur naast de boerderij liepen, hun kop over het hek gestoken. De schuur was voor zeker tweederde gevuld met brandhout.

‘Ik dacht altijd dat ik eerder zou gaan dan mijn vrouw,’ verklaarde