Arjo Klamer

DE EURO VALT!

EN WAT DAN?

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor meer informatie, artikelen

en documenten: www.deeurovalt.nl

© 2014 Arjo Klamer

© 2014 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Redactie Michiel Hegener

Tekstredactie Jacqueline de Jong

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagbeeld iStock

Foto auteur Manon Otten

E-BOOK ISBN 978 90 468 1729 2

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1728 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1728 5 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/klamer

.

Inhoud

Voorwoord

Proloog

1 De euro valt!

2 Waarom de euro een slecht idee is

3 De lotgevallen van de euro

4 Anders denken over de samenleving en de rol van geld

5 Zes scenario’s voor de toekomst van de euro

Epiloog

Nawoord

.

Voorwoord

Dit is een positief en optimistisch boek, ondanks de vaststelling dat de euro onhoudbaar is en de daaruit voortkomende voorspelling dat de euro in zijn huidige staat vroeg of laat zal ophouden te bestaan. Die voorspelling moge alarmerend klinken, achter de donkere eurowolken ontvouwt zich een mooie toekomst. Er is immers een goed alternatief voor de euro. We kunnen beter.

We doen het beter wanneer we ons voorbereiden op een toekomst met meer kwaliteit, op een betere samenleving. Daarvoor is het essentieel de rol van geld opnieuw te overdenken.

Dit boek voorspelt dat de euro zal vallen, maar het is geen oproep aan Nederlandse politici om de eurozone preventief te verlaten en de val vóór te zijn. Nederland doet er goed aan het initiatief aan Duitsland te laten en zich gedegen voor te bereiden op de onvermijdelijke val van de euro. Het betoog in de komende hoofdstukken is pro-Europees en maakt duidelijk dat alles wat in de Europese samenwerking bereikt is in groot gevaar komt door hardnekkig vast te houden aan de euro.

De euro valt! is het resultaat van een jarenlange gedachtenwisseling met tal van economen, politici, journalisten en studenten. Veel heb ik te danken aan medestrijders tegen de invoering van de euro zoals Kees Vendrik (ooit Tweede Kamerlid voor GroenLinks en tegenwoordig lid van de Rekenkamer), Jan Luiten van Zanden (gelauwerd hoogleraar Economische geschiedenis) en Geert Reuten (lid van de Eerste Kamer voor de SP) en, meer recentelijk, aan tal van discussies en brainstormsessies met medeleden van het Sustainable Finance Lab, onder wie de economen Rens van Tilburg (tevens columnist van de Volkskrant), Harald Benink en de financieel geograaf Ewald Engelen (vergeleken met hem ben ik zeer mild en voorzichtig).

Zij zullen het niet eens zijn met alles wat ik in dit boek beweer en op sommige punten zelfs zeer kritisch reageren, maar veel van wat volgt was zonder hen niet denkbaar geweest. Ik deel graag de credits met hen, maar zal de verantwoordelijkheid op me nemen wanneer gezaghebbers en andere eurologen, zoals ik de gelovigen in de euro noem, hun onvermijdelijke tegenaanval inzetten en mijn betoog als irrelevant of onverantwoord proberen af te doen.

Michiel Hegener, vriend en journalist, heeft op basis van een reeks gesprekken met mij een eerste versie geschreven, die mij al schrijvend als uitgangspunt diende, en hij heeft het eindresultaat geredigeerd.

Hopelijk draagt dit boek bij aan het besef dat het einde van de euro geen ramp is, hoe dramatisch ook, en dat er een mooie toekomst daagt indien we ons daarop voorbereiden.

Ik maak graag van de gelegenheid gebruik om een fragment van een hekelgedicht van Michaël Zeeman te reproduceren. De veel te vroeg gestorven Zeeman schreef dit gedicht voor een bijeenkomst die ik met de Vereniging Democratisch Europa op 28 december 2001 had georganiseerd om symbolisch afscheid te nemen van de gulden. Nout Wellink, toenmalig president van de Nederlandsche Bank, was onder de toehoorders. Zeeman baseerde dit deel van zijn gedicht op een rei in Vondels toneelstuk Gijsbrecht van Aemstel. Henk van Ulsen droeg het voor.

De Nederlandsche Bank heeft zich ten langen leste...

O Kerstnacht stiller dan de dagen,

hoe kan die zalm de galm verdragen

die in zijn kassaladen klinkt?

Hij zal d’historie gaan vernielen

en knecht het recht van vrije zielen

dat hij de kale heren schinkt.

De Franskiljons en de Spanjolen,

de Mof en ook de Roomsche scholen

nemen uw oude geldstuk op.

Zij zullen dollen met de gulden

die euro heet, wat nauw verhulde

hoe futloos schijnt hun deze flop.

Om geesten, sprookjes te subsidiëren

en om de toekomst der slome heren

vergooit men ’t kostelijk gewicht.

Die zalm zal wel wat aasvoer krijgen,

maar ’t volk ’t hoofd in armoe nijgen.

Foei, volk zo onnozel zwichtt’!

Michaël Zeeman

.

PROLOOG

Het is vrijdag 4 maart 2016. De nieuwe Duitse bondskanselier Georg Heibel heeft zojuist op televisie aangekondigd dat Duitsland de eurozone zal verlaten en dat de regering van plan is om met een aantal landen een andere munt in te voeren. Grote boosdoener in zijn ogen is Frankrijk, maar Heibel erkent dat de euro een vergissing was. Door de mark op te geven heeft Duitsland in 1990 een te hoge prijs betaald voor de hereniging van West- en Oost-Duitsland. Die prijs had Frankrijk afgedwongen. Duitsland heeft nu wel genoeg betaald, stelt Heibel. Het is tijd om de balans te herstellen, het is tijd voor een andere munt.

Een jaar eerder, en zelfs nog maar een paar weken geleden, was deze aankondiging ondenkbaar geweest. Sinds het onverwachte aftreden van bondskanselier Angela Merkel in november 2015 was een weldadige rust neergedaald over Duitsland. Aan alle gespeculeer over een mogelijke val van de euro leek een einde te zijn gekomen. Merkel had steevast vierkant achter de euro gestaan, al had ze in besloten kring opgemerkt dat de munt op termijn onhoudbaar was. Duitse economen bleven intussen volharden in het openlijk uitspreken van hun twijfels over de euro en in hun kritiek op het beleid van de Europese Centrale Bank (ECB). De anti-europartij Alternative für Deutschland was met tien zetels in de Bondsdag gekomen. Maar met het aantreden van Merkels CDU-partijgenoot Heibel leek de discussie te zijn gesmoord.

Dat betekende niet dat het in Europa rustig was. Merkel had nog geëist dat een pakket nieuwe, grotendeels door Duitsland op te hoesten leningen aan Spanje en Portugal alleen doorgang kon vinden als beide landen hun ambtenarenapparaat halveerden. Dat weigerden Spanje en Portugal. Van de weeromstuit waren ze met elkaar in onderhandeling gegaan over de mogelijkheid om samen failliet te gaan, uit de eurozone te stappen en verder te gaan met een nieuwe, Iberische muntunie. Bij de onderhandelingen waren Italiaanse afgevaardigden gesignaleerd en het gerucht ging dat ook de Fransen belangstelling hadden om mee te doen.

Twee weken geleden was er ineens het bericht dat de Banque Gauloise, Frankrijks grootste hypotheekbank, per direct was gestopt met het afsluiten van nieuwe hypotheken omdat meer dan de helft van de door de bank gefinancierde woningen zogezegd onder water stond. Vooral op het platteland bleven de huizenprijzen gestaag zakken. Franse boeren protesteerden massaal tegen het besluit van de Europese Commissie om de landbouwsubsidies af te schaffen. Ook daar had Merkel nog de hand in gehad. Niet alleen de Franse boeren waren kwaad, de gehele Franse bevolking leek zich tegen de Europese Unie te keren.

Volgens de onlangs herkozen Franse president Nicolas Sarkozy was gedeeltelijke hervatting van de landbouwsubsidie ‘absoluut noodzakelijk’ om de Franse boeren weer in het zadel te helpen. En ‘om de meest acute problemen te bestrijden’ was een lening van dertig miljard euro van de ECB nodig waarmee de Franse regering een noodfonds voor binnenlandse banken wilde opzetten.

Heibel had afhoudend gereageerd. Hij herinnerde Sarkozy aan afspraken die nog in de tijd van Merkel waren gemaakt over technologische vernieuwing van de Franse economie. ‘Wat hebben we daarvan gemerkt?’ vroeg hij zich openlijk af. ‘Wijs mij die 40.000 nieuwe ICT-opleidingsplaatsen op Franse universiteiten aan. Hoeveel plattelandssteden hebben de glasvezelnetwerken daadwerkelijk gekregen die daar zouden komen?’

Sarkozy diende Heibel niet van repliek, althans niet in het openbaar. Wel liet hij zich op de Franse televisie zien in een reportage over een bezoek aan de Airbusfabriek, waar zijn echtgenote Carla Bruni een schaalmodel onthulde van de zesmotorige Airbus A390 die 1800 passagiers kan vervoeren, maar ook daarin zei de president geen woord over lastige vragen uit Berlijn.

Eén dag was het stil en toen brak Zwarte Vrijdag aan, al spraken veel Duitse burgers van Gouden Vrijdag. Heibel verscheen op de zenders ARD en ZDF. Om zijn betoog kracht bij te zetten, sprak hij vanuit het nijlpaardenhuis in de dierentuin van Berlijn. ‘In Frankrijk,’ zei hij wijzend op een nijlpaard waarvan weinig meer was te zien dan de ogen, oren en neusgaten, ‘staan niet alleen veel huizen onder water. Het hele land dobbert in economische lethargie. Frankrijks aandeel in Airbus en hun leidende rol bij Arianespace zijn onomstreden, maar die projecten zijn als de zichtbare delen van dit nijlpaard. Het overgrote deel van Frankrijk is apathisch ondergedompeld in het verleden, in vergane glorie en in een economie uit de tijd van de stoomtrein en de telegraaf. Die problemen versla je niet met het vreemdelingenlegioen en een paar missies naar Centraal-Afrika en Mali.’

Na zijn verklaring dat Duitsland de euro voor gezien hield, kondigde Heibel een reeks van maatregelen aan. Alle Duitse banken waren per direct gesloten en zouden tot maandag middernacht gesloten blijven; alleen de meest noodzakelijke transacties werden onder toezicht toegestaan. Een taskforce was aangesteld om de transitie naar een nieuw muntstelsel te organiseren. Naast Duitsers hadden Nederlanders, Belgen, Luxemburgers, Finnen en Oostenrijkers zitting in de taskforce, al bleef hun status onduidelijk. Toehoorders? Adviseurs? Medebeslissers? Heibel bezwoer dat alles onder controle was, dat deze transitie grondig was voorbereid en dat niemand zich zorgen hoefde te maken over de afloop. Hij beloofde een meer stabiele en krachtiger monetaire unie rond de nieuwe Duitse munt: de karolus. ‘Wellicht dat de landen die zitting hebben in de taskforce daaraan kunnen meedoen,’ aldus Heibel. Niet één keer noemde hij Frankrijk.

In de Nieuwsuur-uitzending direct na Heibels aankondiging verscheen de Nederlandse premier Alexander Pechtold. Of hij teleurgesteld was door dit besluit? Hij was per slot van rekening altijd een fel voorstander van de euro geweest en had een dag eerder nog gezegd dat het einde van de euro ondenkbaar en onbespreekbaar was. Pechtold reageerde kortaf en zei dat de beslissing om de euro te laten vallen geheel voor rekening van Duitsland kwam. En dat meegaan met deze nieuwe munt onder Duitse leiding een mogelijkheid was ‘waar Nederland serieus naar zou kijken’.

1

DE EURO VALT!

Iedereen met een beetje bestuurlijke en politieke verantwoordelijkheid zal garanderen dat een einde van de euro onbestaanbaar is. De euro is er en zal er altijd zijn.

Maar dat móéten bestuurders zeggen. Dat is hun plicht. Een bankier of een minister kan op geen enkele manier laten blijken dat hij of zij twijfelt aan de eigen munt. Dat zou politieke zelfmoord zijn. Een munt draait immers om vertrouwen. Zou een bestuurder openlijk zijn twijfel over de euro uitspreken, dan geeft hij daarmee een signaal af aan de financiële markt dat het einde oefening is met de munt.

Dergelijke politieke stelligheid is eerder vertoond. Medio september 1936 verzekerde de toenmalige Nederlandse premier Hendrik Colijn dat Nederland absoluut en zonder twijfel zou vasthouden aan de gouden standaard, alle protesten van onder meer economen ten spijt. Maar op 27 september kondigde hij aan dat de economische realiteit Nederland dwong van de gouden standaard af te stappen door de gulden los te koppelen van een vaste goudprijs.

In december van 2001 bezwoer de Argentijnse president Fernando de la Rúa dat de peso aan de dollar gekoppeld bleef, ook al leek de nationale economie in een vrije val te zijn beland. Binnen een maand kreeg Argentinië vier nieuwe presidenten en de laatste, Eduardo Duhalde, kondigde op 7 januari 2002 toch nog onverwacht aan de koppeling tussen de pesos en de dollar los te laten. Die dag verloren de Argentijnen tweederde(!) van hun vermogen en begon een korte maar heftige recessie.

Laat je dus niet misleiden door officiële, geruststellende bezweringen.

Als wetenschapper heb ik het voordeel vrij te kunnen spreken. Dat heb ik altijd gedaan wanneer het over de euro ging en dat doe ik ook nu.

Het is mijn stellige overtuiging dat de euro onhoudbaar is. Vroeg of laat komt er een einde aan deze munt. Op zich is dat geen opmerkelijke voorspelling. Munten gaan gewoonlijk maar een tijdje mee. Ooit betaalden we in Nederland met de carolusgulden en met een gouden of zilveren dukaat. En wie weet nog dat tijdens de Franse bezetting in Nederland de frank als betaalmiddel gold? Deze munten zijn net als de mark en de gulden verleden tijd. Dat het pond en de dollar langer dan een eeuw bestaan is uitzonderlijk. Munten komen en gaan. De euro zal ook verdwijnen, de vraag is alleen wanneer.

Of een toekomstige Duitse regeringsleider de stekker eruit gaat trekken, weet natuurlijk niemand. Maar als dat gebeurt, is het aannemelijk dat zoiets zich ongeveer volgens het geschetste scenario in de proloog zal voltrekken.

Vaak wordt geopperd dat de euro in gevaar komt wanneer een kleinere economie als de Griekse of de Portugese de euro opgeeft. Mijn inschatting is dat de euro zal vallen zodra de Frans-Duitse verstandhouding, die al eeuwenlang fragiel is, bezwijkt. Ooit bracht een politiek probleem tussen deze twee landen de euro tot leven, zo zal ik in hoofdstuk 3 uit de doeken doen. De EU en de euro zijn er om de Frans-Duitse as in stand te houden. Die as begint metaalmoeheid te vertonen en wanneer zich een volgend politiek probleem aandient, zo is mijn verwachting, valt de Europese Monetaire Unie uiteen.

Voor een duurzame muntunie is een sterke politieke unie vereist. De lidstaten hebben een fout begaan, zo erkennen de meeste toenmalige betrokkenen, door een monetaire unie in te voeren zonder dat daar een stevige politieke unie aan ten grondslag lag. Daarmee hebben ze willens en wetens hun ogen gesloten voor problemen die zich vroeg of laat zouden aandienen.

Het probleem reikt verder, al wordt dat door de huidige verantwoordelijken, zoals regeringsleiders, hoge ambtenaren en bankiers, niet erkend. Voor een sterke politieke unie, zo zal ik laten zien, is ook een hechte samenleving nodig en hecht wil de Europese samenleving maar niet worden. Dat is de reden waarom die politieke unie, die nodig is voor een stabiele en houdbare munt, er niet komt. Dat eurologen nog altijd inzetten op een vergaande politieke unie getuigt meer van romantisch verlangen dan van realiteitszin.

Dit boek zal duidelijk maken dat de euro niet in moeilijkheden raakte vanwege de financiële crisis die in 2008 begon, maar dat de oorzaken eerder politiek, sociaal en cultureel van aard zijn en zich al voor 2008 manifesteerden. De schuldenbergen hebben die problemen naar de oppervlakte gestuwd.

De titel ten spijt is De euro valt! vooral een geruststellend boek. Het einde van de euro als enig wettig betaalmiddel in de huidige eurozone zal niet het einde van Europa betekenen of zelfs van de wereld, zoals sommige eurologen roepen. Voorwaarde is wel dat de eurolanden zich op de val voorbereiden en goede alternatieven voorhanden hebben.

Er zijn allerlei scenario’s denkbaar voor een monetair systeem van het Europa van de toekomst. Met de euro en zonder, maar diversificatie in het Europees monetaire stelsel is hoe dan ook nodig. De laatste jaren wordt her en der in Europa al geëxperimenteerd met plaatselijke betaalsystemen, deels zelfs onder aanmoediging van de EU. Daarnaast is er ruimte voor regionale munten met een fluctuerende koers; daarvan moet de eerste nog komen, maar het is hoog tijd voor een pilot. Ook de herintroductie van landelijke munten zou kunnen helpen bij de bestrijding van de problemen die de euro nu veroorzaakt.

Naast die lokale, regionale en landelijke munten kan de euro of een andere overkoepelende Europese munt heel goed bestaansrecht hebben, onder meer voor het intra-Europese betalingsverkeer. Het Verenigd Koninkrijk, Denemarken, Zweden en andere EU-lidstaten, die de euro nu op afstand houden, doen aan een dergelijke muntunie misschien graag mee. Daarnaast is er veel te zeggen voor de invoering van een wereldmunt die het internationale betalingsverkeer kan vergemakkelijken.

Mensen die hel en verdoemenis voorspellen als het euroregime zou worden doorbroken, zijn hopeloos pessimistisch. Ze houden vast aan het verleden, aan zekerheden die er niet meer zijn.

Beter is het om zicht te hebben op de toekomst, om in te zien dat de euro eerder in de weg staat dan stimuleert. De euro dreigt de lidstaten van de EU uit elkaar te spelen, de munt vraagt veel politieke energie, wordt uiterst kostbaar en gaat vooral ten koste van de sociale en democratische kwaliteiten van de EU. De val van de euro zou daarom weleens gunstig kunnen uitpakken voor de toekomst van de EU. Daardoor ontstaat ruimte voor een modern monetair systeem dat veel beter is afgestemd op een dynamische en flexibele economie die zich globaal beweegt maar haar kracht ontleent aan lokale verbanden. Een EU zonder de euro heeft meer kans een sociaal en democratisch sterke gemeenschap te worden. De vraag is: gaan we ons voorbereiden op de val van de euro of wachten we tot het plotseling zover is?

Tegenover het sombere wereldbeeld dat het geloof in de euro lijkt te voeden, wil ik een positief en optimistisch verhaal zetten; een verhaal dat perspectief biedt op een andere en betere wereld. Maar eerst moeten we afrekenen met het hardnekkige geloof in de euro. Dat staat vooruitgang in de weg en zou het Europese project weleens te gronde kunnen richten.

2

WAAROM DE EURO
EEN SLECHT IDEE IS

In 1990 hoorde ik voor het eerst over het plan voor een Europese muntunie. Ik doceerde destijds economie aan The George Washington University in Washington DC, in de buurt van het Internationaal Monetair Fonds, de Wereldbank en het Witte Huis. Collega’s kwamen op me af en vroegen hoe ze in Europa op het idiote idee waren gekomen om een gemeenschappelijke munt in te voeren? Per slot van rekening was ik niet alleen econoom maar ook Europeaan, dus misschien kon ik uitleggen wat zij niet begrepen. Dat kon ik niet.

De breed gedeelde opinie onder Amerikaanse economen luidde al snel dat zo’n munt niet kon werken, want:

Een gemeenschappelijke munt moet worden aangestuurd met een gemeenschappelijk en goed gecoördineerd economisch beleid, en dat lukt alleen met een politieke unie. In de EU van destijds was daarvan geen sprake en dat is nog altijd het geval. De geschiedenis leert ons dat een muntunie altijd het sluitstuk vormt van een politieke unie. De EU wilde het andersom doen: eerst een muntunie en later misschien nog een politieke unie om de economie aan te sturen. Een monetaire unie in 1990 leek een onverantwoord en dwaas experiment. En dat is het eigenlijk nog steeds.

Omwille van de stabiliteit moet een muntunie een gemeenschappelijk belastingsysteem hebben waarbij 20 tot 30 procent of meer van alle inkomsten en winsten naar de centrale regering gaat, zoals nu het geval is in de VS en in Nederland. Dat is belangrijk omdat daardoor economisch zwakke gebieden automatisch minder bijdragen en rijke gebieden meer. Daaraan gekoppeld zijn steunprogramma’s nodig die voor herverdeling van de gelden naar de meest behoeftige regio’s, bedrijven en mensen zorgen. Economen noemen dit ‘automatische stabilisatoren’. In de EU gaat nog steeds slechts ongeveer 2 procent van ons inkomen naar de centrale overheid in Brussel, en dat gebeurt onopgemerkt door middel van btw-afdrachten.

Landen die in economisch zwaar weer verkeren, kunnen de eigen munt laten devalueren waardoor hun economie goedkoper wordt voor buitenlanders, of de rente verlagen waardoor lenen goedkoper wordt. Leveren landen die economische instrumenten in door een gemeenschappelijke munt te adopteren, dan zijn ze overgeleverd aan een beleid waarbij de waarde van de munt en de hoogte van de rente collectief bepaald worden. Als deze landen economisch, sociaal, cultureel en politiek van elkaar verschillen, zal een sterke gemeenschappelijke munt op den duur onhoudbaar zijn. Om het evenwicht te herstellen, beschikken economisch zwakke landen dan alleen nog over sociaal onwenselijke en ontwrichtende maatregelen als het verlagen van lonen en bezuinigingen op de zorg en de sociale voorzieningen.

Volgens economen maakt een gemeenschappelijke munt alleen kans wanneer binnen de deelnemende landen sprake is van a) mobiele arbeid, b) mobiel kapitaal, c) automatische stabilisatoren (zie punt 2) en d) min of meer gelijk lopende economieën. Deze kenmerken van een optimaal valutagebied vind je terug in de optimum currency area-theorie uit 1961 van Nobelprijswinnaar Robert Mundell. Daarnaast zijn er economen, onder wie ikzelf, die het belang benadrukken van een zekere politieke en culturele homogeniteit en lotsverbondenheid of solidariteit tussen de deelnemende landen. Je moet wel gezamenlijk lastige problemen kunnen oplossen.

Aan al die voorwaarden voldeed de geplande eurozone in 1990 niet. De toevoeging van afwijkende en ook zwakkere landen als Italië toen en later Griekenland en Portugal was uit het oogpunt van Mundells theorie niet te rechtvaardigen. Met wat we toen wisten, was de euro bij voorbaat gedoemd te mislukken. Redenen alom, zo vond ik, om te waarschuwen tegen de invoering van de euro.

In het voorjaar van 1991 vroeg de Volkskrant me een tweewekelijkse column te schrijven. Het lag voor de hand de reeks te beginnen met een column over de euro, die ik de titel ‘De Europese spooktrein’ meegaf. Europese leiders gebruikten graag de metafoor van de trein om aan te geven dat de Europese eenwording en de euro alleen maar voorwaarts konden gaan. In mijn column beargumenteerde ik dat de euro economisch gezien een onzalig idee was dat bovendien een sociaal en democratisch Europa op het spel zette. In mijn Amerikaanse omgeving was dat een alleszins redelijk betoog.

In Nederland niet. Jaren later vertelde een redacteur me dat de redactie van de krant indertijd had getwijfeld of ze de column wel moesten plaatsen. Hun aarzeling was tekenend voor de toen heersende opvatting dat de invoering van de euro logisch en ook noodzakelijk was voor de voortgang van de Europese trein. Kritiek op de euro, zo werd gevreesd, zou al gauw worden uitgelegd als een anti-Europastandpunt. Nu zou ik daarover opmerken dat de euro een kwestie van geloof en zelfs een ideologie is, en dat de euro juist een bedreiging vormt voor de EU. Maar destijds, ruim voor de invoering in 2002, deden argumenten er niet toe: je geloofde in de euro of niet.

Bij mijn terugkeer uit Amerika in 1994 werd de kracht van die ideologie me pas goed duidelijk. Een openlijke discussie over de ecu, zoals de munt toen zou gaan heten, viel nauwelijks te voeren. Politici en mensen uit het bedrijfsleven namen me apart om me op het hart te drukken dat ik mijn argumenten beter voor me kon houden als ik serieus genomen wilde worden. De kritiek op de euro, die in de VS gemeengoed was, was hier taboe. Een gemeenschappelijke munt móést wel goed zijn voor de economie en bovendien was het tijd om de strijd met de dollar aan te gaan. Had ik dan geen oog voor de politieke werkelijkheid?

Samen met zeventig andere economen publiceerde ik in februari 1997 een manifest tegen de Europese Monetaire Unie onder de titel ‘Met deze EMU kiest Europa de verkeerde weg’. We wezen op de gevaren van de euro – sinds 1995 de nieuwe naam voor de munt. Maar economische smaakmakers en politieke beslissers waren niet geïnteresseerd in kritiek. Het manifest werd neergesabeld door Eduard Bomhoff, collega-econoom en columnist bij NRC Handelsblad, door een reeks Kamerleden, minister van Financiën Gerrit Zalm en door de toekomstige bankpresident Nout Wellink. De euro is een geloof geworden, betoogde ik op 26 februari 1997 in de NRC.

De opstellers van het manifest dachten steun te krijgen van de VVD omdat Frits Bolkestein openlijk zijn twijfels had uitgesproken. Ook hij ging overstag toen er in juli 1997 een overeenkomst werd bereikt over een Stabiliteitspact waarin onder meer de inmiddels beruchte 3-procentsnorm werd afgesproken. (Tekorten op begrotingen van deelnemende overheden mogen niet meer dan 3 procent van hun bruto binnenlands product bedragen.)

Op een paar uitzonderingen na hebben alle ondertekenaars van het manifest zich in een later stadium neergelegd bij de euro. Dat heeft me altijd bevreemd. We hadden goede redenen om aan te nemen dat de euroconstructie op drijfzand berustte; de feitelijke introductie maakte daar geen gewapend beton van. Dus waarom zou een wetenschapper zijn stellingname veranderen? Omdat dat politiek en maatschappelijk opportuun is? Het was consistent geweest als we hadden blijven wijzen op de onhoudbaarheid van de euro, maar in het publieke debat bleek dat geen serieus argument. Leuk om dat zo nu en dan in te brengen in een discussie, maar niet om lang bij stil te staan. Dat de meerderheid van de Nederlanders tegen de afschaffing van de gulden bleef leek er evenmin veel toe te doen.

De euro blijft een slecht idee. Dat gegeven consistent blijven uitdragen, was vooral na de introductie problematisch. Lange tijd kreeg ik de indruk weggezet te worden als een nar. Zo nu en dan mocht ik opdraven om dit uiterst merkwaardige standpunt uit te dragen, meer voor vermaak dan voor de lering ervan. Aanvankelijk was het ook niet gemakkelijk om mijn kritiek op de euro te blijven verdedigen. Was de euro immers niet goed bestand geweest tegen de schokken die de financiële crisis in Azië mondiaal teweeg had gebracht? En kijk eens naar Ierland, Griekenland, Spanje en Portugal, die dankzij de euro een periode van groei en bloei beleefden! Hoe kon ik nog volhouden dat de invoering van de euro een slecht idee was?

Misschien ging het inderdaad relatief beter in Engeland, Zweden en Denemarken – zoveel wilden mijn tegenstanders wel toegeven. Maar dat had allerlei andere oorzaken dan dat die landen buiten de euro waren gebleven. ‘Luister,’ werd dan gezegd, ‘dat de euro ophoudt te bestaan, is ondenkbaar. De euro is er nu en zal er altijd zijn.’

Een federaal Europa

De kentering kwam in de nasleep van de financiële crisis die zich eind 2007 in de VS aankondigde. Toen in september 2008 de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers omviel, brak er ook in Europa paniek uit. Vervolgens ging het helemaal mis met de overname van ABN AMRO door een bankenconsortium van het Belgische Fortis, het Schotse RBS en het Spaanse Santander. Ook andere banken kwamen in de problemen. Overheden grepen stevig in met grootscheepse steunoperaties, waarna hun tekorten en daarmee ook hun schulden toenamen. De heilige norm van 3 procent werd links en rechts overschreden. En zo kwam menig euroland in de zogenoemde ‘schuldencrisis’ terecht.

Dat daarmee de euro in het geding zou komen, had ik niet verwacht. Wie schetst mijn verbazing toen ik in maart 2009 Guy Verhofstadt op de Nederlandse televisie hoorde verkondigen dat de euro in gevaar was. Wacht even. Deze voormalige premier van België geldt toch als Mister Europa?! Niemand pleit zo hartstochtelijk voor een verenigd Europa. Dat juist hij durfde te opperen dat de euro zou kunnen vallen, was zeer opmerkelijk, al klonken zijn woorden meer als een waarschuwing dan als een voorspelling. Om de euro te redden, moest er een federaal Europa komen, zei hij. Alleen een sterke politieke unie kon de euro redden. De economische theorie geeft hem daarin gelijk. Voor het eerst gaf Verhofstadt dus toe dat de euro kan vallen. Het standpunt dat de euro zonder een federaal Europa geen toekomst heeft verdedigt hij nog steeds.

Blijft de vraag of zo’n federaal Europa realistisch is. Samen met de Duitse Europarlementariër Daniel Cohn-Bendit zet Verhofstadt daar zwaar op in. Van de Nederlandse partijen gaan alleen D66 en GroenLinks in dat streven mee. De VVD is voorstander van de euro, maar zonder meer soevereiniteit te willen opgeven. De PvdA en het CDA denken er niet heel anders over. Heeft Verhofstadt gelijk, dan zijn de standpunten van deze partijen inconsequent: ze willen wel de euro, maar geen federaal Europa dat voor een muntunie vereist is.