JAMES HANNAM

Gods filosofen

HOE IN DE MIDDELEEUWEN DE BASIS WERD
GELEGD VOOR DE MODERNE WETENSCHAP

VERTALING PAUL SYRIER

Oorspronkelijke titel God’s Philosophers. How the Medieval World Laid the Foundations of Modern Science. Icon Books, Londen

© 2009 James Hannam

© 2010 Nederlandse vertaling Paul Syrier

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Paul Syrier

Tekstredactie Martijntje Goudsmit

Omslagontwerp Rose Cooper / Bureau Beck

De omslagillustratie is samengesteld uit twee afbeeldingen. Op de voorgrond een voorstelling van God die de wereld schept, afkomstig uit een dertiende-eeuws handschrift van de Bijbel, © Österreichische Nationalbibliothek. Op de achtergrond een afbeelding van een pagina uit een door een dertiende-eeuwse Engelse monnik met de hand geschreven Latijnse vertaling van een Arabische tekst van een (waarschijnlijk) Moorse astronoom uit Spanje die commentaar geeft op een geschrift over astronomie uit het antieke Griekenland; deze pagina, die een aantal diagrammen toont van de zon en de maan die om de aarde heen draaien, terwijl de zon schaduwen werpt op de andere twee hemellichamen, is afkomstig uit een verzameling verhandelingen over astronomie en rekenkunde, © British Library.

NUR 684

ISBN 978 90 468 1734 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde, gewijzigde druk juni 2014. Met ISBN 978 90 468 1733 9

Voor Vanessa

LIJST VAN AFBEELDINGEN

1.     Ottomaans astrolabium uit het museum van het Institut du Monde Arabe in Parijs

2.     Kaart uit Isidorus van Sevilla, Etymologiae (Augsburg: Günther Zainer, 1472)

3.     Een diagram van het middeleeuwse universum uit Petrus Apianus, Cosmographia (Antwerpen: Arnold Berckmann, 1539)

4.     Miniatuur in handschrift, van Laurentius de Voltolina uit het Kupferstichkabinett in Berlijn

5.     Miniatuur in het handschrift van de Bible Moralisée, Wenen, Österreichische Nationalbibliothek, MS Codex Vindobonensis 2554

6.     Initiaal met miniatuur uit een handschrift van Joannitius, Isagoge, Bethesda, Maryland, VS, National Library of Medicine, MS De Ricci [78]

7.     Foto van een grote trebuchet

8.     Oosterse en westerse Arabische cijfers vergeleken met moderne westerse cijfers

9.     Diagram uit Nicolaas van Oresmes De configurationibus qualitatum, Florence, Biblioteca Nazionale Centrale, MS Conv. Soppr. J. IX. 26

10.    Een kaart van de wereld uit Ptolemaeus, Geographia (Ulm: Leonard Hol, 1482)

11.    Houtsnede uit Johannes de Ketham, Fasiculo de medicina (Venetië: Zuane & Gregorio di Gregorii, 1494)

12.    Houtsnede van een staande, gevilde figuur uit het atelier van Titiaan in Andreas Vesalius, De fabrica corporis humanis (Bazel: Joannes Oporinus, 1543)

13.    Een houtsnede van een baarmoeder uit Vesalius, De fabrica

14.    Model van het universum uit Johannes Kepler, Mysterium cosmographicam (Tübingen: Georgius Gruppenbachius, 1596)

15.    Een diagram uit Galileo Galilei, vert. Henry Carew en Alfonso de Salvio, Dialogues Concerning Two New Sciences (New York: Macmillan, 1914)

16.    Een diagram uit William Heytesbury, Regule solvendi sophismata (Venetië: Bonetus Locatellus, 1494)

Kaart van Europa in de Middeleeuwen

INLEIDING

De waarheid over de wetenschap in de Middeleeuwen

De beroemdste opmerking gemaakt door Sir Isaac Newton (1642-1727) was: ‘Als ik iets verder heb kunnen kijken dan anderen, heb ik dat gekund doordat ik op de schouders van reuzen heb gestaan.’¹ Meestal neemt men aan dat hij hiermee bedoelde dat zijn wetenschappelijke prestaties voortbouwden op de ontdekkingen van zijn voorgangers. In dezelfde brief verwijst hij naar René Descartes (1596-1650), de Franse filosoof en wiskundige, dus waarschijnlijk is die een van Newtons reuzen geweest. Weinig mensen beseffen echter dat Newtons aforisme in de twaalfde eeuw was gemunt door de theoloog Bernard van Chartres (gest. ca. 1130).² Nog minder mensen beseffen dat de wetenschap van Newton ook stevig in de Middeleeuwen is geworteld. In dit boek zal worden aangetoond dat een groot deel van de wetenschap en technologie die we nu als vanzelfsprekend beschouwen een middeleeuwse oorsprong heeft.

Over de prestaties van de middeleeuwse wetenschappen is tegenwoordig zo weinig bekend dat we bijna vanzelfsprekend aannemen dat er in de Middeleeuwen geen enkele wetenschappelijke vooruitgang heeft plaatsgevonden. De Middeleeuwen hebben lange tijd een slechte pers gehad. Schrijvers gebruiken het bijvoeglijk naamwoord ‘middeleeuws’ als synoniem voor wreedheid en onbeschaafd gedrag. In de huidige tijd heeft het woord zich vastgehecht aan de Taliban van Afghanistan, die door commentatoren stelselmatig worden beschreven als mensen die terug willen naar de Middeleeuwen, zo niet naar de Duistere Tijden. Zelfs historici, die beter zouden moeten weten, lijken nog steeds verslaafd aan het idee dat er tussen de ondergang van het Romeinse Rijk en de Renaissance niets van enig belang is gebeurd. In 1988 noemde Daniel Boorstin in zijn geschiedenis van de wetenschappen, The Discoverers (De ontdekkers), de Middeleeuwen ‘de grote onderbreking’ van de vooruitgang van de mensheid. William Manchester beschreef deze periode in zijn boek uit 1993, A World Lit Only by Fire (Een wereld door vuur verlicht), als ‘een combinatie van onophoudelijke oorlogvoering, corruptie, wetteloosheid, geobsedeerdheid door vreemde mythen en een bijna ondoordringbare gedachteloosheid’. Charles Freeman schreef in The Closing of the Western Mind (2002) dat het een periode van ‘intellectuele stagnatie’ was. Hij vervolgde: ‘Het valt moeilijk in te zien hoe de wiskunde, de natuurkunde of hun daarmee samenhangende disciplines in deze sfeer enige vooruitgang zouden hebben kunnen geboekt.’³

Nauw verbonden met de mythe dat er in de Middeleeuwen geen sprake was van enige vermeldenswaardige wetenschap is het geloof dat de kerk de geringe vooruitgang die werd geboekt tegenhield. Het idee dat geloof en rede onvermijdelijk met elkaar conflicteren, dankt veel van zijn kracht aan het werk van negentiende-eeuwse propagandisten zoals de Engelsman Thomas Huxley (1825-1895) en de Amerikaan John William Draper (1811-1882). Huxley werd befaamd met de uitspraak: ‘Uitgestorven theologen liggen rond de wieg van iedere wetenschap, zoals de gewurgde slangen rond die van Hercules.’⁴ Draper nam deel aan het beruchte debat over evolutie tussen Huxley en de bisschop van Oxford, Samuel Wilberforce (1805-1873), in 1860, toen de vraag rees of Huxley aan moederszijde of aan vaderszijde van een aap afstamde. Draper schreef het buitengewoon invloedrijke History of the Conflict between Religion and Science, waardoor de conflicthypothese zich een vaste plaats verwierf in het denken van het publiek.

Recenter zijn we getuige geweest van een liveconflict tussen evolutie en creationisme. Conservatieve christenen en moslims hebben een volledige aanval op het darwinisme geopend. Zoals dit verschijnsel aantoont, is het zeker waar dat bepaalde godsdienstige doctrines met wetenschappelijke theorieën kunnen conflicteren. Hieruit volgt echter niet dat een dergelijke vijandschap onvermijdelijk is. In de Middeleeuwen bood de katholieke kerk actief steun aan veel wetenschap, maar besloot ook dat filosofische speculatie geen inbreuk mocht maken op het terrein van de theologie. De ironie wil dat zelfs de beperkingen die door de kerk werden opgelegd doordat ze de aandacht van de filosofen op de natuur in plaats van op de metafysica gericht hielden, de wetenschap op lange termijn tot voordeel kunnen hebben gestrekt. Bovendien heeft de kerk, in tegenstelling tot wat men algemeen aanneemt, nooit het idee gesteund dat de aarde plat is, nooit anatomisch onderzoek op mensen verboden, nooit het getal nul verboden en zeker nooit iemand vanwege wetenschappelijke ideeën op de brandstapel gezet. De beroemdste botsing tussen wetenschap en godsdienst was het proces tegen Galileo Galilei (1564-1642) in 1633. De wetenschapshistorici zijn er nu van overtuigd dat dit proces evenveel met politiek en het ego van de paus als met de wetenschap te maken had. Een volledig verslag van dit proces staat in het laatste hoofdstuk van dit boek, waar we ook zullen zien hoeveel Galilei zelf aan zijn middeleeuwse voorgangers te danken had.

De neerbuigende houding tegenover de Middeleeuwen begon al in de zestiende eeuw, toen de humanisten, de intellectuele trendsetters van die tijd, zich als de voorvechters van de klassieke Griekse en Romeinse literatuur opwierpen. Ze wezen middeleeuwse kennis af op grond van het feit dat deze omslachtig was geformuleerd en in ‘barbaars’ Latijn was geschreven. En dus hield men op dit materiaal te lezen en te bestuderen. De knuppels werden vervolgens opgepakt door Engelse schrijvers zoals Francis Bacon (1561-1626), Thomas Hobbes (1588-1679) en John Locke (1632-1704). Het water werd nog verder vertroebeld door de wens van deze protestantse schrijvers de katholieken geen greintje erkenning te gunnen. Het kwam hun goed uit vol te houden dat er vóór de Reformatie op de universiteiten niets van waarde was onderwezen. Galilei, die dankzij zijn proces voor de inquisitie als ere-protestant werd beschouwd, was ongeveer de enige katholieke natuurfilosoof die in Engelstalige werken over de geschiedenis van de wetenschap een plaats kreeg toegekend.

In de achttiende eeuw gingen Franse schrijvers zoals Voltaire (1694-1778) aan de aanval meedoen. Ze hadden hun eigen conflicten met de katholieke kerk in Frankrijk, die ze belachelijk maakten als reactionair en onder één hoedje spelend met de absolutistische monarchie. Voltaire en zijn collega-philosophes prezen de vooruitgang van de rede en de wetenschap. Ze hadden een verhaal nodig om aan te tonen dat de mensheid zich vooruit bewoog, en het verhaal dat ze opstelden was bedoeld om de kerk in een kwalijk daglicht te plaatsen. ‘De middeleeuwse filosofie, de bastaarddochter van de filosofie van Aristoteles, slecht vertaald en begrepen,’ schreef Voltaire, had ‘de rede en het onderwijs meer doen dwalen dan de Hunnen en de Vandalen.’⁵ Zijn tijdgenoot Jean le Rond d’Alembert (1717-1783) stelde een immense encyclopedie samen die het zinnebeeld van de prestaties van de philosophes werd. In zijn invloedrijke ‘Inleiding’ bij zijn magnum opus presenteerde hij het nu traditionele verhaal hoe de vooruitgang van de wetenschap in de Middeleeuwen door de kerk was tegengehouden. Hij sprak schande van ‘de toestand van slavernij waarin vrijwel geheel Europa was gedompeld en de verwoestingen als gevolg van bijgeloof dat uit onwetendheid wordt geboren en het op zijn beurt voortbrengt’.⁶ Maar nu, zei D’Alembert, in zijn eigen tijd, konden rationele mannen het juk van de godsdienst afwerpen.

John William Draper en Thomas Huxley introduceerden deze stelling in de negentiende eeuw bij Engelse lezers. Ze kreeg intellectuele respectabiliteit door de steun van Andrew Dickson White (1832-1918), de president van Cornell University. De horden voetnoten die krioelen onder aan elke bladzijde van zijn boek A History of the Warfare of Science with Theology geven de illusie van een overdreven nauwkeurige eruditie.⁷ Maar iemand die zijn verwijzingen natrekt zal zich afvragen hoe hij in zijn meningen had kunnen volharden als hij evenveel had gelezen als hij beweerde.

De grote kracht van de aanval op de Middeleeuwen deed zich ook in de twintigste eeuw nog voelen. Populaire historici baseerden hun werk op voorgaande populaire geschiedschrijving en hielden de mythe in leven dat de periode een onderbreking van de vooruitgang van de mensheid was geweest. In televisieoptredens gaven Carl Sagan, James Burke en Jacob Bronowski deze stelling door aan een nieuwe generatie. Zelfs als iemand een bewijs van rede of vooruitgang in de veertiende en vijftiende eeuw ontdekte, kon hierop gemakkelijk het etiket ‘vroege Renaissance’ worden geplakt om de negatieve connotaties van het bijvoeglijk naamwoord ‘middeleeuws’ in stand te houden.

Het terugvechten begon honderd jaar geleden met het werk van een Franse natuurkundige en historicus, Pierre Duhem (1861-1916). Toen hij onderzoek deed naar een niet-verwant onderwerp stuitte hij op een enorme hoeveelheid ongelezen middeleeuwse handschriften. Wat Duhem in deze stoffige delen aantrof verbaasde hem. Hij besefte al snel dat de wetenschappen in de Middeleeuwen hoogontwikkeld waren geweest, in groot aanzien hadden gestaan en van wezenlijk belang waren geweest voor latere ontwikkelingen. Zijn werk werd voortgezet door de Amerikaanse Lynn Thorndike (1882-1965) en de Duitse Anneliese Maier (1905-1971), die het bijschaafden en uitbreidden. Tegenwoordig zijn Edward Grant en David Lindberg de kopstukken van de middeleeuwse wetenschap. Ze zijn nu gepensioneerd, maar hun studenten bekleden al hoge plaatsen aan de universiteiten van Noord-Amerika. Naarmate geleerden meer en meer handschriften onderzoeken, onthullen ze prestaties van de natuurfilosofen van de Middeleeuwen die steeds opmerkelijker worden.

Ondanks de gangbare mening, journalistieke clichés en slecht geinformeerde historici heeft recent onderzoek aangetoond dat de Middeleeuwen een periode van enorme vooruitgang op het gebied van wetenschap, technologie en cultuur zijn geweest. Het kompas, papier, de drukkunst, stijgbeugels en buskruit maakten in West-Europa allemaal tussen 500 en 1500 hun opwachting. Deze uitvindingen waren weliswaar uit het Verre Oosten afkomstig, maar Europeanen ontwikkelden ze tot een veel hoger niveau dan elders het geval was geweest. De Italiaanse arts, wiskundige en astroloog Girolamo Cardano (1501-1576) schreef dat vergeleken met het kompas, het gedrukte boek en het kanon ‘de hele antieke wereld niets heeft opgeleverd wat hiermee kan wedijveren’.⁸ Een kompas stelde Christoffel Columbus (1451-1506) in staat zijn weg te zoeken over de Atlantische Oceaan, waarbij hij zich ver uit het zicht van het vasteland begaf en in 1492 de Nieuwe Wereld ontdekte. De ontwikkeling van de drukkunst en het papier betekende dat er gedurende de eerste vijftig jaar nadat Johannes Gutenberg (ca. 1398-1468) in 1455 zijn gedrukte bijbel had gepubliceerd, het ongelofelijke aantal van twintig miljoen boeken werd geproduceerd.⁹ Hierbij verdween de literaire productie van de antieke wereld in het niet. De drukkunst had waarschijnlijk nog grotere gevolgen dan het buskruit, dat, zoals de stijgbeugel ervoor, een revolutie in de oorlogvoering teweegbracht en de Europeanen in staat stelde de rest van de wereld te overheersen.

Ondertussen vond men in het middeleeuwse Europa zelf de bril, de mechanische klok, de windmolen en de hoogoven uit. Lenzen en camera’s, vrijwel alle soorten machines en de industriële revolutie zelf danken allemaal hun ontstaan aan de vergeten uitvinders van de Middeleeuwen. Het feit dat we hun namen niet kennen, betekent nog niet dat we hun prestaties niet hoeven te erkennen.

Het belangrijkste is echter dat de Middeleeuwen de basis legden voor de grootste prestatie van de westerse beschaving: de moderne wetenschap. Het is eenvoudig onwaar dat er vóór de Renaissance geen wetenschap bestond. Zodra middeleeuwse geleerden de hand konden leggen op het werk van de klassieke Grieken ontwikkelden ze denksystemen waardoor de wetenschap het veel verder kon brengen dan in de antieke wereld ooit het geval was geweest. De eerste universiteiten, waar de academische vrijheid werd beschermd tegen de bemoeizucht van de vorst, werden in de twaalfde eeuw gesticht. Deze instellingen hebben het wetenschappelijk onderzoek altijd een veilig onderdak geboden. Zelfs de christelijke theologie bleek op unieke wijze geschikt om het onderzoek van de natuurlijke wereld aan te moedigen, omdat men geloofde dat deze de schepping van God was.

Als we tegenwoordig van ‘wetenschap’ spreken, doelen we op een duidelijke en specifieke betekenis van dit begrip. We stellen ons een laboratorium voor waar onderzoekers experimenten uitvoeren. Het woord ‘wetenschap’ had ooit echter een veel bredere betekenis dan nu. Het woord komt van de term scientia, die in het Latijn ‘kennis’ betekent. De wetenschap omvatte alle intellectuele disciplines, met inbegrip van staatkunde, theologie en filosofie. De theologie was uiteraard de koningin van alle. De bestudering van de natuur als afzonderlijk onderwerp werd ‘natuurfilosofie’ genoemd, en dit is de term die in dit hele boek zal worden gebruikt. Een van de wezenlijke lessen van de geschiedenis is dat als we onze eigen begrippen gebruiken om het verleden te beschrijven, we dit verleden ernstig verkeerd zullen beoordelen. Het is belangrijk te begrijpen in wat voor wereld de mensen in de Middeleeuwen leefden en hen op hun eigen voorwaarden te begrijpen. Eén aspect hiervan is dat we onze gedachten moeten laten gaan over onderwerpen die we tegenwoordig als onwetenschappelijk zouden beschouwen. De middeleeuwers beschouwden magie, astrologie en alchemie allemaal als ‘wetenschappen’. Verbazingwekkender is dat deze esoterische disciplines een directe bijdrage aan de moderne wetenschap hebben geleverd doordat ze voorzagen in alternatieve methoden om de wereld van de natuur te begrijpen en te manipuleren.

Het onderscheid tussen middeleeuwse natuurfilosofie en moderne wetenschap is tegenwoordig onderwerp van enig debat onder geleerden. Eén verschil is echter meteen duidelijk: de moderne wetenschap is naturalistisch en biedt geen ruimte aan het bovennatuurlijke. Vanaf het begin van de negentiende eeuw heeft de wetenschap God uit het laboratorium verbannen. Voor de middeleeuwse natuurfilosoof nam God daarentegen onveranderlijk een centrale plaats in bij ieder denken over de natuur.

De moderne wetenschap is een heel specifieke soort kennis, waarin empirische experimenten met rationele analyse worden gecombineerd. Tegenwoordig vinden we deze combinatie vanzelfsprekend en vertrouwen we erop dat ze ons precieze informatie over de natuur verschaft. Het is maar moeilijk te geloven dat deze wetenschappelijke manier van denken een paar eeuwen geleden nog nauwelijks bestond. Voordat het gebouw van de moderne wetenschap kon worden opgericht, was er de sterke fundering nodig die er in de Middeleeuwen voor werd gelegd. De hoeksteen was een wijdverbreide aanvaarding van de rede als een valide instrument om de waarheid over onze wereld te kunnen blootleggen. Het is duidelijk dat dit niet kon gebeuren zonder de goedkeuring van de kerk, destijds de beschermheer van vrijwel iedere intellectuele inspanning. Dit betekende dat zowel de ontwikkeling van de rede als de relatie ervan met het geloof belangrijke aspecten van ons verhaal vormen. Zo allesoverheersend werd de rationele betoogtrant onder filosofen tijdens de Middeleeuwen dat deze periode als het begin van het ‘tijdperk van de rede’ mag worden beschouwd.¹⁰

Sommige wetenschapshistorici hebben de gewoonte gehad juist die individuen op te hemelen die onze eigen vooroordelen lijken te weerspiegelen of ‘moderner’ lijken dan hun tijdgenoten. Als we horen van iemand in het verleden die op onze eigen overtuigingen anticipeerde, hebben we de neiging zo iemand het etiket ‘zijn tijd vooruit’ op te plakken. Maar niemand is zijn of haar tijd vooruit. Bij nadere beschouwing komen we altijd tot de bevinding dat mensen stevig in hun eigen culturele milieu zijn geworteld. Het beste voorbeeld hiervan is waarschijnlijk Leonardo da Vinci (1452-1519). Een recente biograaf, Michael White, heeft hem zelfs ‘de eerste wetenschapper’ genoemd.¹¹ Maar verbazingwekkend genoeg heeft Leonardo, ondanks het feit dat hij een genie was, geen enkele invloed op de ontwikkeling van de westerse wetenschap gehad. Zijn invloed speelde zich geheel op het terrein van de kunsten af. Door zijn gebrek aan gerichtheid en zijn voortdurende experimenten heeft hij zelfs daar geen kans gezien evenveel succes te hebben als mogelijk zou zijn geweest. De reden waarom niemand Leonardo’s wetenschappelijke ideeën volgde, is dat hij er niemand over vertelde. Zijn huidige reputatie als man van de wetenschap is gebaseerd op zijn beroemde aantekenboeken, maar deze werden pas eeuwen na zijn dood bekend. Deze geheimzinnigdoenerij had niets te maken met angst voor vervolging of met het idee dat de kerk zou proberen hem in zijn werk te hinderen. Het was eenvoudigweg een tekortkoming in zijn karakter waardoor hij weigerde zijn inzichten met anderen te delen.¹² Hij vermomde zijn aantekeningen zelfs door ze in spiegelschrift te schrijven en zodoende onleesbaar te maken, tenzij ze door middel van een spiegel werden gelezen. Om deze reden, en in weerwil van zijn enorme reputatie, zullen we op deze pagina’s niet meer van hem horen.¹³

Een volgende vaak gemaakte fout is dat men de geschiedenis in scherp onderscheiden perioden opdeelt en deze dan namen geeft die duidelijke waardeoordelen inhouden. Dit kan extreem misleidend zijn. Ons wordt bijvoorbeeld gewoonlijk geleerd dat er een Renaissance is geweest, wat ‘een goede zaak’ was, een Duistere Tijd, die ‘slecht’ was, en de Verlichting, die ‘heel goed’ was. Hoe zou iemand er bezwaar tegen kunnen hebben verlicht te zijn als het alternatief waarschijnlijk inhield dat men in duisternis leefde? Renaissance betekent ‘wedergeboorte’, wat de duidelijke implicatie heeft dat de voorgaande beschaving zo dood als een pier was. De term ‘Duistere Tijden’ was in de veertiende eeuw door de Italiaanse schrijver Francesco Petrarca (1304-1374) gemunt. Wat hij bedoelde was dat er tussen de antieke wereld van Rome en zijn eigen tijd niet veel was gebeurd. Duizend jaar lang had de mensheid stilgestaan. Zoals we zullen zien levert de ontwikkeling van de wetenschap een van de beste voorbeelden hoe onrechtvaardig deze historische etiketten zijn. De eerste keer dat de term ‘Middeleeuwen’, een minder negatief etiket, wordt gebruikt is in de vijftiende eeuw, als hij door verschillende Italiaanse humanisten wordt gebezigd.¹⁴

Men zou misschien denken dat de andere namen die we aan historische perioden geven ook van eeuwen geleden dateren, maar deze zijn eigenlijk vrijwel zonder uitzondering in het negentiende-eeuwse Frankrijk ontstaan. Franse historici hadden een heel duidelijk idee dat het verleden het verhaal van de opmars van de mensheid naar hun eigen beschaving was, die ze als het hoogtepunt van menselijke vooruitgang beschouwden. Met de Engelsen was het even beroerd gesteld. De victorianen bedachten een verhaal over de triomf van de beschaving via het protestantisme, vrije markten en een goedertieren Brits imperium. Ze geloofden zelfs dat deze triomf door hun vele overwinningen op de Fransen mogelijk was gemaakt. Als we de geschiedenis werkelijk willen begrijpen, zullen we af moeten van bevooroordeelde etiketten als ‘de Duistere Tijden’ en ‘de Verlichting’, of minstens moeten leren ze met grote scepsis te bezien.

Aan de andere kant zijn sommige gebruikelijke benamingen en adjectieven die voor historische perioden worden gebruikt gewoon te handig en zullen we er dus enkele moeten gebruiken. De jaartallen die aan elke periode worden toegekend zijn onvermijdelijk nogal willekeurig. Volgens dit schema beslaan de vroege Middeleeuwen (die de Duistere Tijden werden genoemd) de periode van de ondergang van het christelijke Romeinse Rijk in 476 n.C. tot het jaar 1066; de eigenlijke Middeleeuwen beginnen op dat moment en eindigen in 1500 als we de vroegmoderne periode betreden. Alle jaartallen zijn n.C., tenzij anders vermeld, en de aanduidingen v.C. en n.C. worden gebruikt als er verwarring zou kunnen optreden. Historici hebben tegenwoordig de neiging het vertrouwde systeem van v.C. en n.C. te vervangen door CE (Common Era) en BCE (Before Common Era), wat een niet-christelijk alternatief zou zijn. Dit lijkt terecht voor een geschiedenis van China of Midden-Amerika, maar voor de Europese Middeleeuwen blijven de aanduidingen v.C. en n.C. volledig correct.

In het kort is de opzet van dit boek als volgt. Het vertelt het verhaal hoe de natuurfilosofie in de Middeleeuwen tot de verworvenheden van de moderne wetenschap heeft geleid. We beginnen met een overzicht van de vroege Middeleeuwen tot het jaar 1000. Gedurende deze periode herstelde West-Europa zich van de ondergang van het Romeinse Rijk en begon met behulp van verschillende belangrijke nieuwe uitvindingen zichzelf weer op te bouwen. We zullen zien hoe de landbouw verbeterde en hoeveel een goed opgeleid iemand destijds kon verwachten van natuurfilosofie te weten.

In het derde en vierde hoofdstuk zullen we zien hoe het Westen zich de erfenis van de antieke Griekse kennis eigen maakte. Deze was met de ineenstorting van het Romeinse Rijk voor Europa verloren gegaan, maar werd uit Arabische en Byzantijnse bronnen heroverd. Deze golf nieuwe kennis was voor de autoriteiten onvermijdelijk problematisch. In hoofdstuk 5 wordt duidelijk gemaakt hoe de christelijke kerk zich in de twaalfde eeuw steeds grotere zorgen ging maken over ketterij. Uiteindelijk wist ze echter een verstandhouding met de Griekse filosofie te bereiken. En zoals we in hoofdstuk 6 zullen zien werden veel debatten en meningsverschillen beslecht door de reusachtige figuur van de heilige Thomas van Aquino (1224-1274), de grootste geleerde van de Middeleeuwen.

In hoofdstuk 7 wordt bekeken waarom je, als je in de Middeleeuwen ziek werd, beter in een heiligdom kon gaan bidden dan bij een dokter langsgaan. In hoofdstuk 8 worden twee onderwerpen onderzocht die de kerk met argwaan bezag maar die zich niettemin in grote populariteit mochten verheugen: alchemie en astrologie. In hoofdstuk 9 maken we kennis met Roger Bacon, een ijverige alchemist die zijn leven aan de bestudering van de natuur heeft gewijd omdat hij dacht dat dit, met het oog op het aanstaande einde van de wereld, een nuttig instrument voor de bekering van moslims tot het christendom zou zijn. In hoofdstuk 10 maken we kennis met een minder beroemde maar niet minder fascinerende geleerde uit Oxford: Richard van Wallingford (1292-1336). Naast zijn prestaties op het gebied van de astronomie bouwde hij een van de fraaiste en ingewikkeldste klokken van de Middeleeuwen, ondanks het feit dat hij aan de afgrijselijke ziekte lepra leed.

Toen Thomas van Aquino de Griekse filosofie eenmaal had gekerstend konden middeleeuwse geleerden erop voortbouwen. De hoofdstukken 11 en 12 geven een beeld van de vooruitgang van het wetenschappelijke denken dat in de veertiende eeuw aan de universiteiten van Oxford en Parijs werd verwezenlijkt. Deze vooruitgang vond vooral op twee gebieden plaats: de implicaties van de draaiing van de aarde en de beweging van zich versnellende voorwerpen.

In hoofdstuk 13 zullen we zien hoe nieuwe uitvindingen in de late Middeleeuwen diepgaande invloed hadden op de Europese samenleving en dankzij de reizen van Columbus en anderen ook op de rest van de wereld. Het verkrijgen van de zekerheid of de aarde al dan niet plat is was wel het laatste waar Columbus zich het hoofd over brak.

Hoofdstuk 14 behelst een onderzoek naar de invloed van het humanisme en de protestantse Reformatie op de wetenschap en de technologie. De humanisten brachten belangrijke antieke Griekse wiskundige teksten aan het licht maar wezen ook de vooruitgang op het gebied van de filosofie tijdens de Middeleeuwen af. De Reformatie maakte een einde aan het vermogen van de katholieke kerk de wetenschap te overheersen, maar hierdoor kwam de kerk ook minder tolerant tegenover nieuwe ideeën te staan.

Hoewel ‘de Renaissance’ dikwijls met het begin van de moderniteit wordt geassocieerd, was deze periode ook het decor van een springvloed van magisch geloof dat vooral gevolgen had voor degenen die in de speerpunt van de wetenschap werkzaam waren. In hoofdstuk 15 wordt naar deze verbanden gekeken. In hoofdstuk 16 zullen we zien hoe het anatomische onderzoek op mensen in Europa opkwam en ons hielp de werking van ons eigen lichaam te begrijpen.

In hoofdstuk 17 wordt verteld hoe Nicolaas Copernicus (1473-1543) tot de conclusie kwam dat de aarde om de zon draaide en niet andersom, zoals iedereen dacht. Hij was echter geen geïsoleerd genie en had veel aan zijn middeleeuwse en islamitische voorvaderen te danken. In hoofdstuk 18 kunnen we zien hoe het radicale idee van Copernicus door Johannes Kepler (1571-1630) werd aangepast en bewezen.

In de laatste drie hoofdstukken wordt naar Galilei en zijn tijdgenoten gekeken. Ook hij ontleende ideeën aan vroegere denkers en gebruikte deze om zijn eigen theorieën over materie en beweging op te bouwen. Galilei bracht veel draden van het middeleeuwse denken bij elkaar, zodat ze de basis van de moderne wetenschap konden vormen. Met hem komt ons verhaal ten einde.

HOOFDSTUK 1

Na de ondergang van Rome: vooruitgang in de vroege Middeleeuwen

Om te begrijpen waarom historici zich niet meer gemakkelijk voelen met de term de ‘Duistere Tijden’ hoeft u maar een bezoek aan het British Museum in Londen te brengen en de schat te bewonderen die in Sutton Hoo in Suffolk is gevonden. Archeologen ontdekten daar in 1939 het graf van een Angelsaksische koning. Het lag vol met de schitterendste voorwerpen, in de weggerotte romp van een heel schip dat onder een heuvel was begraven. De ambachtslieden van het zevende-eeuwse East Anglia die deze verbijsterende kunstvoorwerpen in goud, glas en edelstenen hadden vervaardigd waren zeker geen wilden geweest. Ze gebruikten materiaal uit heel Europa om gespen en sieraden te maken die een koning waardig waren. Zelfs met een vergrootglas kan men maar moeilijk alle uitgelezen details op de met juwelen bezette beugel van een beurs en schoudergespen onderscheiden. De zilveren drinkbekers waren in het oostelijke Middellandse Zeegebied gemaakt (hoewel toegegeven moet worden dat ze niet van de hoogste kwaliteit zijn)¹ en naar Engeland gebracht via handelsroutes waarlangs zich waarschijnlijk Engelse wol en slaven in de tegengestelde richting bewogen.

Hoewel hij al veel eerder was bedacht, werd de term ‘Duistere Tijden’ pas in de negentiende eeuw populair. Het is duidelijk dat het wegzetten van een half millennium als vervuld van somberheid niet was bedoeld als vleierij aan het adres van de mensen die in die tijd hadden geleefd. Sommige historici hebben uitgelegd dat ze met ‘Duister’ alleen maar bedoelden dat er uit die periode, vergeleken met die onmiddellijk ervoor en erna, verhoudingsgewijs weinig geschreven teksten zijn overgeleverd. Wat ze eigenlijk bedoelden is dat er maar heel weinig interessants is gebeurd. Tegenwoordig zijn we gaan beseffen dat we deze periode niet zo gemakkelijk kunnen afschrijven. Roger Collins stelt in zijn standaardwerk Early Mediaeval Europe 300-1000: ‘De eeuwen die in dit boek worden behandeld vormen een periode van het grootste belang voor de toekomstige ontwikkeling van niet alleen Europa maar op langere termijn gezien van een groot deel van de rest van de wereld.’² Dr. Collins vindt de term ‘Duistere Tijden’ zo ongeloofwaardig dat hij niet eens de moeite neemt te zeggen dat hij weigert hem te gebruiken.

PLOEGEN, HOEFIJZERS EN STIJGBEUGELS: NIEUWE TECHNOLOGIE IN DE VROEGE MIDDELEEUWEN

De koninklijke schat die in Sutton Hoo was begraven vertelt ons iets over de luxe die de Angelsaksische elite tot zijn beschikking had; om iets te leren over het leven van gewone mannen en vrouwen moeten we echter ergens anders zoeken. Gelukkig hebben we een heel goed idee van het alledaagse leven aan het einde van de vroege Middeleeuwen. Dit is het gevolg van een groot bestuurlijk project dat door Willem de Veroveraar (1028-1087) in beweging was gezet. Nadat hij na de Slag bij Hastings Engeland had onderworpen wilde Willem precies weten over welke rijkdommen het land beschikte. De telling die hieruit voortvloeide, het Domesday Book, biedt ons een prachtige gelegenheid een stap terug te doen in de tijd en de wereld met middeleeuwse ogen te bekijken. Ergens in het begin van het Domesday Book staat een kort lemma over Otham in Kent. Dit dorp, waar een groot deel van het betreffende boek is geschreven, ligt op de zuidelijke oever van de Len, vlak ten oosten van het stadje Maidstone. Het dorp bevat meer grote middeleeuwse landhuizen dan men zou verwachten omdat de plaatselijke leisteengroeve werk bood aan steenhouwers die zich een groot huis van vakwerk in hout konden veroorloven. De steen werd hier sinds de Romeinse tijd gedolven en het gerucht gaat dat hij gebruikt is om de antieke muren van Londen zelf te bouwen. Tegen de tijd dat de agenten van Willem de Veroveraar arriveerden om het Domesday Book op te stellen was het werk in de groeve echter stilgevallen, dus wordt er geen melding van gemaakt.

De Angelsaksen bouwden het liefst in hout, vooral omdat er zo’n overvloed aan bomen was. Rond de Middellandse Zee zijn er veel meer antieke stenen gebouwen blijven voortbestaan dan in Engeland, maar dit heeft meer te maken met het relatieve gebrek aan hout dat geschikt is voor bouwen op grote schaal. In Japan werd tot de negentiende eeuw maar zelden steen gebruikt.³ De Angelsaksen reserveerden steen voor de gelegenheden dat ze echt grote indruk wilden maken, gewoonlijk als ze een kathedraal bouwden. Otham had geen stenen gebouwen. Zelfs de huizen van de steenhouwers die bewaard zijn gebleven zijn grotendeels van hout gebouwd.

Het lemma voor Otham in het Domesday Book luidt, enigszins uitgebreid ten opzichte van het nogal beknopte origineel:

Geoffrey van Rots heeft Otham gepacht van de bisschop van Bayeux. Het bevat drie hides land. Het is genoeg land om werk te bieden aan tweeënhalve ploeg, waarvan de Heer genoeg land heeft voor een. Negen dorpelingen en drie kleine boeren delen een ploeg en de Heer heeft een andere. Er zijn een kerk, twee slaven, een molen die vijf shilling per jaar opbrengt, weidegrond van drie acres en een stuk bos waar acht varkens leven.⁴

De heer van het landgoed in 1086, Geoffrey van Rots, was een ridder uit een klein dorp in de buurt van de stad Caen in Normandië. Negen dorpelingen en hun gezinnen woonden in Otham samen met drie kleine boeren. Er was een kerk, die ongetwijfeld ook van hout was. De huidige kerk, die aan de overkant van de velden tegenover de rest van het dorp ligt, dateert uit de dertiende eeuw, maar het is heel goed mogelijk dat ze op dezelfde plaats staat als de voorgaande Angelsaksische. Er waren drie acres grasland waar het vee van de dorpelingen graasde, en er was genoeg bos voor acht etende varkens.

Tot dusver klinkt het beeld niet veel anders dan wat we van een Romeins dorp zouden kunnen verwachten. Het lemma in het Domesday Book bevat echter twee details die ons duidelijk maken dat we met een middeleeuwse nederzetting te maken hebben. Het eerste is de vermelding van ploegen. Bijna vanaf de dageraad van de landbouw hadden de boeren hun land bewerkt met niets meer dan een houten stok met een metalen punt, misschien getrokken door een os, die een voor in de grond trok. Daarna, in de tiende eeuw n.C., arriveerde er van het Europese vasteland een andere methode om de grond te bewerken.⁵ Een groep van acht ossen, in paren naast elkaar, die een zware ijzeren ploeg trokken, bewerkte nu de velden van Otham. Het nieuwe werktuig bevatte een mes dat in de aarde sneed: een ploegschaar die in een rechte hoek in de grond verdween met daarachter een strijkbord dat de grond omwoelde. Deze procedure had veel gunstige gevolgen. Door het omwoelen van de grond werd al het onkruid dat op het veld groeide ondergespit, zodat het doodging en de vruchtbaarheid van de bodem verhoogde. Het leidde er ook toe dat de grond een grotere hoeveelheid water kon vasthouden. En ten slotte was hij veel efficiënter te bedienen dan de oude krasploeg omdat hij een veel grotere hoeveelheid grond bestreek.⁶ De nieuwe ploeg was echter groot, en een individuele boer kon zich er nauwelijks een veroorloven. Het Domesday Book maakt in feite duidelijk dat de boerenfamilies van Otham samen maar één ploeg bezaten, terwijl de andere eigendom was van de Heer van het Land. De ploeg was echter zo efficiënt dat de boeren er maar een nodig hadden om hun land te bewerken.

In de weiden van Otham waren ook de paarden van Geoffrey van Rots te beworden. Een van de factoren achter de Normandische overwinning in de Slag bij Hastings was de superieure militaire technologie geweest die de Normandiërs tot hun beschikking hadden gehad. De uitvinding die tot de ingrijpendste verandering in de oorlogvoering in de vroege Middeleeuwen leidde was de eenvoudige stijgbeugel. In de Oudheid hadden ruiters zich met hun knieën aan hun rijdier vastgeklampt of hadden hulp gehad van hoge zadelbogen waardoor ze in balans bleven. Zonder steun voor zijn voeten was een ruiter, vanwege de wapenrusting die hij droeg, eigenlijk niet in staat het gewicht van zijn paard te gebruiken omdat hij altijd het risico liep langs de zijkant van zijn rijdier omlaag te glijden. De enige kracht die in de stoot met een speer of een zwaard ging zitten was de kracht die hij zelf voortbracht. En een gevecht met een zwaard was riskant, want als de ruiter zijn tegenstander miste had hij alleen nog de greep van zijn knieën of de steun van zijn zadelboog om te voorkomen dat hij zijn evenwicht verloor en van zijn paard viel. In een veldslag moest iemand ten koste van alles voorkomen dat hij van zijn paard viel. Het gevolg hiervan was dat de antieke cavalerie het voordeel van snelheid en wendbaarheid had, waardoor ze goed was in schermutselingen, maar dat ze minder geschikt was als stoottroep. Door de stijgbeugel veranderde dit alles. Nu kon een ruiter stevig gesteund, zowel zijdelings als in zijn rug, in zijn zadel zitten. Hij kon nu met zijn rijdier meebewegen en de snelheid en het gewicht van het dier uitbuiten. Hij kon zijn lans tegen zijn zij klemmen en de volle kracht van zijn aanvallende paard op de vijand overbrengen, waardoor de cavalerieman in de bereden ridder veranderde.⁷

De Normandiërs hoorden bij degenen die voluit van deze ontwikkelingen profiteerden. Toen Geoffrey van Rots ten strijde trok bereed hij een paard en droeg hij een lans. De Angelsaksen die in Hastings tegenover hem stonden vochten te voet en met strijdbijlen. Saksische zwaarden waren wonderen van metallurgie, maar vergeleken met een bijl waren ze extreem duur, dus alleen de rijkste edelen konden ze zich veroorloven. Dit wil niet zeggen dat de Saksische strijdbijl, in combinatie met het gebruik van een muur van schilden, geen geducht wapen was. Maar zodra de muur van schilden eenmaal was doorbroken, zoals in Hastings gebeurde toen de Saksen de zich terugtrekkende Normandiërs achtervolgden, waren ze geen partij voor de bereden ridders.

Paarden waren in vredestijd even waardevol als in een oorlog. In het elfde-eeuwse Otham waren de dieren voor de ploeg nog steeds ossen, maar dit waren niet de ideale trekdieren. Zelfs gezien hun hogere onderhoudskosten waren paarden beter voor het trekken van een ploeg omdat ze sneller konden trekken. Om effectief te zijn moest een paard echter een tuig hebben waardoor het zijn hele kracht kon gebruiken. Het nieuwe paardentuig, dat op een zeker moment na 700 n.C. werd ontwikkeld, was een enorme verbetering ten opzichte van voorgaande tuigen, die de neiging hadden tegen de luchtpijp te drukken als het dier ook maar even probeerde met zijn volle vermogen te trekken. In het Romeinse recht was de last die aan een paard mocht worden bevestigd beperkt tot 1100 pond, ongeveer de helft van wat een paard kon trekken, naar alle waarschijnlijkheid om het dier tegen uitputting beschermen.⁸ Vanaf de elfde eeuw werd het trekken nog efficiënter toen de ‘disselboom’ zijn opwachting maakte. Dit instrument met zijn vreemde naam was niet meer dan een blok hout dat met kettingen horizontaal voor een ploeg of een kar werd bevestigd. De trekdieren zelf werden aan de disselboom gespannen in plaats van direct aan de last. Door dit blok hout werd de kracht van de paarden of ossen gelijkgetrokken, zodat ze efficiënter konden draaien en dieren van verschillende kracht samen konden worden ingespannen.⁹

Ook het hoefijzer leidde tot een vergroting van de effectiviteit van het dier. Op nat terrein konden onbeschermde hoeven snel gaan rotten en het hoefijzer vergrootte de duurzaamheid ervan. Alles bij elkaar genomen werden paarden door hun toegenomen effectiviteit als wapen in een oorlog en als trekdier steeds onmisbaarder naarmate de Middeleeuwen verder voortschreden.

De velden waarop de dorpelingen hun gewassen verbouwden zullen er ook anders hebben uitgezien dan in de Romeinse tijd. Een groot deel van deze verandering was het gevolg van de introductie van wisselbouw over drie velden. Boeren waren zich al geruime tijd bewust van het belang van het wisselen van gewassen, van het braak laten liggen van enkele velden als weidegrond en tegelijkertijd het variëren van de gewassen die op andere velden werden geplant. Dit idee werd verder ontwikkeld in de vroege Middeleeuwen, toen de wisselbouw over drie velden zijn opwachting begon te maken. In dit systeem werden de velden van Otham in drie groepen opgesplitst. De eerste groep lag braak als weidegrond voor de dieren van de dorpelingen, vooral voor de groep ossen, waarvan de mest de vruchtbaarheid van het veld vergrootte. De dorpelingen beplantten de tweede groep in de herfst met graan, zoals ze sinds onheuglijke tijden hadden gedaan. Op de derde groep velden plantten ze in de lente echter ook bonen, waardoor de bodem verder werd verbeterd en een breder voedselpakket werd geleverd.¹⁰ Bonen, weten we nu, halen stikstof uit de lucht die door bacteriën in hun wortels tot natuurlijke meststof wordt omgevormd. Ook nu nog worden in Otham bonen geplant, zuiver om de productiviteit van de bodem te vergroten.

Een groei van het volume landbouwproducten leidde tot de behoefte aan nieuwe technologie om dit alles te verwerken. Dit is het belang van het tweede veelzeggende detail in het lemma Otham in het Domesday Book: de aanwezigheid van een molen. Tarwe en gerst werden niet meer met behulp van dieren of mankracht gemalen, maar met een watermolen. De rivier in Otham, de Len, biedt een volmaakte plaats voor zo’n molen. De rivier is te smal om bevaarbaar te zijn, maar stroomt snel genoeg om de twaalf waterraderen die ooit op de oevers stonden in beweging te brengen. In het Domesday Book lezen we dat de molen in Otham een inkomen van vijf shilling per jaar opleverde, waarmee hij een gemiddelde omvang had. In de antieke wereld hadden al watermolens bestaan, maar de Romeinen namen ze pas tegen het einde van het rijk in grote aantallen over. In de vroege Middeleeuwen kwamen ze steeds vaker voor, en in het Domesday Book worden er 5624 geteld.¹¹ Getijdenmolens werden gebouwd aan geschikte riviermondingen, waar een dam het vloedwater vasthield en weer liet weglopen via een kanaal waaraan een watermolen stond. Ten slotte maakten in de twaalfde eeuw in Normandië en East Anglia de eerste beschreven Europese windmolens hun opwachting, en deze verspreidden zich snel over alle delen van Noord-Europa waar geen voor watermolens geschikte rivieren beschikbaar waren.¹²

Alles bij elkaar leidden deze verbeteringen in de landbouw tot een bevolkingsexplosie omdat betere landbouwtechnieken betekenden dat hetzelfde oppervlak meer voedsel kon opleveren en meer mensen kon voeden dan daarvoor. Schattingen van de bevolkingsgrootte van Frankrijk en de Lage Landen stijgen van 3 miljoen in 650 tot 19 miljoen vlak voor de komst van de Zwarte Dood in 1347. Voor de Britse eilanden zijn de corresponderende cijfers 500 000 inwoners en 5 miljoen. In Europa als geheel steeg de bevolking van minder dan 20 miljoen naar bijna 75 miljoen. Deze cijfers zijn natuurlijk schattingen, zo niet heel gewaagde schattingen, maar de tendens van groei is duidelijk. Ter vergelijking: op het hoogtepunt van het Romeinse Rijk woonden er in Europa ongeveer 33 miljoen mensen. Ruim voor het jaar 1000 was de bevolking veel groter dan toen het Europese vasteland door Rome werd geregeerd, en ze bleef boven dat niveau, zelfs nadat de Zwarte Dood in de veertiende eeuw een derde van de bewoners van Europa het leven had gekost.¹³

In zijn onderzoek naar vroegmiddeleeuwse technologie concludeerde de grote Amerikaanse historicus Lynn White Junior (1907-1987) dat deze periode ‘een gestage en ononderbroken vooruitgang ten opzichte van het Romeinse Rijk laat zien’.¹⁴ De gangbare indruk dat de vroege Middeleeuwen een hiaat in de vooruitgang vormen is het tegendeel van de waarheid. Maar ook dan nog betekenden de ondergang van Rome en de vervanging van het keizerlijke bestuur door een lappendeken van barbaarse koninkrijken dat dit een heel roerige periode was om in te leven. Om enig licht op deze tijd te werpen, zal het nuttig zijn een korte opsomming van de gebeurtenissen in Europa tussen de vijfde en de elfde eeuw te geven.

DE ONDERGANG VAN ROME EN DE OPKOMST VAN DE ISLAM

Het Romeinse Rijk had tot het begin van de vijfde eeuw n.C. een groot deel van Europa geregeerd. Buiten zijn grenzen, in het huidige Duitsland, verzamelden zich barbaarse stammen die met rancuneuze blik het rijk bezagen. Toen in 406 n.C. de Rijn bevroor, stroomden ze de rivier over en verspreidden zich over het enorme grondgebied van het rijk. In 410 plunderde een barbaarse stam, de Goten, Rome, dat zo voor de eerste keer in zeven eeuwen aan een buitenlands leger ten prooi viel. Deze gebeurtenis veroorzaakte, toen het nieuws in het hele rijk weergalmde, een diepe schok. Hoewel het christendom de staatsgodsdienst was, woonden er in het rijk nog steeds heel veel heidenen, vooral onder de adellijke families van Rome. Die gaven het afscheid van de oude godsdienst de schuld, omdat dit de goden tot het veroorzaken van deze weergaloze ramp zou hebben geprovoceerd.¹⁵ Het zou niet de laatste keer zijn dat Rome ten onder ging. Na ternauwernood aan de attenties van Attila de Hun (406-453) te zijn ontsnapt werd de stad in 455 nogmaals geplunderd, ditmaal door de stam der Vandalen. De Goten hadden in elk geval nog de heiligheid van de kerken ontzien, maar de Vandalen gaven geen blijk van een dergelijke terughoudendheid en veroorzaakten nog grotere verwoestingen. Dit is de reden waarom de Vandalen hun naam hebben gegeven aan iedereen die nodeloos schade aanricht. Tegen het einde van de vijfde eeuw bestond het Romeinse Rijk in het Westen niet meer. De traditionele datum voor de uiteindelijke ondergang is 476, toen de laatste keizer troonsafstand deed.

Ondanks deze ramp was dit geenszins het einde van het Rijk. Naast West-Europa had het een enorme hoeveelheid land beslagen, van Egypte, rond de Levant, via Klein-Azië en van daar naar de Balkan. Deze provincies bleven stevig in Romeinse handen. De keizer regeerde vanuit de stad Constantinopel, de hoofdstad van het Byzantijnse Rijk, dat zo genoemd was naar ‘Byzantium’, de oude Griekse naam voor Constantinopel. De keizer Constantijn (ca. 272-337) had de stad in 330 opnieuw gesticht als nieuwe hoofdstad in plaats van Rome. Dit optreden getuigde, gezien het lot van Rome een eeuw later, van een opmerkelijk vooruitziende blik en het betekende dat het zwaartepunt van het rijk naar het oosten verschoof. Constantijns andere grote aanspraak op faam is dat hij van het christendom de officiële godsdienst van het rijk maakte, zij het dat hij het heidendom niet helemaal verbood. Zijn opvolgers stonden minder tolerant tegenover de oude godsdienst en tegen 400 waren de meeste vormen van de heidense godsdienstoefening illegaal, ook al was feitelijk heiden zijn het niet.¹⁶

Een van de kenmerkendste aspecten van het Byzantijnse Rijk, in tegenstelling tot het oude Romeinse Rijk, was dat de meeste Byzantijnen Grieken waren. Hoewel ze zichzelf Romeinen bleven noemen, stierf het gebruik van het Latijn uit en werd Grieks de dominante taal. In de ruines van de westelijke helft van het rijk hield de kennis van het Grieks praktisch op te bestaan toen de barbaarse stammen de Romeinse infrastructuur overnamen of vernietigden. Voordien zouden de best opgeleide Romeinen naast hun eigen taal, het Latijn, vloeiend Grieks hebben gesproken. Aan de andere kant spraken de barbaren allen hun eigen taal, en hoewel het Latijn als de taal van de kerk bleef voortbestaan, opende zich een linguïstische kloof tussen het Oosten en het Westen. Dit was dubbel ongelukkig omdat in de antieke wereld Grieks en niet Latijn de taal van de wetenschap en de filosofie was geweest. Plotseling was het Westen deze traditie kwijt.

West-Europa raakte bovendien afgesneden van het keizerlijke bestuur, aangezien de heerschappij van de Byzantijnse keizer zich niet uitstrekte tot de nieuwe koninkrijken van de Saksen, de Goten en de Vandalen. In dit machtsvacuüm namen de plaatselijke heersers de wereldlijke macht over terwijl de kerk het supranationale geestelijke gezag uitoefende. De bisschop van Rome had lang volgehouden dat hij ten opzichte van de andere christelijke patriarchen in elk geval de eerste onder zijn gelijken was, maar dit was tot op grote hoogte irrelevant geweest omdat de werkelijke macht, zowel wereldlijk als kerkelijk, bij de keizer berustte. Toen veranderden de omstandigheden. De verschuiving van de macht van de keizer naar het oostelijke Middellandse Zeegebied gaf de bisschop van Rome in het Westen de vrije teugel. Pas nu werd hij de paus in de zin waarin we dit begrip nu opvatten, als onbetwist hoofd van de katholieke kerk. De pausen begonnen de evangelisering van de barbaarse koninkrijken te organiseren, en langzaam bekeerden katholieke missionarissen alle barbaren tot het christendom.

Terwijl de bekering van de barbaren in een stroomversnelling raakte werd de oostelijke helft van het rijk geconfronteerd met een macht die ten doel had deze helft in naam van een nieuwe godsdienst te veroveren. Arabische invallers uit het oosten zouden zich, als ze erin zouden slagen het grondgebied van het rijk te bezetten, zeker niet tot het christendom bekeren omdat ze een eigen krachtig geloof hadden: de islam.

De islam dankt zijn ontstaan aan de profeet Mohammed (ca. 571-632), geboren in de Arabische stad Mekka, die beweerde dat de engel Gabriël hem had bezocht en hem de tekst van de heilige Koran had gedicteerd. In deze periode had nog geen van de grote rijken in het noorden, Byzantium en Perzië (het moderne Iran), de woestijnen van het Arabische Schiereiland geannexeerd. Deze bleven in handen van nomadische stammen die met handel en banditisme in hun levensonderhoud voorzagen. In de tijd dat de islam werd gesticht, bezat Mekka een belangrijke markt waar handelaren elkaar in een situatie van wapenstilstand konden ontmoeten en handel konden drijven voordat ze zich weer in de woestijnen terugtrokken. De stammen waren een bron van ergernis voor het sedentaire deel van de bevolking, vooral als ze karavanen overvielen, maar van een verovering van de geweldige woestenij was geen sprake. De meeste stammen aanbaden nog hun traditionele goden en Mekka diende voor hen ook als pelgrimsoord. Het was de thuisbasis van een heilig rotsblok dat de Zwarte Steen van de Ka’aba werd genoemd. Deze werd al voor de opgetekende geschiedenis als heilig beschouwd en is voor moslims nog steeds een voorwerp van verering sinds Mohammed hem voor de islam heeft overgenomen.

De profeet begon de nieuwe godsdienst in Mekka te prediken, maar zijn landgenoten verwierpen zijn boodschap en dwongen hem naar het noorden te vluchten, naar Medina, een ander handelscentrum in de woestijn. Deze reis in 622 markeert het begin van de moslimkalender. In Medina had Mohammed veel meer succes, en uiteindelijk kon hij zegevierend naar zijn eigen stad Mekka terugkeren. Vervolgens richtte hij zijn aandacht op de rest van de woestijnvolkeren, verenigde hen onder de banier van de islam en vormde een leger dat in staat was een groot deel van de bekende wereld te veroveren.

Vanaf halverwege de zevende eeuw marcheerden de moslimlegers Arabië uit en veroverden in hoog tempo Perzië en een groot deel van het Byzantijnse Rijk. Het was voor de Arabieren het ideale tijdstip om een aanval te ondernemen. Perzië en Byzantium waren eeuwenlang dodelijke rivalen geweest maar geen van beide had de ander kunnen verslaan. Dit veranderde in het begin van de zevende eeuw, toen het Byzantijnse Rijk uiteindelijk de macht van Perzië vernietigde in een reeks oorlogen waaraan in 628 een einde kwam. Dit was een grote overwinning, maar nadat ze elkaar hadden bestreden tot ze beide tot stilstand waren gekomen, was geen van beide rijken meer in staat weerstand te bieden aan de oprukkende moslims. Die namen het hele Perzische Rijk in en Byzantium verging het weinig beter: het raakte in snelle opeenvolging Palestina, Egypte en Syrië kwijt.

Het succes van de islam was gedeeltelijk te danken aan de eenvoud ervan. De islam omzeilde de ingewikkelde wettelijke voorschriften van het jodendom (hoewel er later wel een systeem van wetten zou worden ontwikkeld) en de esoterische theologie van het christendom. In plaats hiervan bood Mohammed een fundamenteel plan van vijf punten om in de hemel te komen, dat bekendstaat als de vijf zuilen van de islam.

In de eerste plaats moesten moslims alle goden behalve Allah verwerpen en Mohammed als zijn laatste, doorslaggevende profeet aanvaarden. Christenen en joden konden zich als de ontvangers van oudere en onvolledige openbaringen aan deze eis onttrekken, maar heidendom was ten enen male ongeoorloofd. We horen dikwijls spreken over de relatieve tolerantie van de islam voor zover deze het christendom als een gebrekkig maar wettelijk geloof accepteerde, terwijl christenen moslims als ongelovigen beschouwden. Eigenlijk is dit meer een kwestie van chronologie dan van tolerantie. Het lijkt een beetje op de slecht gehumeurde aanvaarding door christenen van het jodendom als een geloof dat ouder was dan het hunne. Net zoals de joden in het middeleeuwse Europa waren christenen die onder de vroege islamitische heerschappij leefden heel erg tweederangsburgers.

De tweede zuil van de islam is vijfmaal per dag het gebed. Bij de oproep van de muezzin vanaf de minaret van de moskee verzamelen de gelovigen zich in de moskee of rollen anders op de plaats waar ze zich bevinden een gebedsmat uit. Als ze bidden keren moslims zich met hun gezicht naar Mekka. Toen de islam zich van de Atlantische Oceaan tot India verspreidde werd het lastiger vast te stellen in welke richting Mekka lag. Geleerden moesten de positie van de sterren bestuderen om te garanderen dat de richting goed was berekend, en dit was een factor die de ontwikkeling van astronomie en trigonometrie stimuleerde.

De derde zuil is het geven van aalmoezen aan de armen. De vierde is het vasten gedurende uren met daglicht in de heilige maand ramadan. Omdat de islamitische kalender de baan van de maan volgt in plaats van die van de zon, telt het religieuze jaar slechts 355 dagen. Dit betekent dat de ramadan elk jaar iets eerder valt en zich door de seizoenen heen beweegt. De laatste zuil van de islam is de hadj, de pelgrimage naar Mekka, die iedere moslim idealiter eenmaal in zijn leven maakt.

Er zou nog een heel boek voor nodig zijn om recht te doen aan de grote vooruitgang die door de Arabieren is verwezenlijkt op het gebied van de wiskunde, de geneeskunde en de filosofie, om nog maar te zwijgen van de beeldende kunst en de literatuur. Het is echter van wezenlijk belang een kort overzicht van deze erfenis te geven omdat de westerse christenen de erfgenamen van de islamitische traditie op het gebied van de wetenschap waren. We hebben al eerder gezien hoe een gebrek aan kennis van het Grieks het Westen van een groot deel van zijn klassieke erfgoed afsneed. De Arabieren werden niet met dit probleem geconfronteerd omdat ze grote aantallen Griekssprekenden in hun rijk hadden opgenomen. Ze waren bovendien in staat een beroep te doen op de diensten van Syrische christenen, die een taal spraken die Oudsyrisch heette en aan het Arabisch verwant is. Om hiervan te profiteren stichtte de kalief, de heerser over alle moslims en de opvolger van Mohammed, in Bagdad een school die het ‘Huis der Wijsheid’ werd genoemd, waar de crème de la crème van de Griekse wetenschap en filosofie in het Arabisch werd vertaald. Geleerden verspreidden deze werken door het hele islamitische rijk, met inbegrip van Spanje, waar christenen uit het Westen er voor het eerst mee in contact kwamen.

Het zou echter volkomen onjuist zijn te zeggen dat moslims uitsluitend optraden als kanaal waardoor antieke kennis het Westen kon bereiken. De Byzantijnen bewaarden op eigen initiatief bijna alle belangrijkste bewaard gebleven wetenschappelijke teksten in het oorspronkelijke Grieks en maar weinig ervan zouden zonder de Arabische schrijvers verloren zijn gegaan.¹⁷ Het belang van de moslimwetenschap is eerder gelegen in het vernieuwende werk op het gebied van filosofie, wiskunde en geneeskunde dat de islamitische wereld voortbracht. De Arabische oorsprong van wiskundige termen zoals ‘algebra’ en ‘algoritme’ zijn verdere aanwijzingen hoeveel we aan het islamitische rijk te danken hebben.¹⁸

Na de verovering van een groot deel van het Byzantijnse Rijk trokken moslimlegers in westelijke richting langs de kust van Noord-Afrika en veroverden op hun weg naar Marokko Carthago in het huidige Tunesië. Toen ze de Atlantische Oceaan hadden bereikt, sloegen ze af naar het noorden en staken in 710 de Straat van Gibraltar over naar Spanje. Binnen twintig jaar hadden ze de christelijke koninkrijken van het Iberisch Schiereiland verslagen en lieten alleen een strook land langs de noordelijke kust aan de christenen. Ten slotte staken de moslimlegers de Pyreneeën over en vielen Frankrijk binnen. Hier stuitten ze, in de Slag bij Poitiers in oktober 732, uiteindelijk op hun evenknie in de persoon van Karel (688-741), de belangrijkste adviseur van de koning van Frankrijk. Zijn leger vormde een muur van schilden ‘die standhield als een gletsjer’ en die de vijand niet kon forceren. Abdurrahman, de generaal van de moslims, kwam in deze veldslag om het leven en zijn leger glipte onder dekking van het duister weg naar Spanje om nooit meer in een dergelijke omvang terug te keren.¹⁹ Hoewel de moslims de nederlaag destijds als niet meer dan een tijdelijke tegenslag beschouwden hebben ze Frankrijk nooit meer serieus bedreigd en was het christelijke Europa veilig. Edward Gibbon (1737-1794), de ongodsdienstige Engelse historicus, peinsde, de militaire veroveringen van de Arabieren beschouwend, over wat er gebeurd zou kunnen zijn als Karel de slag had verloren. ‘Misschien,’ bedacht Gibbon ondeugend, ‘zou nu de interpretatie van de Koran onderwezen worden aan de studenten in Oxford en zouden er vanaf de katheders een besneden volk de heiligheid en waarheid van de openbaringen van Mohammed worden aangetoond.’ ²⁰

DE STICHTING VAN HET NIEUWE ROMEINSE RIJK

Karel werd voor zijn overwinning op de mosliminvallers met de bijnaam Martel, ofwel Hamer beloond. In het kielzog van zijn overwinning zag hij zijn macht groeien tot hij daadwerkelijk koning van Frankrijk was in plaats van slechts de macht achter de troon van een marionettenmonarch. Onder hem en zijn opvolgers ontwikkelde Frankrijk zich snel tot de belangrijkste mogendheid van West-Europa. De beroemdste nakomeling van de dynastie was zijn kleinzoon Karel de Grote (742-814), die zijn grondgebied met grote delen van Italië en Duitsland uitbreidde. Voor Karel de Grote was koning zijn niet genoeg. Hij wilde meer en op Eerste Kerstdag 800 kroonde de paus hem in Rome tot keizer. Volgens de verhalen besefte Karel de Grote niet dat dit stond te gebeuren, maar we dienen dergelijke vrome anekdotes met een korreltje zout te nemen. Karel de Grote had ook behoefte aan een fraaie hoofdstad en deze bouwde hij in Aix-la-Chapelle (ofwel Aken) in het Rijnland. Zijn achthoekige stenen kathedraal, die er tegenwoordig nog staat, domineert de stad en dient als mausoleum voor de keizer.

Karel de Grote is deels zo belangrijk omdat hij een sterke bestuurder was die over voldoende bronnen kon beschikken om een culturele wedergeboorte te financieren, die gewoonlijk de ‘Karolingische Renaissance’ wordt genoemd. Karel de Grote zelf was nauwelijks geletterd maar benoemde de befaamde geleerde Alcuinus van York (735-804) om in zijn hoofdstad en andere centra van zijn enorme rijk kennis te helpen bevorderen. Vandaag de dag hebben we nog steeds reden om dankbaar te zijn voor deze inspanningen, omdat ons daardoor veel werken uit de klassieke Latijnse literatuur zijn overgeleverd. Dikwijls dateren de oudste handschriften, herkenbaar aan het typerende Karolingische minuskel-schrift, uit deze periode.²¹

Karel de Grote gaf verder opdracht bij de kathedralen in zijn rijk scholen in te richten om te garanderen dat er genoeg geletterden zouden zijn om zijn rijk te besturen.²² Veel mensen die deze scholen bezochten zouden later geestelijke worden, maar dit was geenszins noodzakelijkerwijs het geval. Aspirant-kooplieden, -juristen en -artsen konden allen verwachten hun opleiding te beginnen aan de voeten van een meester die door het kapittel van de kathedraal was benoemd.

Tegenwoordig wordt Karel de Grote bekritiseerd vanwege de agressieve wijze waarop hij het christendom heeft verspreid. De gedwongen bekering van de kort daarvoor verslagen Saksen, zijn genadeloze behandeling van gevangenen en het feit dat hij bereid was de rol van ijzeren vuist van de paus te spelen, frapperen ons als onchristelijk gedrag. De bekering van allerlei ongelijksoortige stammen tot een enkele godsdienst vormde hen echter om tot een enkele spirituele eenheid. Het gevolg hiervan was dat de kerk tot op zekere hoogte een verbod op gevechtshandelingen tussen christenen kon afdwingen en er bij hen op kon aandringen hun krijgshaftige energie naar buiten te richten.

Na de dood van de keizer in 814 verdeelden zijn zoons zijn enorme rijk en kregen toen al snel ruzie met elkaar. Het rijk viel binnen twee generaties uiteen. De volgende dynastie die in West-Europa de opperste macht zou bekleden was het product van de Saksen van Duitsland (niet te verwarren met de Saksen van Engeland), die door Karel de Grote waren overwonnen en tot het christendom bekeerd. De historische scheidslijn tussen Frankrijk en Duitsland, landen die onder Karel de Grote waren verenigd, dateert uit deze periode, en dit geldt meer specifiek voor de weigering van de Franse monarchen zich onder het Saksische juk te schikken. Het Heilige Roomse Rijk, gesticht door de Saksische monarchen, besloeg Duitsland en grote delen van Midden-Europa en Italië, maar Frankrijk heeft er nooit deel van uitgemaakt. De Fransen behielden hun onafhankelijkheid en voorkwamen dat Europa ooit nog één enkele politieke en godsdienstige eenheid zou worden. De eerste van de nieuwe Saksische keizers was Otto I (912-973), die in 962 werd gekroond. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Otto II (955-983), die op zijn beurt werd opgevolgd door zijn zoon Otto III (980-1002). Het zal geen verbazing wekken dat historici deze periode de Ottoonse Tijd noemen.²³

Tegen de tijd dat Otto III de keizerlijke troon besteeg, waren de barbaarse invallers van het Romeinse Rijk samengegaan in koninkrijken en tot het christendom bekeerd. De agrarische productie werd door een verbetering van de technologie opgevoerd en de bevolking groeide snel. West-Europa was nog steeds een achtergebleven uithoek van de wereld, maar wel goed op weg zijn achterstand in te lopen.