Mannen van de bal

Van dezelfde auteur:

Dure spitsen scoren niet

Voetbal als oorlog

SIMON KUPER

Mannen
van de bal

Portretten van de schelmen, genieën,
artiesten en krachtpatsers die het wereldtoneel
van het voetbal domineren

Vertaling Aad Janssen, Edwin Krijgsman
en Wybrand Scheffer

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel Soccer Men. Profiles of the Rogues, Geniuses, and Neurotics Who Dominate the World’s Most Popular Sport

© Simon Kuper 2011, 2014

© Nederlandse vertaling Aad Janssen, Edwin Krijgsman en
Wybrand Scheffer / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2014

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Foto’s omslag © Hollandse Hoogte

Foto auteur © Vincent Lignier

NUR 480

ISBN 978 90 468 1736 0

www.nieuwamsterdam.nl/simonkuper

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, met ISBN 97890 468 1735 3

Inhoud

Ten geleide

Inleiding

Deel 1: De spelers

Johan Cruijff: januari 1999

Edgar Davids: maart 1999

Rivaldo: december 1999

Ruud Gullit: februari 2000

Lothar Matthäus, de tabloidlezer: juni 2000

Jari Litmanen: oktober 2000

Ruud van Nistelrooy: augustus 2001

Michael Ballack: april 2002

Rio Ferdinand: juni 2002

Roberto Carlos: december 2001

Dennis Bergkamp: mei 2003

Clarence Seedorf: mei 2003

Zinedine Zidane: april 2004

Johnny Rep en Bernd Hölzenbein: juni 2004

Fabio Cannavaro: juli 2006

Dirk Kuyt: september 2006

Romario: maart 2007

Gennaro Gattuso: april 2007

Paolo Maldini: mei 2007

Fernando Torres: augustus 2007

Florent Malouda: augustus 2007

Michael Owen: september 2007

Kaká: februari 2008

Cesc Fabregas: februari 2008

Nicolas Anelka: maart 2008

Didier Drogba: mei 2008

Franck Ribéry: juli 2008

Xavi: april 2009

Johan Cruijff: mei 2009

Andrés Iniesta: mei 2009

Eric Cantona: augustus 2009

Thierry Henry: december 2009

Lionel Messi: mei 2010

David Beckham: oktober 2010

Wayne Rooney: oktober 2010

Frank Lampard: oktober 2010

Edwin van der Sar: maart 2011

Robin van Persie en Rafael van der Vaart: november 2011

Zlatan Ibrahimovic: maart 2013

Lionel Messi: juni 2013

George Best: september 2013

Eusébio: januari 2014

Deel 2: Trainers en managers

Daniel Passarella: december 2001

Guus Hiddink: maart 2006

Sven-Göran Eriksson: mei 2006

Diego Maradona: september 2008

Josep Guardiola: maart 2009

José Mourinho: april 2010

Arsène Wenger: april 2010

José Mourinho en Louis van Gaal: mei 2010

Fabio Capello: juni 2010

Diego Maradona: juni 2010

Jorge Valdano: januari 2011

Arsène Wenger: januari 2013

Josep Guardiola: april 2013

Alex Ferguson: mei 2013

Carlo Ancelotti: januari 2014

Deel 3: Enkele andere mannen van de bal

Franz Beckenbauer: januari 2006

Johan Cruijff: december 2011

Andrea Agnelli: april 2013

Ten geleide

Op mijn zestiende, ik was net van Leiden naar Londen verhuisd, publiceerde ik mijn eerste voetbalartikel in een echt betalend blad. Het profiel van het aanstormend Nederlands talent Ruud Gullit verscheen in oktober 1986 in het Britse World Soccer. Ik kreeg er zo’n honderd gulden voor, wat voor mij in die tijd echt een zak geld was.

Ik ben Brit, maar ik heb als kind tien jaar in Nederland gewoond, en het Nederlandse voetbal is nog steeds ‘mijn’ voetbal. In 1988 won Gullit met Nederland het EK, en vervolgens heb ik meer dan twintig jaar lang redelijk goed verdiend met profielen van Nederlandse voetballers voor de buitenlandse pers. (De laatste jaren is de vraag naar Nederlanders wat minder geworden. Ik heb nog geen mailtje ontvangen van een exotisch blad met een verzoek om een profiel van Bruno Martins Indi.)

Tevens schrijf ik over niet-Nederlandse voetballers, coaches en zelfs fans. In 1994 werd ik redacteur van de Financial Times, en tegenwoordig werk ik weer voor de roze krant, maar in de tussentijd heb ik ook bij The Observer en The Times gezeten. Bovendien heb ik voor talloze bladen en kranten over de hele wereld geschnabbeld, van Japan (goede honoraria) tot Argentinië (minder goede honoraria).

Ik heb nooit in de veronderstelling geleefd dat de meeste voetballers bijzondere inzichten hebben. Ik ken een collega die denkt dat je alleen door met een echte voetballer te praten, waarheden over het spel kunt doorgronden. Deze man is voortdurend met spelers aan het sms’en, en zegt dingen als: ‘Als je Franz Beckenbauer spreekt, zal hij je vertellen dat…’

Daar geloof ik niet in. Ik geloof wel dat je waarheden over het spel kunt doorgronden door met Arsène Wenger of Guus Hiddink te praten, als ze je althans iets willen vertellen. Ik geloof niet dat je die waarheden kunt doorgronden door met Lionel Messi te praten.

Nu ik veertiger ben, heb ik de jacht op voetballerinterviews zelfs bijna opgegeven. Het is gewoon de vernedering niet waard. Soms belt een blad en vraagt: ‘Kun je een interview krijgen met die-en-die?’ Ik zeg altijd: ja, dat kan. Als je wekenlang e-mails of faxen wilt versturen die op de een of andere manier nooit aankomen, voetbalmakelaars om gunsten wilt smeken, buiten het hek van koude trainingscomplexen wilt rondhangen, en je ziel aan schoenensponsors wilt verkopen, dan krijg je uiteindelijk een interview met X. Waarschijnlijk komt hij uren te laat met zijn entourage opdagen, zegt: ‘Hopelijk winnen we zaterdag,’ en raast weer weg in zijn rode sportwagen.

Een andere collega van me diende ooit als vertaler voor de nieuwe Real Madrid-aankoop Michael Owen. Met Owen reed hij naar de persconferentie waar de spits zou worden gepresenteerd. In de auto vroeg mijn collega welke boodschap Owen aan de verzamelde wereldmedia wilde overbrengen. Owen leek verrast door de vraag. Toen onthulde hij het geheim. ‘Het doel’, zei hij, ‘is niets te zeggen.’

Ik woon in Parijs, en laatst zag ik toevallig een interview met Franck Ribéry op de Franse tv. Het was een wereldprestatie nietszeggen: ‘We hebben goed gespeeld… Volgende week weer een belangrijke wedstrijd… Hopelijk winnen we… Alleen het team is van belang...’ Hij klonk als een machine. Dit soort onzin stelt de interviewer vaak nog tevreden ook. Veel bladen en tv-zenders vinden de inhoud amper belangrijk. Wat zij aan het publiek willen tonen, is toegang tot de voetballer – of in elk geval de schijn van toegang. Dat verkoopt. In 2008 had ik een nietszeggend interview op Milanello, het trainingscomplex van AC Milan, met Kaká. Ik heb het geloof ik aan bladen in acht landen verkocht.

Het is waar: soms tref je de voetballer of de coach op een goeie dag, of nadat hij gestopt is, en dan is het interview vaak een genot. Dat voelde ik bij sommige van de profielen in dit boek: mijn avondje Rotterdam met Johnny Rep en Bernd Hölzenbein, of mijn kopje koffie met Carlo Ancelotti in de trainerskamer van Real Madrid. Voetballers reageren zelden goed op abstracte vragen over emoties (‘Hoe voelde je je toen…’) maar als je naar specifieke momenten of plaatsen of mensen vraagt, lukt het normaliter beter. Zelfs interviews met actieve voetballers zijn soms de moeite waard. Deze mannen barsten van de energie, hebben bijna nooit een laag bloedsuikergehalte of een kater, en houden (meestal) van hun werk. Nicolas Anelka en Rivaldo waren niet blij om me te zien, maar ze zeiden wel interessante dingen.

Dan is er de indruk die je alleen van iemand kunt krijgen door hem daadwerkelijk te ontmoeten – noem het zijn aura. Ooit werd ik op een trainingsochtend in Nou Camp aan een bandana dragende Ronaldinho voorgesteld. Terwijl hij en ik beleefdheden uitwisselden, kon ik hem bijna een minuut lang van een meter afstand waarnemen. Tijdens onze ontmoeting waren zijn benen onophoudelijk in beweging. Hij stuiterde, danste bijna, op de plek. Bovendien keek hij onafgebroken om zich heen. Misschien was dit slechts een uiting van zijn verlangen om aan mij te ontsnappen, maar ik waagde me aan een onmiddellijke psychiatrische diagnose: adhd.

Nadat we grote spelers hebben geïnterviewd, wisselen wij journalisten vaak indrukken uit. We vragen elkaar zelden wat de man heeft gezegd, want we weten dat dat bijna altijd saai is. Hedendaagse voetballers lopen zo trouw in het gareel dat ze meestal precies zeggen wat je al wist dat ze gingen zeggen. Daarom is de eerste vraag van journalist tot journalist meestal: ‘Wat vond je van hem?’

Na mijn interview met Kaká gaf ik aan collega’s door dat het een zeer aangename, beleefde vent was. Even later interviewde een Duitse vriend van mij Messi in Barcelona. ‘Wat vond je van hem?’ vroeg ik. Nou, vertelde mijn vriend, Messi had helemaal niets te melden. Maar verder had hij zijn uiterste best gedaan om zijn gast zo vriendelijk mogelijk te ontvangen. ‘Wat een lief mannetje!’ zei mijn vriend.

We vragen ‘Hoe was hij?’ deels omdat we op zoek zijn naar het geheim van ’s mans succes. We willen graag geloven dat grote voetballers groots zijn geworden omdat ze bijzondere karakters bezitten. Met andere woorden: het is niet alleen dat ze goed tegen een bal kunnen trappen. We geloven liever dat er karaktereigenschappen bestaan die de wilde Maradona en de stille Messi beiden delen. Met andere woorden: zijn bijzondere voetballers bijzondere mensen?

Na bijna dertig jaar observeren zeg ik: nee. Volgens mij is de superster van tegenwoordig – Frank Lampard, Kaká, Messi – vooral een ietwat monomaniakale werknemer en jaknikker. (In mijn profiel van Florent Malouda beschrijf ik zijn strijd om precies die persoon te worden.) Ja, topvoetballers willen graag winnen. Net als bijna alle goedbetaalde werknemers met hoge functies nemen ze hun werk serieus. Ze trainen hard. Sommigen zijn fanatiekelingen – met Edgar Davids als ultiem voorbeeld. Maar het is mijn indruk dat de meeste topvoetballers vrij gewone mannen zijn. Boudewijn Zenden, die in het uitstekende Nederlands elftal van rond het millennium speelde, vertelde mij dat het gewoon niet waar was dat iedereen in dat team een fanatiekeling was. Het enige dat alle spelers volgens hem gemeen hadden, was dat ze allemaal goed konden voetballen. Ook binnen dat elitegezelschap was het karakter van Davids blijkbaar uitzonderlijk.

De meeste topvoetballers zijn dus gewone mannen. Maar wees gerust: het is toch de moeite waard om een heel boek over hen te lezen. Ten eerste zijn zij de helden van onze tijd. We wilden allemaal worden zoals zij. We willen ze beter begrijpen. Ten tweede zijn ze allemaal gevormd door hun achtergrond. Xavi is een ander type speler dan Wayne Rooney, deels omdat ze uit verschillende plaatsen komen. Net als iedere biograaf dat doet, heb ik gepoogd deze spelers in hun achtergrond te plaatsen. Met David Beckham en Eric Cantona ging het mij vooral om de manier waarop anderen op hen hebben gereageerd.

Nadat ik de man heb ontmoet, of soms nadat ik hem alleen maar heb zien spelen, en nadat ik veel over hem heb gelezen en met andere mensen over hem heb gepraat, kan ik over hem schrijven wat ik wil. Dat komt omdat heel weinig voetballers mijn stukjes lezen. De Britse voetbalschrijver Arthur Hopcraft legde al in 1968, in zijn boek The Football Man (een inspiratie voor dit boek), de vinger op het probleem van voetbalverslaggevers die dagelijks een bepaalde club volgen. Dat zijn de verslaggevers met de meeste toegang, maar ook meteen de verslaggevers die het minst vrij kunnen schrijven. ‘Alleen al het behoud van een verdraaglijke sociale connectie tussen zo’n man en de spelers van de club betekent dat hij zich waarschijnlijk niet compromisloos kritisch over hen zal uiten,’ schrijft Hopcraft. Ik heb dat probleem niet. Ik verschijn op het interview, spreek de speler, zie hem daarna nooit meer, en publiceer het verhaal vervolgens in de Financial Times of in een klein Nederlands blaadje dat hij niet leest. Ik heb de vrijheid om compromisloos kritisch te zijn.

Het gaat mij in dit boek om mensen, maar ook om de kneepjes van het voetbalvak: hoe Messi dribbelt, of Robin van Persie schiet, of Rio Ferdinand verdedigt, of waarom Lampard en Steven Gerrard zo goed spelen voor hun clubs en zo matig voor Engeland. Maar over het algemeen probeer ik deze voetballers te beschrijven alsof het mensen zijn. Wat zou je van Zinedine Zidane of Jose Mourinho denken als ze je buurman zouden zijn, of je kantoorgenoot? Dit boek gaat niet over halfgoden, maar over gewone mensen, succesvolle professionals met mooie carrières, de meesten ietwat verwonderd over de manier waarop de wereld op hen reageert.

De meeste profielen in dit boek verschenen eerder in de Britse kranten The Financial Times, The Observer of The Times, in Hard Gras in Nederland of in andere publicaties. Ik dank hen allen voor de toestemming om deze stukjes hier weer te mogen afdrukken. Elk stuk vertelt mijn waarheid van het moment waarop ik het schreef: mijn waarheid over Cruijff in 1999 of 2009, of over David Beckham in 2010. Soms (zoals bij Michael Owen) zat ik er achteraf bezien flink naast. Onder sommige stukjes heb ik latere ontwikkelingen in een kort nawoord samengevat. Hier en daar heb ik een lelijke zin uit het oorspronkelijke artikel opgepoetst, of een fout gecorrigeerd, maar ik heb niet gepoogd meer helderziend te lijken dan ik op het moment van schrijven was. Elk stuk in dit boek is een momentopname, geen eeuwige waarheid. Als het boek een beetje licht werpt op de voetballers die zo’n grote rol in onze verbeeldingswereld spelen, is dat voor mij genoeg.

Inleiding

Laatst stond ik op een avond voor een wedstrijd van Paris Saint-Germain bij de spelerstunnel, toen Zlatan Ibrahimovic voorbijliep. Het was beangstigend. Van dichtbij leek de Zweedse aanvaller net een superheld: 1,95 meter lang, een borstomvang als Pamela Anderson en de hongerige blik van iemand die jarenlang iedere dag heeft getraind, groente heeft gegeten en zijn middagdutje heeft gedaan.

Topvoetballers zijn vandaag de dag onvergelijkelijk veel fitter dan hun voorgangers. Maar hun perfectie gaat verder dan hun fysiek. Dit is het beste moment in de voetbalgeschiedenis om een ster te zijn. Het spel is op de sterren afgestemd. Als komende maandag de Gouden Bal voor de beste speler van 2013 wordt uitgereikt – zeer waarschijnlijk aan Cristiano Ronaldo van Real Madrid –, zal het lijken op een Oscaruitreiking tijdens de hoogtijjaren van Hollywood.

Vroeger leefde een topvoetballer als een rockster. Hij werd achtervolgd door groupies; hij ging ervan uit dat zijn lichaam het rond zijn dertigste zou begeven; hij verdiende geen fortuinen: Eusébio, die in januari 2014 overleed, verdiende in 1969 bij Benfica omgerekend ongeveer vijfduizend euro per jaar. En dus genoten de meeste sterren van het leven. Ferenc Puskás in de jaren vijftig was te dik, George Best in de jaren zestig was een alcoholist, Johan Cruijff in de jaren zeventig was een kettingroker en Diego Maradona in de jaren tachtig was een cocaïneverslaafde. De verlokkingen van het sterrendom waren enorm; eraan onderdoor gaan, daar ging het bijna om.

George Best (na 1968) en Maradona en Pelé (bijna hun hele carrière) speelden bij hun clubs met middelmatige ploeggenoten. Maradona kreeg bij Napoli vaak de bal áchter zich gespeeld – waar hij dan vriendelijk voor applaudisseerde. Weinigen sterren hadden de ambitie om wekelijks te schitteren. Pelé reisde voortdurend de hele wereld over om allerlei onbeduidende demonstratiewedstrijden te spelen. Tijdens Maradona’s hoogtijdagen in de jaren tachtig won Argentinië slechts 35 procent van zijn wedstrijden, minder dan in alle andere decennia, heeft de sporteconoom Stefan Szymanski uitgezocht. Tijdens WK’s haalde Maradona het beste uit zichzelf, maar tussendoor was dat zelden het geval.

Wanneer sterren probeerden uit te blinken, kregen ze schoppen. In 1966 moest Pelé geblesseerd het WK verlaten, in 1983 werd Maradona’s enkel aan gort geschopt door de verdediger Andoni Goikoetxea (‘De slager van Bilbao’), en in 1992 kwam er door blessures een einde aan de carrière van de achtentwintigjarige Marco van Basten.

Het was de televisie die het leven van de sterren veranderde. Vóór de jaren negentig werden er niet veel wedstrijden uitgezonden. Een Europese voetbalfan zag Pelé in zijn hele carrière misschien tien keer spelen, op tv of in het stadion. Toen kwamen Rupert Murdoch en Silvio Berlusconi met televisiekanalen die draaiden om voetbal. Opeens moest de sport onderhoudender worden. Sterren werden tv-content, en dus hadden ze bescherming nodig. De voetbalautoriteiten pakten overtredingen aan en deden de ‘tackle van achter’ in de ban. Vandaag de dag krijgt Lionel Messi als hij ook maar aangeraakt wordt, een vrije trap.

De televisie heeft grote clubs rijker gemaakt. Een heel klein aantal rijke clubs heeft het monopolie op de beste spelers. Messi ging op zijn dertiende naar Barcelona en heeft daar zijn hele carrière met geweldige ploeggenoten gespeeld. Hoezeer dat bijdraagt aan zijn prestaties, wordt duidelijk wanneer je ziet hoe moeilijk hij het heeft te midden van mindere collega’s in het Argentijnse elftal.

Grote clubs hebben een nieuwe deal met sterren gesloten: wij betalen jullie veel geld, maar dan moeten jullie als professionals leven. Ibrahimovic zegt dat als je zijn talent hebt, succes een keuze is: je moet alleen beslissen om ervoor te werken. De sterren van tegenwoordig doen dat.

Het ultieme voorbeeld is Cristiano. Voetballers met zijn lichaamsbouw, met relatief veel fast-twitch sprintersspierweefsel, zijn vaak vroeg versleten. Dat gebeurde met de sterren uit de jaren negentig, de Braziliaan Ronaldo en Michael Owen. Maar door voortdurende training en gezond eten heeft Cristiano een ijzeren gestel gekregen. Soms neemt hij, als hij thuiskomt van een wedstrijd in het buitenland, om vijf uur ’s ochtends een ijsbad. Hij is arrogant omdat hij, terecht, gelooft dat hij door hard werken geworden is wat hij is. Op dit moment hangt Madrid vol met 19 meter hoge posters van hem in zijn onderbroek. Zo’n advertentiecampagne heeft nooit iemand met Maradona overwogen.

De sterren van vandaag raken zelden geblesseerd. Ze zijn toegerust om tot in lengte van dagen twee keer per week te schitteren. In Madrid haalt Ronaldo al bijna vijf jaar lang een gemiddelde van één doelpunt per wedstrijd, een score die geen enkele andere topspeler bij die club ooit gerealiseerd heeft. In 2012 bereikte Messi een nooit eerder vertoonde totaalscore van 91 doelpunten.

De klasse van grote spelers lijkt soms een automatisme. De trainer van Arsenal, Arsène Wenger, heeft gezegd dat Messi ‘als een Playstation’ is, een soort van menselijk computerspel. Er is onderweg iets verloren gegaan. Maradona bood de dramatiek van de innerlijke strijd tussen de voetballer en de mens. Messi is niets meer dan een geniale voetballer, alsof Claude Monet een contract had getekend om twee keer per week een meesterwerk af te leveren en dat nog deed ook.

Messi is net als Monet een genie, maar de meeste mensen kunnen het geniale van Messi makkelijker waarderen. Hij gunt televisiekijkers over de hele wereld een inkijkje in iets verheveners. Om Cruijffs biograaf Nico Scheepmaker te parafraseren: ons leven is rijker en aangenamer dan het zou zijn geweest zonder Messi, Cristiano en Ibrahimovic. Dat dagelijkse geluk hebben we voor een groot deel te danken aan Murdoch en Berlusconi.

DEEL 1
De spelers

Johan Cruijff

Januari 1999

Toen Johan Cruijff een groentje was en nog een beetje naïef, plaagden Nederlandse journalisten hem weleens door hem te vragen wat het laatste boek was dat hij had gelezen.

Steevast noemde hij de inmiddels vergeten Amerikaanse roman Knock on Any Door. Soms zei de journalist: ‘Maar dat boek heb je vroeger ook al eens genoemd.’ En dan antwoordde Cruijff: ‘Ik heb het weer voor een tweede keer gelezen, ik vind het een bijzonder goed boek.’

Dus is het ironisch dat Cruijff – die vorige week door de Internationale Federatie voor Voetbalgeschiedenis en Statistieken tot Europees voetballer van de eeuw werd gekozen – verantwoordelijk is voor de grootste verrassing in de Nederlandse boekhandel van deze winter.

Het boek Je moet schieten, anders kun je niet scoren – en andere citaten van Johan Cruijff verscheen in oktober 1998. Het was meteen uitverkocht. De maand erna verschenen er twee herdrukken, die ook weer uitverkocht raakten, en nu ligt het boek opnieuw in stapels naast de kassa in de helft van alle Nederlandse boekwinkels.

De citaten werden bij elkaar gebracht door Henk Davidse, die decennialang interviews met Cruijff verzamelde en overvloedig materiaal vond. Cruijff praatte veel. Zelfs op het veld, aan de bal, met drie tegenstanders om hem heen, gesticuleerde en schreeuwde hij altijd aanwijzingen naar zijn ploeggenoten. Zijn leven is één groot gesprek.

Hij praatte over alles. De hoofdstuktitels luiden onder andere ‘Over guldens, peseta’s en dollars’, ‘Over teer en nicotine’, ‘Het Nederlands elftal: een moeizame relatie’ en ‘Over zijn jeugd, vader Manus, broer Henny, vrouw Danny, de kinderen, en gezondheid’.

Cruijff zei dingen die niemand anders zei. ‘Soms praat-ie onzin,’ zei Nico Scheepmaker, auteur van de biografie Cruijff, Hendrik Johannes, fenomeen, ‘maar dan is het toch meer interessante onzin.’

Cruijff begreep voetbal beter dan wie dan ook, maar hij dacht bovendien dat hij alles beter begreep dan wie dan ook. Tegen een taxichauffeur in Chicago zei hij wat de snelste route naar de stad was; hij gaf Ian Woosnam advies over zijn manier van slaan; en voordat hij een bypassoperatie onderging, besprak hij met zijn chirurg de methode die zou worden toegepast.

Niet alleen zei hij nieuwe dingen, hij zei ze ook in zijn eigen bewoordingen. Als genie dat op twaalfjarige leeftijd van school was gegaan, merkte hij vaak dat zijn gedachten zijn vocabulaire ontstegen. Recentelijk zijn er diverse geleerde essays verschenen over het taalgebruik van Cruijff. De belangrijkste kenmerken zijn het veelvuldige gebruik van het woord ‘je’ in de betekenis van ‘ik’ (‘Dat was het ergste, dat je altijd alles beter zag’), zijn ouderwetse Amsterdamse volkstaal (‘ken’ in plaats van ‘kan’), en zijn neiging tot schijnbaar willekeurige woorden (‘Hun achterin was een geitenkaas’). Cruijff zelf is zich niet bewust van die gebreken. ‘Praten,’ mijmert hij in het boek, ‘als ik alles zo zou kunnen als praten…’

Zijn Spaans is gebrekkiger dan zijn Nederlands, maar op een andere manier. Hij vertrouwt te veel op het woord claro (dat ‘natuurlijk’ betekent), dat hij met een Amsterdams accent en een schouderophalen uitspreekt, en op de door hem uitgevonden zinsnede ‘en el este momento’ (wat ‘nu’ betekent), die hij gebruikt om tijd te winnen.

De taal die hij het best spreekt is misschien wel het Engels, dat hij als jongen leerde in de nabijheid van de Britse Ajax-trainers Keith Spurgeon en Vic Buckingham. Maar hij maakt nog altijd curieuze fouten. ‘Why should I gone back when everything they are doing with soccer in Holland is wrong now?’ zei hij ooit tegen The Washington Post. Er schemeren echter altijd opmerkelijke uitspraken door de fouten heen.

Net als veel grote filosofen heeft Cruijff zich de paradox eigen gemaakt. Zoals: ‘Toeval is logisch.’

‘Italianen kennen niet van je winnen, maar je ken wel van ze verliezen.’

‘Voordat ik een fout maak, maak ik die fout niet.’

En toen hij in 1997 vijftig werd: ‘Eigenlijk heb ik niet vijftig jaar geleefd, maar honderd.’

Cruijff voelt zich nu een oude man, en dat is de droefheid die ten grondslag ligt aan dit boek, de reden dat dit boek nu is verschenen. Davidse eert een geest die niet meer bestaat. ‘De tand des tijds heeft zijn werk gedaan,’ zei Cruijff in 1996, kort nadat hij in zijn laatste betrekking als coach van Barcelona was ontslagen.

In plaats van oorspronkelijke gedachten te hebben, brengt hij zijn tijd nu door met bezoekjes aan de dierentuin met zijn kleinkinderen en met op de Nederlandse televisie commentaar geven, waarbij hij vaak nog door blijft praten nadat de microfoons al zijn uitgeschakeld, want hij heeft nooit begrepen hoe televisie werkt.

Het boek van Davidse is onderdeel van de Nederlandse poging om hem alsnog te bedanken. Als speler werd Cruijff vaak afgeschilderd als hebzuchtig, en bij Ajax werd hem door zijn ploeggenoten de aanvoerdersband afgenomen. Fans schreeuwden vaak ‘Neus!’ tegen hem.

In 1979 verkneukelde Nederland zich omdat bleek dat hij al zijn geld was kwijtgeraakt aan de Frans-Russische zakenman Basilevitsj. Deze winter zeggen de tienduizenden Nederlanders die een boekwinkel binnenlopen stilletjes vaarwel en sorry. Zoals Cruijff hun zou kunnen vertellen: ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt.’

Edgar Davids

Maart 1999

De laatste keer dat ik Edgar Davids sprak, ging het over mode. ‘Jij!’ zei hij. ‘Jij bent slecht gekleed!’ Hij kon het toch zeker niet over mij hebben, antwoordde ik. En in zijn beste Afro-Amerikaanse Engels schreeuwde hij: ‘Damn, yes!’

De middenvelder van Juventus, die volgende maand in de halve finale van de Champions League tegen Manchester United speelt, is net zo belangrijk voor zijn ploeg als Roy Keane dat voor United is. Hij is tevens paranoïde, agressief en af en toe gewelddadig.

Toen Davids in zijn jeugd bij Ajax speelde, werd hij zo vaak van het veld gestuurd dat een official van die club hem meenam naar Milan en Juventus om hem te laten zien hoe goed het leven was voor spelers die de top bereikten. Hij stak ook heel veel energie in het verschalken van tegenstanders door hun de bal door de benen te spelen. ‘Masturbatie,’ noemde zijn coach Louis van Gaal dat.

Ongeveer in dezelfde periode liep Davids in een Amsterdamse bar op tennisser Richard Krajicek af en zei: ‘Jij weet vast niet wie ik ben.’ Krajicek beaamde dat.

‘Ik ben Edgar Davids,’ zei Davids. ‘Over een paar jaar speel ik voor het Nederlands elftal en rij ik in een dure auto. Je zult nog van me horen.’ Waarop hij weer wegliep.

De woede in hem heeft hem tot de speler gemaakt die hij nu is. Toen hij voor het WK van 1994 buiten de Nederlandse ploeg werd gehouden, bracht hij tijdens het toernooi zijn tijd door op pleintjes in Amsterdam, waar hij de bewegingen oefende die hij op tv zag. Davids veracht spelers als Danny Blind, die voetbaltrivia verzamelen; zelf verzamelt hij trucjes, en tijdens belangrijke wedstrijden kan hij opeens een vliegende hakpass over 10 meter produceren.

Hij maakte deel uit van de Ajax-ploeg die in 1995 de Champions League won, en toen de club in 1996 de finale tegen Juventus verloor, miste Davids de beslissende strafschop. Al die tijd bleef hij een moeilijke persoonlijkheid. Hij leefde in een wereld die in zijn optiek bijna uitsluitend bestond uit echte maatjes (de andere donkere spelers bij Ajax), eikels (zo’n beetje alle andere mensen die hij kende) en helden (mensen over wie hij in boeken las).

Davids, een autodidact, was geobsedeerd door basketballers en rappers. Zijn grootste held was Dennis Rodman van de Chicago Bulls, wiens autobiografie Ik doe het vuile werk wel hij uit zijn hoofd kende. Davids droomde ervan in een reclamecampagne te figureren met alleen maar een paar sokken aan, naar een Rodman-pose.

Dit tijdperk culmineerde in het Europees kampioenschap van 1996, toen hij het Nederlandse trainingskamp in het Engelse St. Albans verliet en de trainer, Guus Hiddink, het advies gaf zijn kop niet in de reet van andere spelers te steken. Het was, hoewel hij dat niet wilde toegeven, een uitspraak van Rodman.

Toen begon hij een vendetta tegen Nederlandse journalisten. Bij persconferenties koos hij buitenlandse journalisten uit en sprak hij vloeiend Italiaans of Engels, tot een Nederlandse journalist hem probeerde te volgen, dan zweeg hij subiet.

Davids karakter compromitteerde zijn spel. Hij probeerde niet langer zijn tegenstanders te poorten, maar hij hield er wel van om met zijn voet op de bal stil te staan en te doen alsof hij de Boss was. Johan Cruijff zei dat hij te veel pingelde.

In 1996 verhuisde Davids van Ajax naar Milan. Het begon goed met George Weah, die hem de bijnaam Big E Small gaf, ter ere van de rapper, maar later brak Davids een been en kwam hij op de reservebank terecht. In december 1997 liet Milan hem naar Juventus vertrekken voor een transfersom van tien miljoen gulden: opgeruimd stond netjes. Tijdens de transfergesprekken vertoonde hij zich met een Juve-shirt onder de arm op trainingscomplex Milanello.

In Turijn begon hij bij zinnen te komen. Als klein donker jongetje dat in Amsterdam-Noord was opgegroeid, was Juventus voor hem de ultieme, of zoals hij het zou zeggen ‘coolste’, club geweest. En opeens bevond hij zich te midden van de helden uit zijn boeken. Hij ging geen dribbels maken wanneer zelfs hij inzag dat Zinedine Zidane en Alessandro del Piero dat beter konden. Dus speelde hij in hun dienst; hij tackelde, stoorde, verstuurde strakke passes en liet af en toe zien dat hij meer kon dan dat.

En tegen de tijd dat hij zijn derde Champions League-finale speelde, tegen Real Madrid, was hij ook een held geworden. Juventus verloor, maar Davids speelde uitstekend. De club werd Italiaans kampioen. De eikels die hem in het verleden geen respect hadden betoond, hadden daar nu spijt van.

Adriano Galliani, vicevoorzitter van Milan, grapte: ‘Ik zal opdracht geven om Davids terug te halen naar Milan.’ Hiddink selecteerde hem weer voor het Nederlands elftal. Davids begon het WK op de bank en eindigde als de beste speler van de nationale ploeg, een tackelaar die de bal koste wat het kost wil veroveren. Tegenwoordig is hij ook de viceaanvoerder van de Nederlandse ploeg.

Een week geleden werd Davids zesentwintig. Als Juventus in mei Manchester United uitschakelt, zal hij zijn vierde Champions League-finale in vijf jaar spelen. Hij zal het niet rustiger aan doen – hij is niet in stáát om het rustiger aan te doen –, maar inmiddels moet hij wel weten dat hij het gemaakt heeft.

* Hij lijkt echt niet in staat om het rustiger aan te doen. In januari 2014 nam hij op veertigjarige leeftijd ontslag als speler-coach van de Noord-Londense club Barnet, in de vierde en laagste divisie van het Engelse voetbal. In zijn laatste negen wedstrijden kreeg hij drie rode kaarten, en klaagde hij dat hij ‘een doelwit’ was geworden.

Rivaldo

December 1999

Maandag 20 december 1999 was een drukke dag voor Rivaldo. Hij werd wakker in het Princesa Sofia Hotel, pal om de hoek bij het stadion van Barcelona, omdat zijn familie al naar Brazilië was vertrokken voor een vakantie en hij niet alleen wilde zijn in het grote huis.

Om negen uur moest hij bij de club zijn. Louis van Gaal, de trainer van Barcelona, wilde de wedstrijd van de avond ervoor, een 2-1-overwinning op Atletico Madrid, analyseren. De Braziliaan was in de 72ste minuut vervangen.

Toen de wedstrijdbespreking was afgelopen, vroeg de verlegen Rivaldo of hij iets mocht zeggen. ‘Luister,’ zei hij in zijn Portugees getinte Spaans. ‘Ik heb respect voor de trainer en voor iedereen hier, maar ik speel geen linksbuiten meer.’

Er volgde een lichte trainingssessie, waarna Rivaldo de pers te woord stond. Twintig journalisten, die nog niets wisten van zijn toespraakje, stelden hem vragen over de verkiezing van Europees voetballer van het jaar. Die prijs wordt sinds 1956 toegekend door het tijdschrift France Football, en spelers als Stanley Matthews, Raymond Kopa en Franz Beckenbauer hebben hem gewonnen. Iedere winnaar wordt op slag een legende.

‘Geen commentaar,’ zei Rivaldo. De uitslag is nog niet bekend. ‘Iedereen weet dat jij het zal zijn,’ probeerden de journalisten hem iets te ontlokken. Rivaldo zei niets. Tijdschriften als World Soccer en Onze hadden hem al uitgeroepen tot Speler van het jaar, maar de enige bekroning die echt telt is de Gouden Bal van France Football.

Rivaldo reed vervolgens naar het vliegveld om handballer Iñaki, de schoonzoon van de Spaanse koning, op te halen. Die middag gingen ze iets voor een liefdadigheidsdoel doen. Rivaldo en zijn manager Manuel Auset (‘Ik ben niet zijn manager, ik ben een vriend van hem’) willen me daar niets over vertellen. Rivaldo doet die dingen niet vanwege de public relations.

En dan, drie uur later, verschijnt de lange Braziliaan, gekleed in het zwart, eindelijk op de negentiende verdieping van het Princesa Sofia Hotel. Iñaki had vertraging en het liefdadigheidsevenement liep uit, zegt Manuel, een kleine, kwieke Spaanse advocaat.

Rivaldo gaat zitten, kreunt als hij mijn lange lijst met vragen ziet, maar is uiteindelijk bereid om, op wat zijn dag is, zijn verhaal te vertellen.

Je bent moe. Ben je vaak moe?

‘Nee. Vandaag wel. Vandaag moet ik heel veel doen. Ik ben bijna altijd goed uitgerust.’

De druk bij Barcelona is groter dan waar ook ter wereld.

‘Dat denk ik niet. De grootste druk die ik heb gevoeld was in Brazilië, bij Corinthians en Palmeiras. De druk in Brazilië is een beetje ingewikkeld. Je familie wordt bedreigd, ze beschadigen je auto, en het is een beetje ingewikkeld. Als je bij Palmeiras dezelfde resultaten zou behalen als wij de laatste tijd bij Barcelona, dan zou je niet over straat kunnen lopen.’

Dus je wilt je carrière niet bij een Braziliaanse club beëindigen?

‘Ja, dat wil ik wel. Als ik een club in Brazilië zou kunnen kiezen, dan zou ik Palmeiras kiezen.’

Je komt uit Recife. Ben je van plan om daar ooit weer te gaan wonen?

‘Ik denk: een huis in Recife en een huis in São Paulo. São Paulo voor werk en Recife om te ontspannen, op het strand.’

En een huis in Barcelona?

‘Nee, ik denk het niet, hè?’

Jij bent een speler die op het gevoel voetbalt, en Barcelona heeft een heel tactische coach. Zo is het toch? (Als ik de vraag stel, weet ik nog niets van Rivaldo’s toespraakje van die ochtend.)

‘Nee, hij is een trainer voor wie ik veel respect heb en een trainer die kijkt naar tactiek. Hij vindt het prettig wanneer spelers een rol vervullen in zijn systeem, in zijn tactica. In Brazilië is het anders. Daar heeft men het niet over tactiek, en dat betekent vrijheid. Maar je moet het in je hebben om die verantwoordelijkheid te nemen. Als je de kwaliteit hebt om meer te doen dan andere spelers, dan geeft de trainer je de vrijheid. Zodat je drie, vier, vijf spelers kunt passeren om te scoren. Een spectaculaire goal, een verbijsterende goal, een schitterende goal.

Hier is het een beetje ingewikkeld, het is meer tactisch. Het is een beetje alsof de mister [de Spaanse term voor ‘trainer’] iets zegt en de speler wat anders doet. Ik zou me graag wat lekkerder voelen, meer plezier hebben. Omdat je zo weinig kunt genieten, probeer ik te genieten waar ik kan.’

Jij wilt in het centrum spelen.

‘Ik heb een tijdje op de vleugel gespeeld, en nu wil ik weer in het centrum spelen. Niet met shirt nummer 10, maar als een nummer 10. Hier, nou ja, hier heb ik nooit in het centrum gespeeld. Jarenlang heb ik voor het team gespeeld, en niet voor mezelf. Ik wil meer plezier hebben, op mijn eigen positie spelen. Voor mij, voor het team, voor iedereen.’

Ben je gelukkig in Barcelona?

‘Ja. Ik, de familie, de kinderen – we zijn allemaal blij met de club en met de stad.’

Voetbal is zeer veeleisend geworden met al die wedstrijden.

‘Ja, ik denk dat dat niet goed is voor een voetballer. Als je vierendertig of vijfendertig bent, is het een beetje ingewikkeld. We zijn geen machine.’

Diverse tijdschriften hebben hun Speler van het jaar al gekozen. (Ik noem France Football niet, maar terugkijkend is het duidelijk dat Rivaldo’s antwoord daarnaar verwijst.)

‘Het is heel belangrijk voor mij, vanwege alles wat er in mijn leven is gebeurd, alle problemen die ik heb overwonnen. En nu moet ik heel erg trots zijn op deze prijs, heel blij. Ik moet doorgaan met wat ik aan het doen ben, om de wil te behouden om hard te werken. Denk ik.’

Zie jij bepaalde kwaliteiten in grote spelers als Ronaldo of Zico die je zelf graag zou willen hebben?

‘Ja, dat denk ik wel. Ik probeerde Zico een beetje te imiteren, probeerde zijn rust aan te leren. Zidane is een heel rustige speler. Luis Figo vind ik ook goed: een speler met heel goede schijnbewegingen, en bijzonder snel. En Ronaldo, die altijd in de buurt van het doel is, die veel scoort en razendsnel is. Wat ik mis is, denk ik, snelheid. Over langere afstanden ben ik snel. In de sprint iets minder.’

Na deze vraag moet hij gefotografeerd worden in de outfit van zijn sponsor, Mizuno. Zijn Nokia-mobieltje blijft maar overgaan, dus geeft hij het ding aan Manuel. Iedereen belt om hem te feliciteren, omdat diverse media melden dat hij de Gouden Bal heeft gewonnen. Manuel leest Rivaldo de nummers voor die op het schermpje verschijnen. ‘Ik ben er niet,’ zegt Rivaldo, die poseert met een bal die helaas nog niet is opgepompt. ‘Is het nu officieel dat hij Speler van het jaar is?’ vraag ik Manuel. ‘Nou, ik weet het niet,’ zegt Manuel. ‘We hebben nog niets gehoord.’

‘Bel France Football,’ oppert Rivaldo. Goed idee. Manuel toetst het nummer en de telefoon gaat een hele tijd over. Uiteindelijk neemt er iemand op in Parijs.

‘Vincent!’ roept Manuel. Rivaldo loopt naar Manuel toe en gaat naast hem staan om mee te luisteren. Vincent bevestigt dat Rivaldo Europees speler van het jaar is geworden. We feliciteren hem.

‘Bedankt,’ zegt Rivaldo. Hij neemt de telefoon van Manuel over en loopt naar het dakterras. In zijn eentje kijkt hij uit over de stad in de richting van de donkere bergen. Pal voor hem bevindt zich een filiaal van El Corte Ingles, een Spaans warenhuis. De klok op de buitenmuur van de winkel geeft aan dat het 19.23 uur is en de temperatuur 10,5 °C. Vanaf nu is Rivaldo officieel een legende, een speler over wie men over veertig jaar in taxi’s in Montevideo en Damascus nog steeds zal praten.

‘Wist jij al dat hij gewonnen had?’ vraagt Mark Kaiway van Mizuno.

‘Ja,’ zegt Manuel grijnzend. ‘Hij moest poseren voor een foto met de Gouden Bal.’

‘Heeft hij het al gevierd?’ vraag ik.

‘Gevierd? Hij heeft vandaag nog niet eens geluncht! Hij is alleen maar bezig geweest.’

Rivaldo geeft de telefoon weer aan Manuel en gaat verder met poseren. Manuel toont me het ding. Het schermpje meldt voortdurend dat er drie bellers in de wacht staan. Wanneer er eentje ophangt, verschijnt er onmiddellijk weer een nieuw nummer.

Vervolgens moet Rivaldo een uur lang in een klein, donker, warm kamertje zitten, onder een batterij televisielampen. Het lijkt een scène van The Marx Brothers: een ruimte vol mensen die zich samen met Rivaldo laten fotograferen, zijn handtekening vragen, hem kussen. Om ongeveer negen uur bereikt Rivaldo eindelijk de lobby van het hotel, waar hij behendig langs een groep journalisten weet te glippen. Hij is bijna bij zijn Mercedes SUV wanneer de portier van het hotel hem onderschept. Rivaldo verdwijnt in zijn omhelzing. De journalisten halen hem in. Met moeite slaagt Rivaldo erin om in te stappen, maar ze gaan voor zijn Mercedes staan. De impasse duurt een paar minuten, maar uiteindelijk laten ze hem naar zijn lege huis vertrekken. In bad zal hij de dag kunnen overdenken.

De volgende dag gooit Van Gaal hem uit de selectie van Barcelona. Het is een beetje ingewikkeld.

Ruud Gullit

Februari 2000

Verward merkt een oude man tegen een andere toeschouwer op: ‘Weet je, dat had de broer van Ruud Gullit kunnen zijn.’

‘Het ís Ruud Gullit,’ antwoordt de toeschouwer.

‘Meen je dat?’ vraagt de oude man.

‘Zeker weten. Hij speelt tegenwoordig voor het vijfde van AFC.’

De oude man kijkt nog eens goed naar de lange libero met zijn dreadlocks en rode shirt en roept uit: ‘Hij speelde in het Nederlands elftal!’

We staan op een veld net buiten Amsterdam, zo’n 3 kilometer van het Ajax-stadion, en het is een prachtige, nog altijd winterkoude zaterdag. In de kantine naast het veld zitten oude heertjes te kaarten, ze besteden geen aandacht aan de wedstrijd. Het derde elftal van OSDO tegen het vijfde van AFC heeft twintig toeschouwers getrokken, van wie de meesten kinderen van de spelers zijn. Het kleine grut neemt ook deel aan de warming-up.

Ze zien Gullit vandaag niet op zijn best. Op hetzelfde moment dat zijn Felliniachtige figuur met dat onmiskenbare breedgeschouderde loopje het modderige veld op komt, valt zijn ploeg al uit elkaar. Nog voor de wedstrijd begint, stuurt de vrouwelijke scheidsrechter diverse AFC’ers terug naar de kleedkamers om scheenbeschermers te gaan halen.

De trainer van AFC, een chagrijnige man gewapend met een mobieltje, bekent dat hij vanwege de vakantie vervangers uit lagere teams heeft moeten halen. Toegegeven, zijn libero is de Europees speler van het jaar 1987, nog altijd pas zevenendertig en niet uitgedijd tot Maradona-dimensies. Maar Gullit in de gelederen hebben is blijkbaar niet alleen maar een zegen.

‘AFC 5 is AFC 5 niet meer,’ zegt een van de spelers tegen me. ‘Er heerst nervositeit in de kleedkamer. Niemand durft naast hem te gaan zitten.’

De voormalige trainer van Chelsea en Newcastle, en waarschijnlijk de toekomstige trainer van Fulham, maakte in september zijn debuut bij AFC, nadat hij St. James’s Park uit was gevlogen. Een paar van zijn vrienden die regelmatig voor het vijfde elftal speelden, vroegen hem om mee te doen in een vriendschappelijke wedstrijd tegen het zesde van ABN AMRO, dat had gedreigd ene Marco van Basten op te stellen.

De wedstrijd begon met Gullit, maar zonder zijn voormalige ploeggenoot bij het Nederlands elftal en Milan, die thuis op de bank in slaap was gevallen. Toen hij was gewekt met een telefoontje toog Van Basten naar het veld, waar hij onmiddellijk werd ingebracht. Elf seconden later had hij gescoord. Daarna maakte hij er nog een, maar de ploeg van Gullit won met 6-2.

Gullit scoorde ook twee keer, had er plezier in en besloot bij het chique AFC te gaan spelen. Chelsea, de laatste club waar hij speelde, gaf toestemming voor de overgang.

En zo werd hij de libero van het vijfde van AFC, tot grote vreugde van een vriend van me die in het vierde van AFC speelt en er altijd al van overtuigd was dat hij beter is dan Gullit.

Hij kon weleens gelijk hebben. De door Gullit geregisseerde AFC-verdediging staat tegen OSDO twee doelpunten in de eerste vijf minuten toe. Gullit, die zich een aantal wedstrijden voor zijn doen opvallend stil heeft gehouden, is kortgeleden weer begonnen met zich te laten horen.

‘Binnenkant! Binnenkant! Binnenkant!’ zegt hij tegen een van zijn verdedigers. Vervolgens, zuchtend: ‘Ik zei: aan de binnenkant.’ Een van zijn aanhoudende thema’s is dat zijn ploeggenoten moeten leren om tegenstanders aan de binnenkant te dekken.

Het helpt niet. De AFC-verdediging is wat Johan Cruijff ‘geitenkaas’ zou noemen, en wanneer weer een aanvaller van OSDO het strafschopgebied binnengaat, grijpt een geïrriteerde Gullit niet in en laat hij hem scoren.

‘Het beste is ervan af,’ luidt het commentaar van de verwarde oude man.

Het zou niet juist zijn om te zeggen dat Gullit speelt als, zoals hij het zou uitdrukken, ‘een drol’. Een paar keer verstuurt hij een pass over 50 meter exact op de teen van zijn linksbuiten, een griezelig gezicht in deze context. ‘Goeie bal!’ schreeuwt de trainer van AFC spontaan.

Hoe dan ook, het lukt de vleugelspits niet één keer om de bal onder controle te krijgen. Diverse keren raakt Gullit de bal te hard. Als je zou moeten raden welke speler op het veld vijfenzestig keer voor het Nederlands elftal uitkwam, zou je waarschijnlijk een van de aanvallers van OSDO kiezen.

Een toeschouwer zegt tegen zijn zoon dat Ruud Gullit meedoet. ‘Speelt hij voor OSDO?’ vraagt de jongen.

De vader is gechoqueerd. ‘Ruud Gullit, die in Italië heeft gespeeld en voor het Nederlands elftal! Die ken je toch wel, of niet?’

‘Ja ja, je houdt me zeker voor de gek,’ zegt de jongen.

Uiteindelijk weet AFC de bal in het strafschopgebied te krijgen en Gullit, die komt aanstormen, kopt hem bijna in de kruising. Behalve dan dat hij de bal geheel mist. De trainer draait zich stralend naar me om. ‘Het doet bijna aan de goede ouwe tijd denken.’

OSDO maakt er 4-0 van. Inmiddels is bij AFC het onderlinge schelden begonnen, vaste prik bij een Nederlandse ploeg die verliest.

‘Godverdomme! Wat is dat nou?’ schreeuwt een aanvaller.