Notities uit de jungle

Hanya Yanagihara

Notities
uit de jungle

Vertaling Inger Limburg en Lucie van Rooijen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel The People in the Trees. Doubleday,
a division of Random House, Inc., New York
© Hanya Yanagihara 2013
© Nederlandse vertaling Inger Limburg en Lucie van Rooijen /
Nieuw Amsterdam Uitgevers 2015
Alle rechten voorbehouden
Motto blz. 5: De storm. Een spel van toverij, William Shakespeare.
Vertaling Martinus Nijhoff. Em. Querido’s Uitgeverij N.V., 1963
Omslagontwerp Studio Saiid & Smale
NUR 302
ISBN 978 90 468 1756 8
www.nieuwamsterdam.nl/hanyayanagihara

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 468 1755 1

PROSPERO:

Een duivel, een aartsduivel, wiens natuur
Niet te beschaven valt; waaraan mijn zorg,
Zo goed bedoeld, verspild is, gans verspild.
Ieder jaar wordt hij lelijker van lijf
En meer verstokt van hart. Ik zal ze krijgen!
Schreeuwen zullen ze!

Uit: De storm, William Shakespeare

Inhoud

Voorwoord door dr. Ronald Kubodera

De memoires van A. Norton Perina Bewerkt door Ronald Kubodera, M.D.

DEEL I:  

De beek

DEEL II:  

Muizen

DEEL III:  

De dromers

DEEL IV:  

De negende hut

DEEL V:  

Het eerste kind

DEEL VI:  

Victor

DEEL VII:  

Wat volgde

Nawoord door dr. Ronald Kubodera

Postscriptum

Appendix

Dankwoord

Voor mijn vader
‘Vom Vater… Lust zu fabulieren’

19 maart 1995

Vooraanstaand wetenschapper beschuldigd van seksueel misbruik

DOOR ASSOCIATED PRESS

Bethesda, Maryland. —Dr. Abraham Norton Perina, de beroemde immunoloog en voormalig directeur van het Center for Immunology and Virology van de National Institutes of Health in Bethesda, Maryland, is gisteren aangehouden op beschuldiging van seksueel misbruik.

Dr. Perina (71) wordt aangeklaagd wegens drie gevallen van verkrachting, drie gevallen van ontucht met een minderjarige, twee gevallen van aanranding en twee gevallen van het in gevaar brengen van een minderjarige. De aanklachten zijn ingediend door een van de geadopteerde zoons van dr. Perina.

‘Deze beschuldigingen zijn ongegrond,’ liet Perina’s advocaat, Douglas Hindley, gisteren in een verklaring weten. ‘Dr. Perina is een vooraanstaand en zeer gerespecteerd lid van de wetenschappelijke gemeenschap, en hij wil dit misverstand zo snel mogelijk uit de wereld helpen, zodat hij kan terugkeren naar zijn werk en zijn gezin.’

In 1974 kreeg dr. Perina de Nobelprijs voor de Geneeskunde voor zijn ontdekking van het Selene-syndroom, een aandoening die het verouderingsproces vertraagt. Dit syndroom, waarbij het lichaam relatief jong blijft terwijl de geest aftakelt, werd ontdekt bij de Opa’ivu’eke-stam op Ivu’ivu, een van de drie eilanden van het Micronesische staatje U’ivu. De aandoening werd veroorzaakt door de consumptie van het vlees van een zeldzame schildpad, het dier waarnaar dr. Perina de stam heeft vernoemd. Dit vlees bleek het natuurlijke enzym telomerase – dat de telomeren herstelt, waardoor een cel zich kan blijven delen – te activeren. Mensen met het Selene-syndroom, genoemd naar de onsterfelijke en eeuwig jonge maangodin uit de Griekse mythologie, bleken honderden jaren oud te kunnen worden. Perina, die als jonge arts in 1950 voor het eerst U’ivu bezocht, samen met de bekende antropoloog Paul Tallent, deed vele jaren veldonderzoek op de eilanden. Daar adopteerde hij ook zijn 43 kinderen, veelal wezen of zoons en dochters van verarmde leden van de Opa’ivu’ekestam. Perina heeft momenteel nog een aantal van deze kinderen onder zijn hoede.

‘Norton is een voorbeeldig vader en een geniaal denker,’ aldus dr. Ronald Kubodera, die tot Perina’s beste vrienden behoort en lange tijd in diens lab werkzaam was als postdoc. ‘Ik heb er alle vertrouwen in dat deze absurde aantijgingen zullen worden ingetrokken.’

3 december 1997

Winnaar Nobelprijs Geneeskunde veroordeeld tot celstraf

DOOR REUTERS

Bethesda, Maryland. —Dr. Abraham Norton Perina is vandaag veroordeeld tot twee jaar detentie in de Frederick Correctional Facility.

Dr. Perina ontving in 1974 de Nobelprijs voor de Geneeskunde, nadat hij had aangetoond dat het enzym telomerase (dat ervoor zorgt dat cellen zich kunnen blijven delen) werd geactiveerd door het eten van een, inmiddels uitgestorven, schildpad uit het Micronesische eilandenrijk U’ivu. Verscheidene zoogdiersoorten, waaronder de mens, bleken vatbaar voor deze aandoening, die bekendstaat als het Selene-syndroom.

Perina was een van de weinige westerlingen die onbeperkt toegang kregen tot dit geïsoleerde en mysterieuze eilandenrijk. In 1968 adopteerde hij voor het eerst een kind uit dit land; het zouden er 43 worden, die allen opgroeiden in zijn huis in Bethesda. Twee jaar geleden werd Perina beschuldigd van verkrachting en het in gevaar brengen van een minderjarige; de aanklager is een van zijn geadopteerde kinderen.

‘Dit is een groot drama,’ aldus dr. Louis Altschur, de directeur van de National Institutes of Health, waaraan dr. Perina vele jaren als wetenschapper verbonden was. ‘Norton is een briljante, getalenteerde man, en ik hoop van harte dat hij de behandeling en de hulp zal krijgen die hij nodig heeft.’

Perina noch zijn advocaat was bereikbaar voor commentaar.

Voorwoord

Ik ben Ronald Kubodera – maar alleen in wetenschappelijke bladen. Overal elders zeggen ze ‘Ron’. Ja, ik ben de dr. Ronald Kubodera over wie u in kranten en tijdschriften ongetwijfeld weleens hebt gelezen. Nee, niet al die verhalen zijn waar – dat zijn ze tenslotte maar zelden.

In mijn geval zijn de belangrijkste echter wel waar, en dat zeg ik met trots. Ik ben er bijvoorbeeld trots op dat ik nog een goede band heb met Norton (en vergeet niet, nog geen achttien maanden geleden was het niet eens nodig om dat te zeggen). Ik ken hem sinds 1970, toen ik op zijn lab bij de National Institutes of Health in Bethesda kwam werken. Norton had zijn Nobelprijs nog niet ontvangen, maar zijn werk had wel al een revolutie in de medische wereld ontketend, die voorgoed verandering had gebracht in de kijk van wetenschappers op de virologie, de immunologie en, het moet gezegd, de medische antropologie. Ook ben ik er trots op dat we niet alleen een werkrelatie hebben opgebouwd, maar ook een al even intense vriendschap; mijn band met Norton is zelfs de belangrijkste die ik ooit heb gehad. Maar ik ben er vooral trots op dat ik na de gebeurtenissen van de afgelopen twee jaar nog steeds met hem bevriend ben.

En dat terwijl ik vanzelfsprekend niet zo vaak contact met Norton heb gehad als mij – en hem ongetwijfeld ook – lief was geweest. Het is onwennig en eenzaam om hem niet in de buurt te hebben. Tot mijn verhuizing hiernaartoe¹, zo’n zestien maanden geleden – een maand nadat Nortons vonnis werd uitgesproken –, gingen er voor zover ik me herinner geen twee dagen voorbij zonder dat we elkaar zagen. Misschien zelfs minder. (Dan reken ik bijzondere omstandigheden uiteraard niet mee, zoals een enkele korte vakantie met mijn toenmalige vrouw, of wanneer een van ons naar een bruiloft of een begrafenis moest op een flink eind reizen. Zelfs dan nam ik overigens elke dag contact met hem op, telefonisch of per fax.) Waar het om gaat is dat praten met Norton, werken met Norton, bij Norton zíjn simpelweg deel uitmaakte van mijn dagelijks leven, zoals andere mensen elke dag televisiekijken of de krant lezen: een van die ongedenkwaardige maar niet onbelangrijke rituelen die je het geruststellende gevoel geven dat het leven loopt zoals verwacht. Maar wordt zo’n ritme abrupt onderbroken, dan is dat niet alleen ontwrichtend, de bodem onder je bestaan valt weg. Zo voel ik me nu al anderhalf jaar. ’s Ochtends word ik wakker en begin ik aan mijn dagelijkse bezigheden, maar ’s avonds stel ik het naar bed gaan altijd uit. Ik dwaal wat door mijn appartement, staar naar de nachtelijke hemel, vraag me af wat ik vergeten ben. Ik vink de talloze klusjes af die ik op een gewone dag gedachteloos uitvoer – alle brieven opengemaakt en beantwoord? Deadlines gehaald? Deuren op slot gedaan? – tot ik uiteindelijk met tegenzin in bed kruip. Pas op het randje van de slaap realiseer ik me dat mijn hele levenspatroon is veranderd, en dat vervult me even met weemoed. Je zou denken dat ik de veranderingen in Nortons leven, en dus ook in het mijne, inmiddels wel had geaccepteerd, maar iets in mij verzet zich; hij heeft tenslotte bijna dertig jaar deel uitgemaakt van mijn dagelijks leven.

Maar ík mag dan eenzaam zijn – Norton is nog veel eenzamer. De gedachte dat hij daar in die cel zit maakt me razend: Norton is niet meer jong en fit, en gevangenisstraf is in mijn ogen niet gepast of redelijk.

Ik weet dat ik een van de weinigen ben die er zo over denkt. Aan vrienden, collega’s en verslaggevers (en rechters, jury’s en advocaten) heb ik talloze malen geprobeerd uit te leggen wat voor iemand Norton is – hoe menselijk, intelligent en bijzonder hij is. In de afgelopen zestien maanden ben ik keer op keer herinnerd aan het verraad van Nortons voormalige vrienden, aan het gemak waarmee ze de man voor wie ze naar eigen zeggen genegenheid en respect hadden, lieten vallen. Norton was nog niet aangeklaagd of zijn vrienden – mensen die Norton al tientallen jaren kende en met wie hij tientallen jaren had samengewerkt – verdwenen volledig uit het zicht. Maar erger nog waren degenen die hem de rug toekeerden toen hij schuldig werd bevonden. Op dat moment realiseerde ik me hoe trouweloos en doortrapt de meeste mensen zijn.

Maar ik dwaal af. Waar Norton het meest onder lijdt is de onontkoombare, intense eentonigheid van zijn leven in de gevangenis. Ik moet toegeven dat ik een beetje verbaasd was toen hij, nog geen maand na het ingaan van zijn detentie, klaagde over een verlammende verveling. Norton droomde er altijd van – net als de meeste briljante en overwerkte mannen, denk ik – om een maand of een jaar ergens in een warm klimaat te kunnen vertoeven zonder een enkele verplichting. Hij hoefde daar geen toespraken te houden, geen artikelen te bewerken of schrijven, geen colleges te geven, geen kinderen te verzorgen, geen onderzoek uit te voeren. Voor hem lag niets anders dan een lege, uitgestrekte zee van tijd, die hij naar believen kon invullen. Norton sprak altijd over de tijd als een zee, een oneindige, spiegelgladde lege vlakte, en de ‘zeetijd’, zoals hij deze droom noemde, werd een soort grap, een bondige term die verwees naar dingen waar hij nu geen tijd voor had maar waarmee hij zich ooit hoopte bezig te houden. En dus deed hij allerlei beloften aan zichzelf: in zeetijd zou hij tropische varens kweken. In zeetijd zou hij biografieën lezen. In zeetijd zou hij zijn memoires schrijven. Niemand geloofde, zeker Norton niet, dat hij ooit daadwerkelijk zeetijd zou krijgen, maar nu heeft hij die toch, zij het zonder het warme klimaat of de aangename loomheid die men associeert met gerechtvaardigd nietsdoen. Maar helaas lijkt Norton gewoon niet geschapen te zijn voor ontspanning. Sterker nog, nietsdoen is een kwelling voor hem (hoewel ik moet toegeven dat dat waarschijnlijk grotendeels te wijten is aan de onaangename omstandigheden waarin hem deze vrije tijd is vergund). In een recente brief schreef hij:

Er is hier weinig te doen, en op een gegeven moment nog minder om over na te denken. Ik had nooit verwacht dat ik me zo zou voelen; zo uitgeput dat het lijkt of ik een aderlating heb ondergaan waarbij niet mijn bloed is afgetapt maar mijn denkvermogen. Verveling… ik dacht altijd dat ik dolblij zou zijn met een periode van eindeloze leegte, dat ik die makkelijk zou kunnen vullen. Maar ik ben gaan inzien dat we niet in staat zijn om grote vlakken tijd in te vullen. We denken dat we zelf kunnen bepalen hoe we onze tijd indelen, maar zo werkt het niet: we vullen ons leven met drukke bezigheden, omdat we niet meer aankunnen dan kleine blokjes tijd.²

Het lijkt een wijs inzicht.

Ondanks de overduidelijk zware omstandigheden waarin Norton nu verkeert, zijn er mensen die de euvele moed hebben te suggereren dat hij er nog genadig van af is gekomen – wat in mijn ogen niet alleen stompzinnig maar zelfs wreed is. Een van hen is Herbert West (wiens echte naam ik heb veranderd, zij het node), een van Nortons postdocs in het begin van de jaren tachtig. Op weg naar een conferentie in Londen maakte hij een tussenstop in Bethesda om Norton te bezoeken. Dat was vóór het proces maar na de aanklacht, toen Nortons vrijheid zo was ingeperkt dat hij in feite onder huisarrest stond, en al zijn kinderen uit huis waren geplaatst. West, die ik altijd beter kon velen dan Nortons andere postdocs, bleef ongeveer een uur en vroeg toen of ik ergens met hem wilde dineren. Ik had daar niet veel zin in (en vond het erg onbeleefd dat hij me uitnodigde in het bijzijn van Norton, die zijn huis immers niet mocht verlaten), maar Norton zei dat ik moest gaan, dat hij werk te doen had en dat hij het geen probleem vond om even alleen te zijn.

Dus moest ik wel met West naar een restaurant, en hoewel mijn gedachten steeds bij Norton waren die alleen thuiszat, hadden we toch een verrassend plezierig gesprek – over het werk van West en de lezing die hij zou geven op zijn conferentie, over een artikel dat Norton en ik voor zijn aanhouding hadden gepubliceerd in het New England Journal of Medicine en over een paar wederzijdse kennissen. Totdat West, op het moment dat het dessert werd opgediend, zei: ‘Wat is Norton oud geworden.’

‘Hij zit in een afschuwelijke situatie,’ antwoordde ik.

‘Ja, afschuwelijk,’ mompelde West.

‘Het is buitengewoon onrechtvaardig,’ zei ik.

West zei niets.

‘Buitengewoon onrechtvaardig,’ herhaalde ik, om hem nog een kans te geven.

West zuchtte en depte zijn mondhoeken met het puntje van zijn servet – een lachwekkend gekunsteld, clichématig gebaar waar de anglofilie van afdroop. (Langgeleden had West met een Marshallbeurs twee jaar onderzoek gedaan in Oxford en hij was er een meester in om dat in ieder gesprek, of het nou over koetjes en kalfjes ging of over zijn werk, te berde te brengen.) Het bosbessentaartje dat hij aan het eten was, gaf zijn tanden de blauwpaarse kleur van een bloeduitstorting.

‘Ron,’ begon hij.

‘Ja?’ zei ik.

‘Denk je dat hij het heeft gedaan?’ vroeg West.

Ik wist inmiddels dat ik deze vraag kon verwachten; en ook hoe ik erop moest reageren. ‘Denk jíj dat hij het heeft gedaan?’

West keek me aan en glimlachte. Hij richtte zijn blik op het plafond en vervolgens weer op mij. ‘Ja,’ zei hij.

Ik zei niets.

‘Jij niet?’ vroeg West enigszins verbaasd.

Ik wist inmiddels ook wat ik op díé vraag moest antwoorden.

‘Het is niet van belang of hij het wel of niet heeft gedaan,’ zei ik. ‘Norton is een geniaal man, en dat is voor mij het enige wat telt. En voor de wereld zou dat ook het enige moeten zijn.’

Er viel een stilte.

Uiteindelijk zei West schaapachtig: ‘Het wordt tijd om te gaan. Ik moet nog het een en ander lezen voordat ik morgen op het vliegtuig stap.’

‘Goed,’ zei ik. Zwijgend aten we ons dessert op.

We waren met mijn auto naar het restaurant gegaan, en nadat we hadden afgerekend (West wilde voor mij betalen, maar ik won de strijd) bracht ik West terug naar zijn hotel. In de auto probeerde hij een paar keer een gesprek te beginnen, waardoor ik alleen maar kwader werd.

Op het parkeerterrein van het hotel bleven we een tijdje zwijgend naast elkaar zitten, West verwachtingsvol, ik nijdig. Uiteindelijk stak hij zijn hand naar me uit en ik beantwoordde het gebaar.

‘Tja…’ mompelde West.

‘Bedankt voor je bezoek,’ zei ik kortaf. ‘Ik weet zeker dat Norton dat op prijs stelde.’

‘Tja…’ zei West weer. Ik wist niet of hij mijn sarcasme had aangevoeld of niet; ik vermoedde het laatste. ‘Ik zal aan hem denken.’

Er viel weer een stilte.

‘Als hij schuldig wordt bevonden…’ begon West.

‘Dat zal niet gebeuren,’ zei ik.

‘Maar stel dát,’ ging West verder. ‘Moet hij dan de gevangenis in?’

‘Dat kan ik me niet voorstellen,’ antwoordde ik.

‘Nou ja, áls het zover komt,’ hield West aan, en op dat moment herinnerde ik me weer hoe onaangenaam ambitieus, hoe inhalig West als postdoc was geweest, en hoe graag hij bij Norton weg wilde om een eigen lab op te zetten, ‘heeft hij in ieder geval een heleboel zeetijd, hè.’ Ik was met stomheid geslagen door dit gebrek aan respect. Terwijl ik nog bezig was de schok te verwerken glimlachte West naar me, zei nog iets ten afscheid en stapte uit de auto. Ik keek hem na terwijl hij door de dubbele deuren de helverlichte lobby in liep, startte de motor en reed terug naar Norton, bij wie ik meestal overnachtte. In de maanden die volgden begon en eindigde het proces en werd het vonnis geveld, maar het spreekt voor zich dat West al die tijd niets meer van zich liet horen.

Maar zoals ik al zei: nee, niemand heeft begrip voor Nortons huidige situatie. Sterker nog, ze hadden hem al veroordeeld en afgeschreven voordat hij officieel, wettelijk, werd veroordeeld en afgeschreven, door een jury die zogenaamd bestond uit zijn gelijken. Het moet voor een man van Nortons intellectuele kaliber ondraaglijk zijn geweest dat zijn persoonlijkheid werd geanalyseerd en zijn lot beslecht door twaalf incompetente lieden (ik herinner me dat een van de juryleden in zo’n tolhuisje werkte en dat een ander zijn brood verdiende met honden wassen). Door hun oordeel wordt vrijwel alles wat je ooit hebt gepresteerd onbeduidend of zelfs volkomen betekenisloos. Vanuit dat gezichtspunt bezien is het niet verwonderlijk dat Norton depressief is, zich verveelt en te weinig prikkels ondervindt.

Ik wil ook nog een paar woorden wijden aan de media-aandacht rond het proces, want het zou dom zijn om de teneur van de verslaglegging en de gevolgen daarvan te negeren. Ten eerste moet ik zeggen dat het me, gezien de aard van de misdrijven waarvan Norton werd beschuldigd, allerminst verbaast dat de media hele pagina’s hebben volgepend met verhalen die uitvoerig en met een schokkende minachting voor de waarheid aan de haal gaan met de schaarse feiten uit Nortons privéleven die algemeen bekend zijn. (Toegegeven, in die verhalen werd terloops melding gemaakt van zijn wapenfeiten, maar alleen om een achtergrond te schetsen waartegen zijn vermeende verdorvenheid des te scherper afstak.)

Van de periode voor het proces, toen ik in Nortons huis verbleef om hem bij te staan (en er op de stoep voor zijn gazon elke dag een horde tv-verslaggevers stond te eten en te klets en in de zomerlucht die gonsde van de insecten; het leek wel alsof ze een picknickfeestje hielden), weet ik nog dat er van de vele interviewaanvragen die we kregen (en uiteraard afwezen) slechts één was – helaas van Playboy – die Norton uitnodigde zijn eigen verdediging te schrijven. Alle andere media gaven simpelweg een hijgerige, jonge verslaggever de opdracht om het lezerspubliek een eigen interpretatie voor te schotelen van zijn leven en vermeende wandaden. (Aanvankelijk leek het me een goed idee om op het aanbod van Playboy in te gaan, ook al was het niet het ideale platform, maar Norton was bang dat alles wat hij schreef zou worden verdraaid tot een bekentenis en tegen hem zou worden gebruikt. Hij had natuurlijk gelijk, en het plan verdween in de prullenbak.) Maar ik wist ook hoe woedend en verdrietig hij werd van het besef dat hij zich niet publiekelijk mocht verdedigen.

De ironie wilde dat Norton kort voor zijn arrestatie het plan had opgevat zijn memoires te schrijven. In die periode (1995) was hij al deels met pensioen en hoefde hij zich niet meer te bekommeren om de bestuurlijke verplichtingen en rompslomp op het lab. Natuurlijk was hij nog steeds de belangrijkste en meest onmisbare man in het lab, alleen stond hij zichzelf eindelijk toe om zijn tijd anders in te delen.

Het was Norton echter niet gegund het verhaal van zijn bijzondere leven vast te leggen, althans niet in omstandigheden die hij zelf zou hebben gekozen. Maar ik wist dat zijn geest elk obstakel overwint. In april, toen hij twee maanden in de gevangenis zat, vroeg ik hem dan ook in mijn dagelijkse brief of hij nog eens wilde overwegen toch zijn memoires te schrijven. Daarmee zou hij niet alleen een belangrijke bijdrage leveren aan de wereld van de letteren en de wetenschap, maar het zou hem eindelijk ook de kans geven om aan iedereen die het interesseert te laten zien dat hij niet was zoals de wereld hem graag afschilderde. Ik legde uit dat het me een eer zou zijn om de tekst uit te typen en – met zijn toestemming – licht te redigeren, zoals ik eerder had gedaan bij artikelen die hij naar tijdschriften wilde opsturen. Ik schreef dat het voor mij een fascinerend project zou zijn, en het zou hem iets geven om de verveling te verdrijven.

Een week later ontving ik een kort briefje van Norton:

Hoewel ik niet kan zeggen dat ik ernaar uitkijk om de vermoedelijk laatste jaren van mijn leven te besteden aan een poging mensen ervan te overtuigen dat ik onschuldig ben aan de misdrijven waarvan zij mij zo stellig beschuldigen, heb ik toch besloten te beginnen aan mijn ‘levensverhaal’ zoals jij het noemt. Mijn vertrouwen [in jou] is… [zeer] groot.³

Het eerste deel ontving ik een maand later.

Alvorens ik de lezer uitnodig kennis te nemen van het opmerkelijke leven van Norton, doe ik er waarschijnlijk goed aan een korte inleiding te geven. Het is tenslotte een verhaal dat draait om een ziekte.

Norton kan het natuurlijk allemaal beter verwoorden dan ik, maar ik zal hier enkele feiten vermelden over de hoofdpersoon van dit verhaal. Ooit vertelde hij me dat zijn leven pas betekenis begon te krijgen op het moment dat hij naar U’ivu vertrok, waar hij ontdekkingen zou doen die een grote verandering teweegbrachten in de moderne geneeskunde en die er uiteindelijk toe leidden dat hij de Nobelprijs kreeg. In 1950, op zijn vijfentwintigste, maakte hij zijn eerste reis naar het toen nog onbekende Micronesische staatje, een reis die zijn leven voorgoed zou veranderen en een revolutie teweeg zou brengen in de wetenschappelijke wereld. Tijdens zijn verblijf in U’ivu woonde hij bij een ‘onontdekte stam’ die de Opa’ivu’eke-stam zou worden genoemd, op het eiland Ivu’ivu, het grootste eiland van de kleine archipel, dat toentertijd (in ieder geval door de U’ivuanen) vaak werd aangeduid als het ‘Verboden Eiland’. Daar stuitte hij op een aandoening – een ongedocumenteerde, nooit eerder onderzochte aandoening – die heerste onder de inheemse bevolking. De U’ivuanen stonden bekend om hun korte levensspanne (tot op zekere hoogte nog steeds). Maar op Ivu’ivu stuitte Norton op een groep eilandbewoners die veel langer leefden dan gemiddeld: twintig, vijftig, zelfs honderd jaar langer. Er waren twee aspecten die deze ontdekking nog opmerkelijker maakten. Ten eerste verouderden de mensen met die aandoening niet fysiek maar takelden ze geestelijk wel af; ten tweede was hun afwijking niet aangeboren maar verworven.

Nooit is de mens dichter in de buurt van het eeuwige leven gekomen dan met Nortons ontdekking. En nooit is zo’n wonderbaarlijke belofte ons zo snel door de vingers geglipt; een geheim dat werd ontdekt en weer verloren ging, binnen één decennium.

Nortons onderzoek bij de Opa’ivu’eke-stam veroorzaakte echter ook een aardverschuiving op terreinen buiten de geneeskunde: in de periode van bijna twintig jaar die hij bij die stam heeft doorgebracht is als het ware een nieuw onderzoeksgebied ontstaan binnen de moderne medische antropologie, en zijn verslaglegging over die jaren is nu standaardliteratuur in het curriculum van vele studierichtingen.

Maar in U’ivu⁴ begonnen ook de problemen. Nortons reizen naar U’ivu waren de bron van nog iets anders: zijn niet-aflatende liefde voor kinderen. Voor de lezers die het eiland niet kennen: Ivu’ivu heeft een prachtig maar intimiderend landschap. Alles is er groter, zuiverder en ontzagwekkender dan je je kunt voorstellen, het ene uitzicht is nog mooier dan het andere: aan de ene kant een uitgestrekte watervlakte, zo glad en zo intens van kleur dat je er niet lang naar kunt kijken; aan de andere kant de langgerekte, diepe plooien van het gebergte, waarvan de toppen gehuld zijn in een schuimlaag van mist. Vanaf zijn eerste bezoek aan Ivu’ivu huurde Norton U’ivuanen in als gids. Zij wezen hem de weg tijdens zijn zoektocht naar fenomenen en voorwerpen die hij nooit eerder had gezien. Tientallen jaren later nam hij – op hun uitdrukkelijke verzoek – hun kinderen en kleinkinderen mee naar Maryland, waar hij ze grootbracht alsof het zijn eigen kinderen waren en ze een opvoeding gaf die hun in U’ivu nooit ten deel zou zijn gevallen. Hij nam ook veel weeskinderen mee, peuters en jonge kinderen die daar in afschuwelijke omstandigheden leefden, zonder enige hoop op een beter bestaan.

Voor hij het wist had hij meer dan veertig kinderen onder zijn hoede, geadopteerd in drie golven, over een periode van bijna dertig jaar. Velen van hen zijn teruggekeerd naar Micronesië, waar ze nu werkzaam zijn als arts, advocaat, universitair docent, directeur, leraar of diplomaat. Anderen besloten in de Verenigde Staten te blijven en hebben hier werk gevonden of zitten nog op school. Weer anderen zijn helaas vervallen tot armoede, drugs en criminaliteit. (Als je drieënveertig kinderen hebt, kun je niet verwachten dat ze allemaal slagen in het leven.) Maar uiteraard zijn ze nu geen van allen meer van Norton. En Norton is niet meer van hen. Dat is hun eigen keuze: het is ronduit schokkend dat ze hem tijdens zijn recente ontberingen bijna allemaal in de steek lieten. Hij was nota bene degene die hun onderdak, taal en onderwijs had verschaft – alle middelen die ze nodig hadden om hem op een dag te verraden, wat ze inderdaad hebben gedaan. Nortons kinderen hebben de lessen van het Westen – en van Amerika – maar al te graag ter harte genomen: ergens hebben ze geleerd dat als je iemand van een zedendelict beschuldigt, succes vrijwel gegarandeerd is. Tegen dergelijke aantijgingen is zelfs een Nobelprijswinnaar, een alom gerespecteerd wetenschapper niet bestand. Het is heel spijtig; er is een tijd geweest dat ik op velen van hen zeer gesteld was.

Het tweede punt dat ik misschien moet onderstrepen is dat dit verhaal, ondanks mijn overduidelijke interesse, niet het mijne is. Ik blijf graag op de achtergrond en heb bovendien geen enkele behoefte mijn eigen verhaal te vertellen – er zijn tegenwoordig al te veel verhalen.

Toch wil ik graag iets zeggen over hoe het samenstellen en bewerken van deze tekst in zijn werk is gegaan. Mijn taak als redacteur was eigenlijk zeer bescheiden. Het is ook goed om te weten dat elk deel (dat ik zelf van een titel heb voorzien) in feite is opgebouwd uit een reeks hoofdstukken die Norton me tijdens zijn gevangenschap een voor een heeft toegestuurd. Elke aflevering werd begeleid door een brief, maar aangezien die brieven grotendeels persoonlijk van aard zijn, leek het mij niet gepast ze hier op te nemen. Door de feuilletonachtige structuur van de tekst zal de lezer ontdekken dat het relaas hier en daar een losse, terloopse stijl heeft, en dat er wordt verondersteld dat hij op de hoogte is van leven en werk van de auteur. Aangezien ik Norton door en door ken (en het boek in feite op mijn verzoek en voor mij is geschreven), achtte ik het mijn verantwoordelijkheid om voetnoten toe te voegen daar waar ik meende dat deze de lezer zouden helpen Nortons verhaal te begrijpen. (Een enkele keer heb ik die noten gebruikt om Nortons verslag aan te vullen. Tevens heb ik – met grote terughoudendheid – passages weggelaten waarvan ik meende dat ze niets aan het verhaal bijdroegen en niet van belang waren; deze weglatingen doen geen afbreuk aan het totaalbeeld dat Norton hier van zichzelf heeft geschetst.)

Tot slot is het volgens mij niet meer dan redelijk om antwoord te geven op een vraag die Norton stelde in de begeleidende brief bij het eerste hoofdstuk, namelijk wat ik van dit project verwacht. Het antwoord is heel eenvoudig: ik verlang niets minder dan eerherstel voor Norton, en ik wil de wereld ervan doordringen dat alles wat er aan de afgelopen twee jaar vooraf is gegaan oneindig veel belangrijker is dan wat zich in het tijdsbestek van een paar maanden al dan niet heeft afgespeeld. Misschien is dat naïef van mij. Maar het zou onvergeeflijk zijn om het niet te proberen. Dat is wel het minste wat ik kan doen voor een man die zoveel heeft betekend voor de wereld van de wetenschap en de geneeskunde.

Ronald Kubodera
Palo Alto, Californië

1    Naar Palo Alto, Californië, waar ik de John M. Torrance-leerstoel bekleed aan het Instituut voor Immunologie van Stanford.

2    A. Norton Perina aan Ronald Kubodera, M.D., 24 april 1998

3    A. Norton Perina aan Ronald Kubodera, M.D., 3 mei 1998

4    Wanneer ik het hier over U’ivu heb, doel ik op het staatje als geheel, niet op het afzonderlijke eiland; Norton verbleef voornamelijk op Ivu’ivu.

De memoires van A. Norton Perina

Bewerkt door RONALD KUBODERA, M.D.

DEEL I

De beek

I

Ik ben geboren in 1924, in de buurt van Lindon, Indiana. Lindon was een van die kleine, onopvallende plattelandsplaatsjes die zichzelf zo’n twintig jaar voor mijn geboorte langzaam maar zeker begonnen te vermenigvuldigen in het Midwesten. Daarmee bedoel ik dat het stadje zich, voor zover ik me herinner, alleen maar onderscheidde door een totaal gebrek aan bijzonderheden. Er waren silo’s en rode schuren (de meeste inwoners waren boeren), buurtwinkels en kerken, predikanten, artsen en leraren, mannen, vrouwen en kinderen; alle elementen van een typisch Amerikaanse gemeenschap, maar dan wel een zonder tierlantijnen, zonder opsmuk, zonder extra’s. Er waren dronkaards en een dorpsgek, honden en katten, en een kermis die werd georganiseerd samen met Locust, een stadje een paar kilometer verder naar het westen, dat nu niet meer bestaat. De inwoners – in die tijd waren het er achttienhonderd – werden geboren, gingen naar school, deden hun dagelijks werk, werden boer, trouwden met andere Lindoners en stichtten zelf een gezin. Als je op straat iemand tegenkwam, knikte je diegene toe – de mannen trokken daarbij even aan de rand van hun hoed. Seizoenen gingen voorbij, tabak en maïs werden verbouwd en geoogst. Zo ging het in Lindon.

Wij waren met z’n vieren: mijn vader, mijn moeder, Owen en ik.⁵ We woonden op een stuk land van veertig hectare, in een vervallen woning met maar één karakteristiek element: een enorme trap in het midden die ooit imposant moet zijn geweest, maar al langgeleden door vele generaties termieten was veranderd in broos kantwerk.

Ongeveer anderhalve kilometer achter het huis liep een kronkelend beekje, zo smal, zo traag en zo onbestendig dat het geen naam verdiende. Maar elk jaar in maart en april, als het begon te dooien, trad de beek buiten zijn oevers en zwol door vele liters gesmolten sneeuw en lenteregen aan tot een kolkende rivier. In die maanden veranderde hij van karakter. Genadeloos en doelbewust rukte hij de kleine, stervormige bloemen van bloedwortel en wilde tijm los uit de overstroomde oevers en sleurde ze mee stroomafwaarts, tot ze bleven hangen tussen de takken van een dam die langgeleden door een onbekende was aangelegd. De voorntjes die de beek het hele jaar door bevolkten, probeerden verwoed tegen de stroom in te zwemmen en verdronken. In dat ene jaargetijde had de beek een stem: het uitzinnige gebulder van snelstromend water, van kracht. Die maanden was het anders zo vredige zijriviertje dreigend en onvoorspelbaar, en mochten wij er niet in de buurt komen.

Maar in de hitte van de zomermaanden slonk de beek – die niet ontsprong op ons land maar op dat van de Muellers, zo’n acht kilometer verder naar het oosten – weer tot een vriendelijk stroompje, dat bedeesd langs onze boerderij kroop. In de lucht erboven zoemden luidruchtige wolken muggen en libellen, en bloedzuigers glibberden over het zachte slijk op de bodem. We gingen ernaartoe om te vissen en te zwemmen, en naderhand klommen we de lage heuvel weer op naar huis, net zolang krabbend aan de muggenbulten op onze armen en benen tot er een vachtje van oude huid en nieuw bloed op stond.

Mijn vader kwam nooit in de buurt van de beek, maar mijn moeder zat er graag in het gras te kijken naar het water dat om haar enkels speelde. Toen we nog heel klein waren, riepen we naar haar: ‘Kijk dan!’ Dan keek ze dromerig op en zwaaide, al was de kans altijd groot dat ze naar een jong eikje in de buurt zwaaide in plaats van naar ons. (Er was niets mis met het gezichtsvermogen van onze moeder, maar soms leek ze wel blind: ze bewoog zich door de wereld als een slaapwandelaar.) Toen Owen en ik zeven of acht waren (in elk geval nog te jong om ons tegen haar af te zetten) riep ze in eerste instantie medelijden bij ons op, maar werd ze al snel het mikpunt van pesterijtjes. Als ze op de oever zat, met haar armen onder haar knieën door gestoken, zwaaiden we naar haar, en als ze terugzwaaide (met haar hele arm in plaats van alleen haar hand, als een sliert zeewier die onder water heen en weer wiegde) wendden we ons luid pratend van haar af en deden alsof we haar niet zagen. Later, bij het avondeten, als ze vroeg wat we bij de beek hadden gedaan, deden we alsof we stomverbaasd, verbijsterd waren. De beek? Daar waren we helemaal niet geweest! We hadden de hele dag op het veld gespeeld.

‘Maar ik heb jullie daar gezien,’ zei ze dan.

Nee, zeiden we dan in koor, en schudden ons hoofd. Dat moesten twee andere jongens zijn geweest. Twee jongens die er net zo uitzagen als wij.

‘Maar…’ begon ze weer. Even lag er een uitdrukking van verwarring op haar gezicht, maar die verdween al snel weer. ‘Dat zal dan wel,’ zei ze weifelend, neerkijkend op haar bord.

Dit gesprek herhaalde zich een paar keer per maand. Voor ons was het een spelletje, maar wel een verontrustend spelletje. Speelde onze moeder het mee? De uitdrukking op haar gezicht – van oprechte bezorgdheid, of angst dat ze, zoals wij het toen verwoordden, ‘niet goed bij haar hoofd’ was, dat ze niet kon vertrouwen op haar gezichtsvermogen of geheugen – was te echt, te spontaan. We besloten te geloven dat ze deed alsof, want het alternatief – dat ze gek was, of erger, daadwerkelijk imbeciel – was te angstaanjagend om serieus te overwegen. Later, op onze kamer, deden Owen en ik haar na (‘Maar… maar… maar… jullie waren het wel!’) en dan barstten we in lachen uit, maar als we vervolgens stilletjes in bed lagen en de mogelijke implicaties van ons spel door ons hoofd lieten spelen, voelden we een steen in onze maag. Hoe jong we ook waren, we wisten allebei (uit boeken en van leeftijdsgenootjes) hoe een moeder zich hoorde te gedragen – ze moest straf geven, ons dingen leren, ons instrueren, waar nodig gehoorzaamheid afdwingen – en we wisten ook dat onze moeder niet tegen die taken was opgewassen. Wat moest er van ons worden, als kinderen van zo’n vrouw? Waarom was ze zo hulpeloos? We behandelden haar zoals veel jongens kleine beestjes behandelen: zachtaardig als we in een vrolijke, milde bui waren, wreed als dat niet zo was. Het was een bedwelmende gedachte dat wij de macht hadden om haar haar schouders te laten ontspannen, haar mondhoeken op te laten trekken tot een onzekere glimlach, maar ook om haar het hoofd te laten buigen en haar snel met haar hand over haar been te laten wrijven, zoals ze deed als ze nerveus of ongelukkig of in de war was. We spraken onze bezorgdheid nooit tegen elkaar uit. De gesprekken die we over haar hadden waren doortrokken van hoon en afkeer. Maar onze angst bracht ons wel nader tot elkaar, maakte ons nog brutaler en vervelender. We hoopten dat als we maar ver genoeg gingen, de volwassen persoon die ze zo goed verborgen hield tevoorschijn zou komen. Net als de meeste andere kinderen gingen we ervan uit dat elke volwassene van nature het vermogen had anderen te intimideren en gezag uit te stralen.

Afgezien van haar zwakke persoonlijkheid zou je kunnen zeggen dat mijn moeder ook op een meer praktisch niveau gebreken vertoonde. Als kok stelde ze niet veel voor (haar gestoomde broccoli leek wel rubber en de roosjes zaten vol knapperige karkassen van minuscule, onzichtbare torretjes; haar gebraden kip was zompig van het bloed) en schoonmaken deed ze zelden – onze vader had een stofzuiger voor haar gekocht, maar die stond onaangeroerd in de garderobekast tot Owen en ik hem op een dag uit elkaar haalden omdat we de onderdelen nodig hadden. Voor zover wij wisten had ze geen passies. We zagen haar nooit lezen, schrijven, schilderen, tuinieren – allemaal vrijetijdsbestedingen waarvan wij (toen al) het belang en de intrinsieke waarde inzagen. Op zomerse middagen zat ze soms in de woonkamer. Met haar benen meisjesachtig onder zich gevouwen en een onnozele glimlach op haar gezicht zat ze strak maar zonder iets te zien naar een omvangrijke constellatie van stofdeeltjes te staren die zichtbaar was in een baan zonlicht.

Op een keer zag ik haar bidden. Die middag liep ik na school de woonkamer in en trof haar aan op haar knieën, de handen gevouwen, het gezicht geheven. Haar lippen bewogen, maar ik kon niet verstaan wat ze zei. Ze zag er bespottelijk uit, als een actrice die voor een lege zaal speelde, en ik schaamde me voor haar. ‘Wat doe jij nou?’ vroeg ik, en ze keek geschrokken op. ‘Niets,’ zei ze. Maar ik wist wat ze deed en ik wist ook dat ze loog.

Wat kan ik er nog aan toevoegen? Ik kan vertellen dat ze wazig, zweverig, waarschijnlijk zelfs traag van begrip was. Maar ik moet erbij zeggen dat ze altijd een raadsel voor me is gebleven, en dat is een hele prestatie. Ik herinner me ook andere dingen van haar: ze was lang en elegant, en hoewel ik me haar gezicht niet meer precies voor de geest kan halen, weet ik dat ze best mooi was. Een oude, vervaagde sepiafoto die Owen in zijn kantoor heeft hangen bevestigt dat. In die tijd werd ze waarschijnlijk minder knap gevonden dan nu het geval zou zijn, want haar gezicht was zijn tijd vooruit: lang, bleek, verwonderd: een gezicht dat de verwachting wekte van intelligentie, mysterie, diepgang, en dat je nu ‘interessant’ zou noemen. Maar mijn vader moet haar beeldschoon hebben gevonden, want ik kan geen andere reden bedenken waarom hij met haar is getrouwd. Hij sprak zelden met vrouwen, en als hij dat deed, verkoos hij vrouwen met een goede opleiding, hoewel hij ze in geen enkel opzicht seksueel aantrekkelijk vond. Ik neem aan dat intelligente vrouwen hem deden denken aan zijn zus Sybil, die als arts in Rochester werkte en die hij enorm bewonderde. Dus moest hij het doen met schoonheid. Ik was teleurgesteld toen ik als puber inzag dat mijn vader alleen vanwege haar uiterlijk met mijn moeder was getrouwd, maar dat was voordat ik besefte dat ouders ons steeds weer teleurstellen en dat je maar beter niets van ze kunt verwachten, omdat de kans groot is dat ze niet aan die verwachtingen kunnen voldoen.

Eigenlijk was ze vooral onkenbaar. Ik weet niet eens precies waar ze vandaan kwam (ergens uit Nebraska, geloof ik). Wat ik wel weet is dat ze uit een arme familie kwam en dat mijn vader haar met zijn relatieve rijkdom en gemoedelijke karakter had gered. Maar ondanks haar armoede had ze vreemd genoeg niets grofs of slonzigs over zich, ze was niet afgeleefd of afgestompt. Ze had het voorkomen van zo’n verwende vrouw die vanuit het ouderlijk huis via de etiquetteschool in de armen van een man was beland. (De gloed die haar lijkt te omringen op Owens foto, haar vroege, kalme dood, haar dromerige, trage bewegingen, dat alles maakt dat ik me haar herinner als een stralende, beschermde, in de watten gelegde vrouw, ook al weet ik beter.) Voor zover mij bekend is, had ze geen opleiding genoten (als ze onze rapporten voorlas aan mijn vader, struikelde ze over de woorden: ‘Ex… ex… kel..,’ begon ze dan, waarna Owen of ik laatdunkend, ongeduldig en gegeneerd het juiste woord tegen haar schreeuwde: ‘Excellent!’) en ze was nog heel jong toen ze stierf.

Maar ze was in feite jong in alles. In mijn herinneringen is ze kinderlijk, niet alleen in gedrag, maar ook in uiterlijk. Haar haar droeg ze bijvoorbeeld altijd los, bij welke gelegenheid dan ook, zodat het in pijpekrullen over haar rug golfde. Al op jonge leeftijd vond ik dat zorgwekkend; ik zag het als het zoveelste bewijs dat ze uit alle macht probeerde een meisje te blijven, ook al stonden haar levensomstandigheden dat niet toe. Het loshangende haar, de onnozele glimlach, de manier waarop haar ogen van je weggleden zodra je iets tegen haar zei; allemaal dingen die niet bepaald bewonderenswaardig zijn bij een vrouw die allerlei verantwoordelijkheden heeft.

Nu ik zo de paar bijzonderheden van mijn moeders leven opsom, bekruipt me het onaangename gevoel dat ik te weinig van haar weet en te weinig belangstelling voor haar heb getoond. Ik neem aan dat ieder kind de achtergrond van zijn ouders wil kennen, maar ik heb haar nooit boeiend genoeg gevonden om me erin te verdiepen. (Of moet deze redenering worden omgedraaid?) Ik zag er ook nooit heil in om het verleden te romantiseren – wat heb je daaraan? Owen vatte juist een grote belangstelling voor onze moeder op, en als student maakte hij een periode door waarin hij probeerde haar familie op te sporen en een onofficiële biografie over haar te schrijven. Een paar maanden nadat hij met dit project was begonnen, stopte hij er echter al mee, en als ik ernaar vroeg schoot hij in de verdediging, dus ik kan alleen maar veronderstellen dat hij onze familie van moederskant zonder veel moeite had getraceerd, tot de ontdekking was gekomen dat het boerenkinkels waren en vervuld van afschuw het hele plan aan de wilgen had gehangen (in die tijd was hij daar zonder meer snobistisch genoeg voor).⁶ Ze is altijd belangrijk voor hem geweest, op een manier die ik nooit heb begrepen. Maar Owen is dan ook een dichter, en ik geloof dat hij die dingen over haar wilde weten om ze later te verwerken, hoe middelmatig of teleurstellend haar verhaal ook bleek te zijn.

Hoe dan ook, het was juli 1933. Ik zeg niet graag: ‘Het was een dag als alle andere,’ want dat klinkt zo melodramatisch en hoogdravend, en bovendien volkomen ongeloofwaardig, maar het was wel zo. Dus: het was een dag als alle andere. Mijn vader was op pad met zijn vriend Lester Drew, ook een boer met een klein bedrijf, om te doen wat twee boertjes samen doen. Owen en ik waren een emmervol bloedzuigers aan het verzamelen. Daarmee wilden we een taart bakken voor onze parttimekok Ida, een zuur mens aan wie we allebei een hekel hadden. Mijn moeder zat met haar voeten in de beek.

Nog weken nadien werd Owen en mij keer op keer gevraagd of we ons echt niets konden herinneren. Was ze die middag anders dan anders? Had ze er lusteloos, ziek of heel erg moe uitgezien? Had ze gezegd dat ze duizelig was of zich slap voelde? Maar het antwoord was altijd nee. Sterker nog, dat ik zo weinig kan vertellen over mijn moeders handelingen of stemming die dag, komt waarschijnlijk doordat ze precies het gedrag vertoonde dat we van haar kenden. Hoe vaak we ons ook aan haar ergerden, we konden niet van haar zeggen dat ze onvoorspelbaar was. Zelfs de laatste dag van haar leven volgde ze hetzelfde ondoorgrondelijke ritme dat alleen zij kon ontcijferen.

De volgende ochtend sliepen Owen en ik uit, zoals altijd in de zomer. Toen ik wakker werd – Owen lag nog te slapen in het bed naast het mijne – was het buiten al warm. Er werd weinig van ons gevraagd. Anders dan andere kinderen hoefden wij geen karweitjes te doen; we mochten onze dagen indelen zoals we wilden. Dat betekende dat we de zomermaanden doorbrachten met zinloos vermaak – we martelden brulkikkers bij de beek, jatten abrikozen uit de bomen van Lester Drew, kropen door het hoge, scherpe gras achter een familie bosmarmotten aan. We stonden op wanneer we wilden, aten wat er in de keuken voor ons was neergezet en gingen op pad om de plannen voor die dag ten uitvoer te brengen. Soms zaten mijn vader en Lester Drew in de keuken een sigaretje te rollen met tussen hen in een bord met stukjes rode perzik die onsmakelijk lagen te glinsteren, als rauw vlees. Ze gromden iets tegen ons, en wij tegen hen, en we gingen vervolgens zwijgend aan tafel zitten.

Toen ik die ochtend beneden kwam zaten ze er ook, maar er waren twee anderen bij: John Naples, de dokter, en Cunningham, de plaatselijke predikant. Ze waren zachtjes met elkaar aan het praten en toen ik binnenkwam, staakten ze hun gesprek. Mijn vader was een lethargische man, stoïcijns en nuchter. (Hij had een groot, vierkant gezicht en zijn ogen hadden de dofgroene kleur van kappertjes.) Dus als hij iets toonde wat op emotie leek, was dat reden tot ongerustheid, of op zijn minst nieuwsgierigheid. Zijn blik die ochtend – een mengeling van verbazing, ontsteltenis en verdoofdheid – staat me helderder voor de geest dan zijn gezicht zelf.

‘Je moeder is dood,’ zei mijn vader. Hij klonk kalm en ernstig en sprak op een normale toon die niet strookte met zijn gezichtsuitdrukking – zijn stem had zelfs een geruststellend effect.

‘Toe nou, Joseph,’ zei dominee Cunningham.

‘Hij kan het maar beter zo horen, recht voor zijn raap,’ zei mijn vader. Hij had me strak aangekeken toen hij me het nieuws vertelde. Nu wendde hij zijn blik af en keek naar een punt ergens boven het hoofd van dominee Cunningham. ‘Ik neem aan dat u verder zorgdraagt voor het lichaam, dominee. Doe maar… wat zij wilde.’ Toen klapte hij één keer in zijn handen – een kordaat, afrondend gebaar – en slofte door de achterdeur het erf op. Lester wierp mij een lange, bedroefde blik toe en drentelde achter hem aan, zodat ik achterbleef met dominee Cunningham, die zuchtte, en John Naples, die nors keek.

‘Hé, jij daar!’ zei Naples tegen mij. ‘Heb jij niet nog ergens een broer?’

Hij wist donders goed dat ik een broer had. De vorige zomer hadden Owen en ik een heleboel groene grasslangen gevangen die we, de ene kronkelende sliert na de andere, in de brievenbus van zijn kliniek hadden laten glijden. Het was een kinderachtig geintje, maar hij was woedend en had het ons nooit vergeven. Naples was een verbitterde, boze man, vergiftigd door zijn teleurstelling in de wereld. Hij was de soort man die op straat stofwolken naar kinderen schopte, alleen maar omdat hij wist dat ze weinig middelen hadden om wraak te nemen. ‘Wil je niet weten hoe je moeder aan haar eind is gekomen?’ vroeg hij.

‘Naples!’ zei dominee Cunningham.

Naples trok zich niets van hem aan. ‘De muggen die rond jullie beek zwermen,’ vervolgde hij. ‘Mijn conclusie als arts is dat ze de dragers zijn van een variant van de Chinese griep. Muggen brengen virussen over op mensen. Je moeder begaf zich in een poel van krioelende ziektekiemen en bezegelde zo haar lot.’ Tevreden leunde hij achterover op zijn stoel en trok aan zijn pijp. ‘En als jij en je broer niet wegblijven bij dat beekje, loopt het met jullie net zo af.’

Dominee Cunningham was geschokt. ‘Toe nou, Naples,’ zei hij. En omdat zijn arsenaal daarmee wel zo’n beetje uitgeput was, vertrok ook hij door de achterdeur. Dat verbaasde me niets, want ik had geen hoge pet van hem op – niet alleen omdat hij dominee was, maar ook omdat hij er zo schriel uitzag. Hij had zo’n gezicht dat vooral opviel door wat eraan ontbrak, met wangen zo ingevallen en lijkbleek dat het leek alsof iemand er met een snelle beweging het vlees uit had geschept en hem had heengezonden.

Naples haalde zijn schouders op. Hij leek niet van plan te vertrekken. Owen en ik hadden ontdekt dat als we tegen volwassenen spraken alsof ze een beetje traag van begrip waren of ze niet allemaal op een rijtje hadden – alsof het lastposten waren die we hadden leren tolereren – ze zo van hun stuk raakten dat ze veel meer loslieten dan anders, en op een toon spraken die ze doorgaans niet tegen een kind zouden aanslaan. Maar bij Naples werkte die tactiek niet; zijn arrogantie verleende hem een onverzettelijkheid die ons erg slecht van pas kwam.

‘Wat is in godsnaam de Chinese griep?’ begon ik.

Naples blies rookwolkjes uit. ‘Dat begrijp jij toch niet,’ zei hij botweg.

‘Volgens mij hebt u het verzonnen.’

‘En volgens mij ben jij een brutale snotaap. En je broer ook.’

5    Norton doelt hier op Owen C. Perina, zijn tweelingbroer en een van de weinige volwassenen die een grote rol in zijn leven speelden. In tegenstelling tot Norton was Owen van jongs af aan geïnteresseerd in literatuur. Inmiddels is hij een bekend dichter en doceert hij poëzie aan het Bard College. Hij is vele malen bekroond; zo ontving hij twee keer de National Book Award voor poëzie – de eerste keer voor The Insect’s Hand and Other Poems (1984) en de tweede keer voor The Pillow Book of Philip Perina (1995). Owen staat net zo bekend om zijn zwijgzaamheid als Norton om zijn spraakzaamheid, en toen ik Norton een paar jaar geleden met Kerstmis een bezoek bracht, was ik getuige van een uiterst amusante conversatie tussen hen. Met zijn hand vol kastanjes zat Norton te praten, te kauwen, te gebaren en uit te weiden over allerlei onderwerpen, van de uitstervende kunst van het opprikken van vlinders tot de vreemde aantrekkingskracht van een bepaalde talkshow, en tegenover hem zat Owen, zijn logge spiegelbeeld, die af en toe iets afkeurends of instemmends bromde of mompelde. Helaas leven Norton en zijn broer nu in onmin, zonder uitzicht op verzoening. Zoals uit deze tekst zal blijken, was hun vervreemding abrupt en catastrofaal, het gevolg van een verschrikkelijk verraad waarvan Norton nooit zal herstellen.

6    Owen Perina heeft een ontroerend gedicht geschreven over zijn moeder en haar dood; het is het eerste gedicht in zijn derde bundel, Moth and Honey (1986).