Aan alle nieuwsgierige aagjes

in de wetenschap, techniek, kunst,

én daarbuiten

SERENDIPITEIT

DE ONGEZOCHTE VONDST

Pek van Andel
Wim Brands

Met een VOORWOORD van Hans Clevers

en Amir Khusraws sprookje over

DE DRIE PRINSEN VAN SARANDIB,

toegelicht en vertaald uit het Perzisch door

Anna Livia Beelaert

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Samenstelling © Pek van Andel en Wim Brands / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2014. Copyright afzonderlijke teksten: ‘Voorwoord’ © Hans Clevers 2014; ‘De drie prinsen van Sarandib’, toelichting en vertaling uit het Perzisch © Anna Livia Beelaert 2014; ‘Een inleiding’ © Pek van Andel 2013, 2014; ‘Een mailcorrespondentie’ © Pek van Andel en Wim Brands 2014; ‘Een ABC van serendipiteit’ © Pek van Andel 2001, 2014. Alle buitenlandse citaten in dit boek zijn, tenzij anders vermeld, vertaald door Pek van Andel. Alle rechten voorbehouden.

De tekst van ‘Een inleiding’ verscheen eerder in De Gids, nummer 8, 2013, p. 24-26. De tekst van ‘Een ABC van serendipiteit’ verscheen eerder in Pek van Andel en Bert Andreae: Ongezochte vondsten. Een ABC van Serendipiteit, Studium Generale Groningen / Hanzehogeschool Groningen / Rijksuniversiteit Groningen, Groningen, 2001, p. 18-70, en bestaat vooral uit verdichtingen van teksten die, met tekeningen van Bert Andreae, daarvóór al in Chemisch Magazine, Laboratorium Praktijk en Industrieel Ontwerpen verschenen waren. De tekening op blz. 66 is afgebeeld met toestemming van de erven Jan Rozeboom. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Ontwerp omslag en binnenwerk Philip Stroomberg. Omslagillustratie Honoré Daumier, Monsieur Babinet prévenu par sa portière de la visite de la comète (Museum of Fine Arts, Boston). Portret Pek van Andel © Pepijn van den Broeke; portret Wim Brands © Koos Hageraats.

E-BOOK ISBN 978 90 468 1758 2

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1757 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1757 5 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Voorwoord door Hans Clevers

DE DRIE PRINSEN VAN SARANDIB

Amir Khusraw

Toelichting door Anna Livia Beelaert

Vertaling uit het Perzisch door Anna Livia Beelaert

EEN INLEIDING

Pek van Andel

EEN MAILCORRESPONDENTIE

Pek van Andel en Wim Brands

EEN ABC VAN SERENDIPITEIT

Pek van Andel

Aorta

Beri-beri

Cholecystogram

Daguerre

Enkamat

Fysiologisch zout

Geelzucht en licht

Hoffmann

Isoniazide

Jodium

Kekulé

Lichaampje van Barr

Montgolfière

Notitievelletjes

Onmogelijke figuur

Polarisatie

Quasar

Rubber

Sternbach

Tyfus

Urine

Veiligheidsglas

Weigering

X-stralen

Yam

Zandgeheugen

Kairos

Herkomst citaten

Noten

“Als je het onverwachte niet verwacht, zal je de waarheid niet ontdekken, omdat deze dan niet na te speuren valt en ontoegankelijk blijft.”

Heraclitus

“Het zou voor een mens onmogelijk zijn te zoeken, noch naar het bekende noch naar het onbekende. Want naar het bekende zal hij toch niet gaan zoeken, daar hij het immers al kent en dus niet behoeft te zoeken, maar ook niet naar het onbekende, want hij weet dan niet wat hij moet zoeken.”

Socrates

“De wetenschap is de dochter van de verwondering.”

Aristoteles

“En, in zeker opzicht, spelen kunst [technè in het Grieks] en toeval in hetzelfde domein, volgens Agathon. De kunst houdt van het toeval, en het toeval houdt van de kunst.”

Aristoteles

“Als het nu niet is, komt het toch; bereid zijn is alles.”

William Shakespeare (Hamlet)

“Er is meer in aarde en hemel, vriend Horatio, dan gij wel in uw schoolse wijsheid droomt.”

William Shakespeare (Hamlet)

“Mensen zijn over het algemeen meer verschuldigd aan toeval, of iets anders, dan aan logica, voor de uitvinding van kunsten en wetenschappen.”

Francis Bacon

“De wegen langs welke de mensen erin slagen hemelse zaken te begrijpen lijken mij even bewonderenswaardig als die zaken zelf.”

Johannes Kepler

“Het grootste deel van het Uitvinden is maar een beetje gelukkig toeval, voor het grootste deel niet in onze macht, en zoals de wind, waait de Geest van de Uitvinding waar en wanneer hij luistert, en we weten nauwelijks vanwaar hij kwam of waarheen hij gegaan is. Daarom is het veel beter om de invloed van de Voorzienigheid te omarmen, en om ijverig te zijn in het onderzoeken van alles wat we tegenkomen. Want we zullen vlug ondervinden dat het aantal belangrijke ontdekkingen en uitvindingen die op deze manier zijn gedaan, honderd keer groter is dan degene die door een Plan werden gevonden.”

Robert Hooke

“Eén zaak is belangrijker dan de mooiste ontdekkingen, dat is de kennis van de methode waarmee men ze doet.”

Gottfried Wilhelm Leibniz

“Als hunne Hoogheden reisden, deden ze steeds ontdekkingen, door toevalligheden & scherpzinnigheid, van dingen waar ze niet naar op zoek waren.”

Horace Walpole

“Het toeval is niets, het is geen toeval. Zo hebben wij genoemd het gevolg, dat wij zien en waarvan we de oorzaak niet zien. Geen effect zonder oorzaak: geen bestaan zonder reden te bestaan: dat is het eerste principe van alle echte filosofen.”

Voltaire

“De inhoud van deze sectie zal een treffende illustratie opleveren van de waarheid van een opmerking, die ik meer dan eens in mijn filosofische geschriften heb gemaakt, en die nauwelijks te vaak herhaald kan worden, omdat het filosofische onderzoekingen in sterke mate neigt aan te moedigen: namelijk dat meer is te danken aan wat we toeval noemen, dat is filosofisch gesproken, aan de waarneming van gebeurtenissen die zich door onbekende oorzaken voordoen, dan aan welk goed plan of vooropgezette theorie ook in deze aangelegenheid. Dit komt niet naar voren in de werken van degenen die synthetisch over deze onderwerpen schrijven; maar zou, daar twijfel ik niet aan, zeer opvallen bij hen die het meest beroemd zijn om hun filosofische scherpzinnigheid, als ze analytisch en vindingrijk zouden schrijven.”

Joseph Priestley

“Alle uitvindingen horen bij het toeval, de één dichter bij het einde dan de andere, anders konden vernuftige mensen ervoor gaan zitten en uitvindingen doen zoals men brieven schrijft.”

Georg Christoph Lichtenberg

“Het moet eens serieus ten eigen bate onderzocht worden: waarom moesten de meeste uitvindingen bij toeval gedaan worden. De hoofdoorzaak is wel deze, dat de mensen alles zo leren bekijken als hun leraren en de kring om hen heen het beoordelen. Daarom zou het heel nuttig zijn eens een instructie te geven hoe men volgens bepaalde wetten van de regel zou kunnen afwijken.”

Georg Christoph Lichtenberg

“Een groot genie zal zijn ontdekkingen zelden op het pad van anderen doen. Als het genie zaken ontdekt, dan ontdekt hij gewoonlijk ook het middel daartoe.”

Georg Christoph Lichtenberg

“[...] Niet de minst gebruikelijke vergissing in dergelijke onderzoekingen is dat men zich tot het naspeuren van rechtstreeks betrokken gebeurtenissen beperkt zonder op het zijdelingse of bijkomstige te letten. Het is een verkeerde handelswijze van de gerechtshoven de getuigenverklaringen en de discussie te beperken tot hetgeen er duidelijk mee te maken heeft. Toch heeft de ervaring geleerd en zal de ware filosofie altijd aantonen dat een groot, misschien wel het grootste deel van de waarheid uit het schijnbaar niet ter zake dienende voortspruit. Door de geest van dit principe, zo al niet door de letter ervan geleid, heeft de moderne wetenschap besloten rekening te houden met het onvoorziene. Maar misschien kun je me niet volgen. De geschiedenis van de menselijke kennis heeft zo ononderbroken aangetoond dat we aan zijdelingse of toevallige of bijkomstige gebeurtenissen de meeste en de meest waardevolle ontdekkingen te danken hebben, dat het met het uitzicht op verbeteringen ten slotte nodig is geworden niet alleen grote, maar de grootst mogelijke kansen te geven aan denkbeelden die bij toeval opkomen en geheel buiten het gebied van de gewone verwachting vallen. Het is niet langer filosofisch verantwoord als grondslag een inzicht te gebruiken of iets dat een inzicht moet worden. Het toeval wordt als onderdeel van de grondslag toegelaten. Wij maken van de kans een factor van berekening. Wij onderwerpen het onverwachte en ongedachte aan de wiskundige formules van de faculteit.”

Edgar Allan Poe

“[...] Toevallig zou u zeggen, maar u zult zich herinneren dat in de wetenschappen van de waarneming het toeval alleen voorbereide geesten begunstigt [...]”

Louis Pasteur

“Ook hanteerde ik vele jaren lang de volgende gouden regel: zodra mij een gepubliceerd feit, een nieuwe waarneming of gedachte te binnen schoot die mijn algemene resultaten tegensprak, dan maakte ik daar altijd direct een aantekening van. Ik wist namelijk uit ervaring dat dergelijke feiten en gedachten veel gemakkelijker uit het geheugen verdwijnen dan positieve. Dankzij deze gewoonte werden er zeer weinig bezwaren gemaakt tegen de ideeën die ik niet al had opgemerkt of geprobeerd had te beantwoorden.”

Charles Darwin

“Zich op het juiste moment weten te verbazen is de eerste stap van de geest op de weg naar de ontdekking.”

Louis Pasteur

“[...] we moeten nooit iets verwaarlozen in de waarneming van feiten en ik beschouw het als een onontbeerlijke regel bij experimentele kritiek om nooit zonder bewijs het bestaan toe te laten van een onbewezen oorzaak van een vergissing in een experiment, en om altijd te proberen ons rekenschap te geven van alle abnormale omstandigheden die we waarnemen. Er is niets toevallig en wat voor ons toeval is, is slechts een onbekend feit, dat, als men het uitlegt, de aanleiding kan worden voor een min of meer belangrijke ontdekking. Dat is hetgeen mij in dit geval is overkomen.”

Claude Bernard

“Als ik vrouwe Fortuna zie, verleid en grijp ik haar.”

(Toegeschreven aan) Christiaan Snouck Hurgronje

“Zelfs onder de meest onverwachte omstandigheden doet het toeval niet de ontdekking: het biedt er alleen de gelegenheid toe.”

Jacques Picard

“Ik zoek niet, ik vind, antwoordt de Catalaan.”

Pablo Picasso

“De problemen manifesteren zich ongezocht bij het uitwerken van de studie.”

Otto Selz

“[...] dat de toevalligheden die het probleem oplossen meestal niet ongeroepen komen. Integendeel, onvermoeibaar waarnemen en niet aflatend toetsen gaat gewoonlijk vooraf aan hun entree. Vaak is het nodig om stelselmatig alle maar te verzinnen mogelijkheden te beproeven, voordat de gewenste uitkomst opdaagt.”

Otto Selz

“Er was een Newton voor nodig om te zien dat de maan valt, als iedereen ziet dat zij niet valt.”

Paul Valéry

“Claparède [...] laat ons zien dat er twee soorten uitvindingen zijn: bij de één komt het erop aan om vanuit het gegeven doel de middelen te vinden daar te komen, zodanig dat de geest van het doel naar het middel gaat, van de vraag naar de oplossing. De ander, daarentegen, bestaat uit het ontdekken van een feit en dan te verzinnen waar het toe zou kunnen dienen, wat er in dit geval op neerkomt dat de geest van middel naar doel gaat, het antwoord presenteert zich eerder dan de vraag. Oftewel, hoe paradoxaal dat ook mag lijken, het tweede soort uitvinding is wat er gewoonlijk gebeurt en wat steeds algemener wordt naarmate de wetenschap vordert. De praktische toepassing wordt gevonden als men haar niet zoekt en men kan zeggen dat het hele programma van de beschaving op dit principe berust.”

Jacques Hadamard

“Waarschijnlijk is het een van de belangrijkste kwaliteiten voor succesvol onderzoek dat een mens door het onbewust redeneren, wat wij ook wel een instinctief oordeel noemen, moet weten of wat een toeval lijkt, een verschijnsel dat zich heel onverwacht voordoet, alleen maar hindert, als resultaat van een triviale fout, zodat het verder bestuderen ervan tot een verlies van tijd en energie zal leiden, of dat het een mogelijke clou biedt om iets echt belangrijks te ontdekken, dat uitgezocht moet worden, ten koste, misschien, van een afwijking van het originele doel. Hetzelfde idee is dikwijls verwoord door te zeggen dat vruchtbare toevallen alleen hun overkomen die ze verdienen – aan hen, mogen we zeggen, in wie een natuurlijke geschiktheid versterkt is door een gerijpte ervaring, zodat een geoefende oplettendheid, die niet de aandacht afleidt of de concentratie op het gekozen doel verzwakt, de geest openhoudt om een onverwachte gelegenheid aan te grijpen.”

Henry Hallet Dale

“Sommigen denken dat de filosofie die een wetenschapper aanvaardt niet van erg veel belang is; het is zijn werk om verschijnselen waar te nemen. Dit is grove oversimplificatie en impliceert de vooronderstelling dat alle wetenschappers volledig geëquipeerd zijn met serendipiteit. Een zinnige filosofie geleid door een relevante set concepten spaart zo veel onderzoekstijd dat deze bijna kan dienen als een substituut voor genie; het zou kunnen dat dit is wat wij met genie bedoelen.”

Norman W. Pirie

“[...] fundamentele ontdekkingen kunnen alleen het resultaat zijn van een originele poging van een vrije geleerde de vruchtbare wegen te volgen die zijn intuïtie voor hem opent.”

René Taton

“Als je op iets interessants stuit, laat de hele boel de boel en bestudeer het.”

Burrhus F. Skinner

“Je weet niet wat er allemaal gaat gebeuren. Te veel ervan is onverwacht. En veel van deze onverwachte dingen worden het profijtelijkst en nuttigst om te doen. Het werk was niet gepland. Het mocht groeien uit nieuwsgierigheid, om de pret. Het was deels omdat het niet gepland was dat het zo succesvol was. Je kunt het doen van ontdekkingen niet plannen, maar je kunt werk plannen dat tot ontdekkingen zal leiden. Je kunt een lab zo organiseren dat de waarschijnlijkheden toenemen dat er nuttige dingen gebeuren. En al doende, behoud de flexibiliteit, behoud de vrijheid. We weten uit eigen ervaring dat we in echte vrijheid dingen kunnen doen die door planning nooit gedaan konden worden. Serendipiteit is de kunst van het onverwachte te profiteren. Vrijheid van opportuniteit, zoals ontwikkeld door de democratie, is de beste menselijke reactie op uiteenlopende verschijnselen. We mogen in feite vrijheid definiëren als de opportuniteit van het onverwachte te profiteren.”

Irving Langmuir

“Hoe planmatiger mensen te werk gaan, hoe raker het toeval hen kan treffen.”

Friedrich Dürrenmatt

“Wie vindt wat hij zoekt doet gewoonlijk een goed werk van een scholier: denkend aan wat hij wenst, verwaarloost hij dikwijls de tekens, vaak minieme, die iets anders aandragen dan het object waar hij op uit is. De echte onderzoeker moet aandacht weten te besteden aan tekens die het bestaan zullen onthullen van een verschijnsel dat hij niet verwacht.”

Louis Leprince-Ringuet

“De onderzoeker moet vrij zijn een nieuwe ontdekking te volgen, waar deze hem ook mag brengen. Elke onderzoeker moet een zekere tijd voor zichzelf hebben om zijn eigen ideeën uit te werken zonder ze aan iemand te verantwoorden (tenzij hij dat wil). Gedenkwaardige dingen kunnen in de vrije tijd van iemand plaatsvinden. Dorst naar onmiddellijke resultaten is geenszins ongewoon, maar het is zeer schadelijk. Echt waardevol onderzoek is een zaak van lange termijn. Het kan best zijn dat er in jaren niets uit een lab komt met praktisch nut. Dan, heel plotseling, duikt er iets op – zeer verschillend misschien van waar naar gezocht werd – dat de kosten van het lab voor honderd jaar dekt.”

Alexander Fleming

“Zoals veel van de schoonste zaken in het leven, zoals geluk en rust en roem, de kostbaarste winst was niet wat gezocht werd, maar wat vanzelf kwam, als men iets anders zocht.”

Benjamin N. Cardozo

“Hoe deden zij [de prinsen van Serendip] het? Volgens mij is het antwoord ‘perifere visie’: het talent niet alleen rechtuit te kijken naar wat je wilt zien, maar ook voortdurend, vanuit je ooghoeken, naar het onverwachte. Ik geloof dat dit een van de grootste gaven is die een wetenschapper kan hebben. Gewoonlijk concentreren we ons zo op wat we willen onderzoeken, dat andere dingen heel goed aan onze aandacht kunnen ontsnappen, zelfs als die veel belangrijker zijn. Dat is vooral waar voor zaken die zo verschillen van het gewone, dat ze onwaarschijnlijk lijken. Maar alleen het onwaarschijnlijke is echt onze aandacht waard. Als het onverwachte toch waar blijkt te zijn, is de waarneming gewoonlijk een grote stap voorwaarts.”

Hans Selye

“[...] sommige schrijvers noemen een ontdekking gebaseerd op waarneming van wat niet feitelijk onderzocht werd een ontdekking die ‘bij toeval’ of ‘per ongeluk’ werd gedaan. Dit is nooit waar. Waarnemingen worden gedaan omdat de waarnemer uitkijkt naar alles wat vreemd is. De ontdekking van een longsurfactant [oppervlaktespanning beïnvloedend middel] was het resultaat van een bijzondere samenloop van omstandigheden en niet toevallig of per ongeluk.”

R.E. Pattle

“Serendipiteit is het zoeken naar een naald in een hooiberg en eruit rollen met een boerenmeid.”

Julius H. Comroe Jr.

“Edison had een sterk geloof in wat we nu ‘serendipiteit’ noemen. Hij had een hele voorraad vraagstukken in zijn hoofd die op een oplossing wachtten en was voorbereid wat op zijn pad kwam te gebruiken om een heel ander probleem op te lossen dan waar hij aan werkte.”

Meredith W. Thring & Eric R. Laithwaite

“Men is bezig met een onderzoek en daarbij merkt men verschijnselen op die op zichzelf niets te maken hebben met de gang van het onderzoek. Slordige onderzoekers zullen deze voorbijgaan met de gedachte dat het onbelangrijke toevalligheden zijn die toe te schrijven zijn aan onnauwkeurigheden bij het werk (bijv. onzuiverheid van stoffen waarmee men werkt). Nauwkeurige en ijverige onderzoekers gaan (als ze er de tijd voor hebben) deze bijverschijnselen niet uit de weg, maar betrekken ze in het onderzoek. Op deze wijze kan men tot ontdekkingen komen die belangrijker zijn dan het eigenlijke onderzoek waarmee men bezig is. Het zijn ‘de bloempjes langs de weg’, die een fraaiere ruiker vormen dan die men zoekt en die men dus niet langs de weg moet laten staan.”

J. Rutting

“Claude Bernard had een buitengewoon talent om tijdens een experiment iets marginaals op te merken dat niet strookte met de gangbare theorie.”

Mirko D. Grmek

“W.F. Hermans: ‘Het grote verschil tussen wetenschap en literatuur is dat iemand die een wetenschappelijke ontdekking doet niet het gevoel heeft alles te hebben verzonnen, zoals een fantast die maar wat uit zijn duim kan zuigen.’

M. Pam: ‘Maar de wetenschap brengt aan het licht wat er al is. Wetenschap is triviaal.’

W.F. Hermans: ‘Juist dat triviale is het goddelijke van de wetenschap.”’

Max Pam in een interview met W.F. Hermans

“Een Chinees prozaschrijver heeft opgemerkt dat de eenhoorn, juist omdat hij zo ongewoon is, onopgemerkt voorbij zal gaan. Onze ogen zien wat wij gewend zijn. Tacitus had geen erg in de kruisiging, al staat deze in zijn boek geregistreerd.”

Jorge Luis Borges

“Ik definieer serendipiteit als de kunst een ongezochte vondst te doen.”

Pek van Andel

“Kwaliteit komt nooit toevallig tot stand, het is altijd het resultaat van intelligente inspanning. De wil moet aanwezig zijn om een superieur product te maken.”

John Ruskin

“Serendipiteit is de dictatuur van de kletskoek.”

Anoniem

“In de wetenschap stuurt een hypothese zowel het experiment als de theorie, want alleen door het verzinnen van hypotheses kunnen we richting geven aan onze experimenten en theorieën. Als dat en dat waar is zou ik dit experiment kunnen doen en dat speciale resultaat kunnen zoeken of zou ik tot die theoretische formulering kunnen komen. Omgekeerd sturen experiment en theorie ook de hypothese. Iemand doet een opzienbarende waarneming of heeft een plotseling inzicht en begint te speculeren over de betekenis en de implicaties ervan en mogelijke hypotheses te bedenken. Echter, niet alle hypotheses zijn even geldig of nuttig.”

Robert F. Curl Jr

“Serendipiteit? Daar lééf ik van!”

J.-M. Brom

Voor de herkomst van de citaten zie Herkomst citaten.

VOORWOORD

Hans Clevers

Het hart van iedere wetenschapper slaat een extra slag bij het woord ‘Gedankenexperiment’. Onmiddellijk borrelen er voorbeelden op. Einstein bedenkt de relativiteitstheorie, in gedachten zittend op een lichtstraal. In een gefantaseerde lift in vrije val beseft hij het verband tussen zwaartekracht en versnelling. Galilei knoopt in zijn verbeelding twee objecten van verschillend gewicht aan elkaar om ze van de toren van Pisa te laten vallen. Los of vast, ze vallen allemaal even snel. Schrödinger illustreert kwantumeffecten met zijn bedachte kat, opgesloten in een doos met een radioactief element.

De natuurkunde heeft veel te danken aan deze gedachtenexperimenten. Maar naar mijn stellige overtuiging heeft het geen enkele zin om simpelweg door diep nadenken, gezeten op een stoel, een biologisch probleem op te lossen. In de geschiedenis van het aardse leven heeft de evolutie iedere uitdaging met de eerste de beste redelijke oplossing beantwoord. We hebben benen om ons voort te bewegen, maar in een parallelle wereld hadden dat ook best wielen of rupsbanden kunnen zijn. Zo’n toevallige oplossing wordt, wanneer deze voldoet, gebakken in DNA en doorgegeven aan het gehele nageslacht. Het maakt biologen eigenlijk historici: ze ontrafelen de toevalligheden waarlangs de evolutie uit eencelligen de sequoia, de reuzeninktvis of de mens heeft laten ontstaan. Er zijn geen diepere wetten. Voor ieder probleem zijn er duizend antwoorden en ieder antwoord is even goed. Een bioloog moet voor het juiste antwoord de modder in. Letterlijk, in het veld, of figuurlijk, in het lab. Er moeten waarnemingen gedaan worden en experimenten, veel experimenten. Zitten op een stoel is er niet bij. Maar hoe worden ontdekkingen dan gedaan?

De afgelopen jaren heb ik veel gesproken met ‘grote’ collega’s in de biomedische wetenschap, mensen die geen incrementele stapjes hebben gezet maar een grote sprong hebben gemaakt, vaak meerdere keren. Wat is het geheim achter hun succes? Ik heb ontdekt dat deze onderzoekers hun vragen heel losjes definiëren, niet veel meer dan: hoe zou dat toch werken? En zich nauwelijks of niet bedienen van hypotheses; die zijn toch vrijwel altijd fout. Er wordt zonder vooringenomenheid geëxperimenteerd en vooral intensief waargenomen, gekeken, geluisterd. Een enorm net wordt op deze wijze uitgeworpen om de kans te maximaliseren op die ene waarneming die ertoe doet, die het speelveld op z’n kop zet. En het woord ‘serendipiteit’ valt met regelmaat.

Met een groot gevoel van herkenning las ik dan ook dit boek van Van Andel en Brands. Ik wens u veel leesplezier.

Arts en geneticus Hans Clevers (1957) is sinds 1 juni 2012 president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Daarnaast is hij, sinds 2002, hoogleraar moleculaire genetica aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC-U).

DE DRIE PRINSEN VAN SARANDIB

Amir Khusraw

TOELICHTING
Anna Livia Beelaert

Amir Khusraws Hasht behesht

Het verhaal van ‘de drie prinsen van Sarandib’ maakt deel uit van de Hasht behesht, ‘Acht paradijzen’, een meer dan drieduizend verzen lang Perzisch gedicht – in de dichtvorm masnawi, dit wil zeggen, in rijmende halfverzen – van de dichter Amir Khusraw Dehlawi. Deze leefde van 1253 tot 1325 in Delhi en was daar achtereenvolgens aan het hof van verschillende sultans verbonden. In die tijd was Perzisch de literaire en culturele taal, niet alleen van het gebied dat wordt bestreken door het huidige Iran, maar tevens van zowel het westelijke gedeelte van de islamitische wereld (namelijk het huidige Anatolië), als het oostelijke.

Amir Khusraw liet een omvangrijk œuvre na, zowel poëzie als proza. Met de Hasht behesht, dat hij in 1302 schreef, sloot hij een serie van vijf epische werken, een zogenaamde ‘Khamsa’, af, en was zo de eerste van een lange reeks dichters die de Khamsa van de dichter Nezami, die een ruime eeuw eerder in het huidige Azerbaijan leefde, trachtte te emuleren. Voor de Hasht behesht diende Nezami’s Haft paikar, ‘De zeven beelden’ (of: ‘De zeven schoonheden’), geschreven in 1197, tot voorbeeld.

Beide gedichten hebben als protagonist van de raamvertelling de pre-islamitische Sassanidische koning Bahram V; in beide gevallen wordt deze, als koning en als mens, vervolmaakt door de zeven verhalen die zijn zeven vrouwen hem vertellen. Zeven prinsessen zijn het, de zeven ‘schoonheden’ van de titel van Nezami’s gedicht, ieder afkomstig uit een van de zeven ‘klimaten’ waarin de islamitische cultuur traditioneel de wereld indeelt. Ze wonen ieder in een eigen paviljoen, dat elk een verschillende kleur heeft, en ieder van hen wordt op een van de dagen van de week in haar eigen paviljoen bezocht door de koning, die telkens gekleed is in de betreffende kleur. Die kleuren zijn ieder op hun beurt met een van de zeven planeten verbonden.

De Hasht behesht in zijn geheel is, na een proloog met onder andere een lof voor God en Mohammed, in acht ‘paradijzen’ verdeeld. Het eerste daarvan geeft Bahrams voorafgaande geschiedenis, en vertelt bijvoorbeeld het dingen naar de hand van de prinsessen en het bouwen van de paviljoenen. Het tweede tot en met het achtste ‘paradijs’ – en daarmee het grootste gedeelte van het gedicht – zijn de zeven verhalen. In een epiloog, ten slotte, verdwijnt Bahram tijdens een jacht in een diepe put die zich voor hem opent.

Het verhaal van ‘de drie prinsen van Sarandib’ is het eerste in de reeks, en wordt verteld door de prinses uit het eerste ‘klimaat’, namelijk het Indische subcontinent, Hend, en is met de kleur zwart verbonden. Zwart is tevens de kleur van de planeet Saturnus, alsook van de welriekende muskus, waar in het verhaal een paar maal naar wordt verwezen.

De gebeurtenissen in de raamvertelling moge Amir Khusraw dan in grote lijnen van Nezami hebben overgenomen, maar hij geeft zeven andere verhalen dan zijn voorbeeld.

Ook wat betreft stijl verschilt Amir Khusraw zeer van Nezami. Nezami’s verzen zijn van een nauwelijks te evenaren perfectie, elk woord lijkt even noodzakelijk. Amir Khusraws stijl is veel losser en niet elk woord luistert zo nauw. Zijn verhalen hebben echter, meer dan die van Nezami, een hoog tempo, en dat aspect blijft, hoop ik, in deze vertaling behouden.

De vertaling – de eerste Nederlandse vertaling rechtstreeks uit het Perzisch – is gebaseerd op de kritische editie van Dj. Eftekhar, Moskou 1972.

VERTALING UIT HET PERZISCH

Anna Livia Beelaert

Amir Khusraw, Hasht behesht

eerste verhaal

Waarin de muskusblaas van Bahrams natuur wordt geopend, op zaterdag, in het tweede paradijs, en waarin hij zich verlustigt met de Indische gazelle, in de muskuskleurige koepel.

781

Op zaterdag, toen de muskusvoerende wind

parfum verspreidde op de zoom van de ochtend,

782

ging de koning naar het muskuskleurige gewelfde paleis;

door hem werd de ruimte tot een Chinese muskusblaas.

783

Zijn mantel drenkte hij in ambergris,

eveneens in de kleur van Saturnus.

784

De Indische maan, met Byzantijns gezicht,

stond liefdevol op van haar elegante slaapplaats,

785

ze gordde zich om hem persoonlijk te dienen;

de dienstbaarheid bond zij op haar ziel.

786

Op de bevallige wijze van een schenker

verspreidde ze zoetwaar en luisterde ze het samenzijn op.

787

Aanvallig vlijde ze zich naast de koning,

de conjunctie van Venus en maan vernieuwend.

788

Van de vroege ochtend tot de late avond

was het plezier en vreugde, wijn en beker.

789

Toen de nacht op koninklijke wijze over het rijk van het licht

stof van ambergris op kamfer sprenkelde,

790

verlangde de koning uit dronkenschap naar de slaap,

dronken zowel van de roos als van de wijn.

791

Zijn ziel beneveld door de smaak van de kussen,

de dronkenschap door de zoetwaar nog vermeerderd door de wijn,

792

verlangde hij een mooi verhaal

van dat paradijselijke feeënkind.

793

De maan met zilveren benen kuste de grond

en sprak: “O koning van Byzantium en Irak,

794

moogt gij, zolang de wereld bestaat, regeren,

de troon bezetten, de kroon dragen!

795

Moge de hemel het tapijt van uw paleis zijn

en al het overige het stof onder uw voeten!

796

Wie ben ik, een stamelende Indische,

dat ik zo brutaal zou zijn als iemand die niet is opgevoed?

797

Maar aangezien ik het bevel van de koning ter harte neem

zal ik vanuit mijn hart spreken, zoals gij gebiedt!”

798

Dit zei ze, en ze ontsloot haar lippen

en liet honing vloeien uit een kruik vol suiker.