Benjamin Kaplan

CUNEGONDES
ONTVOERING

Een geschiedenis van religieuze strijd in de tijd van de Verlichting

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Roelof Posthuma

Oorspronkelijke titel Cunegonde’s Kidnapping. A Story of Religious Conflict in the Age of Enlightenment

© 2014 Benjamin J. Kaplan

© 2014 Nederlandse vertaling Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslagontwerp Bureau Beck

E-BOOK ISBN 978 90 468 1775 9

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1762 9

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1762 9 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/benjaminkaplan

Voor Katy, met heel mijn hart

.

INHOUD

Dankbetuigingen

Overzicht van de voornaamste figuren in het verhaal

Inleiding

1 Daar slaapt de duivel tussen

2 Doop is doop

3 Op deze bodem

4 Fluiten naar het gezag

5 Geuzenhonden

6 Vergelding

7 Morele zekerheid?

8 Haar Hoog Mogende Heren

9 Nadagen

Conclusie

Lijst van illustraties

Afkortingen

Aantekeningen bij de bronnen

Noten

.

DANKBETUIGINGEN

Nooit heb ik zo van mijn werk als historicus genoten als tijdens het onderzoek voor en het schrijven van dit boek. Het plezier dat het mij heeft opgeleverd om me onder te dompelen in een zo dramatisch en levendig verhaal, maakt me des te dankbaarder jegens iedereen die daarbij geholpen heeft. Allereerst wil ik de Leverhulme Trust en de John Simon Guggenheim Memorial Foundation danken voor de research fellowships die het project hebben ondersteund. Mijn dank gaat in gelijke mate uit naar het University College London, voor het studieverlof en andere ondersteuning. De medewerkers van de archieven waar ik mijn onderzoek deed, waren buitengewoon behulpzaam en flexibel, met name dr. Stephan Flesch en de heer Ulrich Dühr van het Landeskirchliches Archiv in Düsseldorf, mevrouw Margarethe Dietzel van het Stadtarchiv Aachen en mevrouw drs. L. Wiggers van het Regionaal Historisch Centrum Limburg. De heer Thomas Richter, die in het kader van zijn proefschrift onderzoek doet naar de Akense protestantse gemeentes, deelde zijn kennis en verzamelde bronnen ruimhartig met mij. Monsieur Jean Marie Fastré van de Abbaye du Val-Dieu in België heeft werkelijk hemel en aarde bewogen om mij aan een afbeelding voor een illustratie te helpen. Het interieur van de gereformeerde kerk te Vaals en de doopschaal uit 1762 werden mij vriendelijk getoond door de emeritus predikant ds. C.J. Hollemans. Mijn promovendus Jaap Geraerts deed onderzoek voor mij in het Regionaal Archief Tilburg. Veel heb ik geleerd van de reacties uit het publiek dat mij voordrachten hoorde houden over het onderzoek voor dit boek. Voor die feedback wil ik de collega’s en studenten van UCL, Columbia, Yale, Cambridge en de Universiteit van Amsterdam danken, alsmede de deelnemers aan het Low Countries Seminar van het Institute for Historical Research, de Sixteenth Century Studies Conference, de Reading Early Modern Studies Conference en een symposium over gemengde huwelijken dat in het Deutsches Historisches Institut in Rome werd gehouden. Ik heb de deskundigheid en het professionalisme van mijn redacteur bij Yale University Press, Jennifer Banks, bijzonder op prijs gesteld. Hetzelfde geldt voor haar assistent Heather Gold, cartograaf Bill Nelson en mijn agente Valerie Borchardt. Ook wil ik mijn erkentelijkheid uitspreken voor de nuttige commentaren en suggesties van anonieme wetenschappers die mijn manuscript voor de gang naar de pers lazen. Ten slotte bewees mijn vrouw Katy me de onschatbare dienst om het complete manuscript door te lezen en me te helpen de verhalende kwaliteiten ervan te verbeteren.

Een deel van de inleiding werd eerder gepubliceerd als onderdeel van een artikel, ‘Religious Encounters in the Borderlands of Early Modern Europe: The Case of Vaals’, in Dutch Crossing, 37/1, maart 2013, p. 4-19 (online op www.maneypublishing.com/journals/dtc). Een deel van het eerste hoofdstuk werd eerder gepubliceerd als onderdeel van een essay, ‘“For They Will Turn Away Thy Sons”: The Practice and Perils of Mixed Marriage in the Dutch Golden Age’, in Piety and Family in Early Modern Europe: Essays in Honour of Steven Ozment, red. Benjamin J. Kaplan en Marc R. Forster, Aldershot, Ashgate, 2005, p. 115-133, copyright © 2005. Mijn dank gaat uit naar Maney Publishing en Ashgate Publishing voor hun toestemming om deze publicaties te mogen hergebruiken.

.

OVERZICHT VAN DE VOORNAAMSTE FIGUREN IN HET VERHAAL

Familie

Sara Maria Erffens, vrouw van Hendrick Mommers

Hendrick Mommers, echtgenoot van Sara, lakenscheerdersgezel

Cunegonde (Cunigunda) Mommers, Hendricks zuster

Mathias Erffens, Sara’s vader, meester-lakenscheerder

Geestelijkheid

Johannes Wilhelmus Bosten, pastoor van de katholieke parochie van Vaals

Frans Hendrick Bosten, kapelaan van de katholieke parochie van Vaals

Quirinus Finck, kapelaan van de katholieke parochie van St. Adalbert, Aken

Petrus Rademacker, voorganger van pastoor Bosten

Johannes Pferdmenges, calvinistische dominee van Burtscheid

Dorpsbewoners

Anna Olivier, vroedvrouw

Martinus Buntgens, koster van de katholieke parochie van Vaals

Andries Buntgens, vader van Martinus, koerier

Conrad Wolff, smid

Relschoppers

Sebastian Gimmenich, boerenknecht van de hoeve Melaten, later boer van de Grosse Neuenhof

Johannes Grommet, boerenknecht

Hendrick Lotmans, knecht van Conrad Wolff

Pieter Koetgens, boerenknecht (onschuldig)

Functionarissen

Abraham van den Heuvel, luitenant-drossaard van het Land van ’s-Hertogenrade; sterft in augustus 1762

Willem Frederik de Jacobi de Cadier, opvolger van Van den Heuvel als luitenant-drossaard

Graaf Charles Bentinck, heer van Nijenhuis, hoogdrossaard van het Land van ’s-Hertogenrade

Johan Frans à Brassard, burgemeester van Vaals

Isaac Daniel Fellinger, griffier van de Vaalse rechtbank; sterft in juni 1764

Peter Strauch, burgemeester van Aken

Advocaten

Stephan Arnold Schmalhausen, advocaat van pastoor Bosten; diaken van de gereformeerde gemeente in Vaals

H.J. Wilkin, advocaat van pastoor Bosten

Johann Wilhelm Hasenclever, advocaat namens de luitenant-drossaard, volgt Fellinger op als griffier

J.J. Levericksvelt, advocaat namens de luitenant-drossaard

En verder

Johann Arnold von Clermont, textielfabrikant

1. Vaals en omgeving: detail van een achttiende-eeuwse kaart van de Landen van Overmaas

.

INLEIDING

Elke historicus droomt van de ontdekking van verborgen schatten in de archieven en bibliotheken waar hij zich door bergen papier heen werkt, van de vondst van onbekende documenten die het verleden tot leven brengen en ons begrip ervan veranderen. Voor ons zijn die als glanzende goudklompjes die de ogen verrukken met visioenen van vergane werelden. Meestal moeten we het stellen met bronnenmateriaal dat anderen al vóór ons hebben geëxploreerd. We ontlenen er vervolgens opnieuw waarde aan door andere vragen te stellen en er nieuwe methoden op toe te passen. Mawar op een avond in de zomer van 2008 had ik het geluk een maagdelijke goudader aan te boren. En dat uitgerekend in het Nationaal Archief in Den Haag, waarvan de collecties waarschijnlijk meer en zorgvuldiger zijn uitgeplozen door generaties van onderzoekers dan de inhoud van enig ander archief in Nederland. Tegenwoordig zijn de inventarissen uiteraard elektronisch doorzoekbaar en dankzij die technologische vooruitgang kon ik honderden archiefcollecties, tot en met de meest onwaarschijnlijke, doorzoeken op gevallen van kinderontvoering.

Ik deed in die tijd onderzoek naar de geschiedenis van interconfessionele huwelijken, of, met een wat algemenere term, religieus ‘gemengde’ huwelijken. Het is een weinig bestudeerd onderwerp, zelfs onder historici die zich bezighouden met de geschiedenis van religieuze tolerantie en conflicten. Tot voor kort hadden zij vooral veel aandacht voor het ideaal van tolerantie zoals verwoord door beroemde schrijvers als Locke en Voltaire. Ook deden ze onderzoek naar wetgeving en beleidsprincipes waarmee vorsten of overheden religieuze andersdenkenden zekere vrijheden toekenden. Maar ze bestudeerden niet hoe gewone mensen van verschillende geloven in het dagelijkse leven op elkaar reageerden en met elkaar omgingen. Dat was deels het gevolg van een, inmiddels allang achterhaalde, exclusieve gerichtheid op grote mannen en grote gebeurtenissen. Bovendien benaderden ze tolerantie niet in de eerste plaats in termen van gedrag. Het is pas van de laatste jaren dat historici hun aandacht zijn gaan richten op wat ik de praktijk van de tolerantie zou willen noemen: de afspraken en aanpassingen die het mensen van verschillende geloofsovertuigingen mogelijk maken om vreedzaam naast elkaar te leven. Hoe dergelijke regelingen precies werken, wanneer ze mislukken en waarom religieuze tolerantie op sommige plaatsen en in sommige tijden floreert, maar elders en op andere momenten niet, zijn vragen die bijzonder relevant zijn voor onze wereld van vandaag.

Van alle vormen die tolerantie kan aannemen, leek het gemengde huwelijk mij altijd de meest intieme en mogelijk meest veeleisende variant. In het pre-moderne Europa betekende een huwelijk met iemand van een ander geloof het aangaan van een heilige en verondersteld permanente verbintenis met die persoon. Het betekende ook dat je fundamenteel verschillende geloofsopvattingen, praktijken en waarden in je huis en privéleven toeliet. Hoe konden mannen en vrouwen elkaar in alle gemoedsrust hun geloof in praktijk laten brengen, terwijl ze ervan overtuigd waren dat ze hun geliefde daarmee aan het hellevuur prijsgaven? Als ze ervan uitgingen dat andere geloofsovertuigingen verdorven en zondig waren, hoe was het dan mogelijk dat ze met de vijand in bed stapten? Kerken schreven verschillende regels voor op allerlei gebieden, variërend van voeding en seks tot het ritme van werk en rust – denk bijvoorbeeld aan het katholieke onthoudingsgebod in de vastentijd: welke voorschriften wonnen het in een gemengd huishouden? Waren het de mannen die hun vrouwen in een patriarchale wereld hun religieuze opvattingen oplegden? En de meest beladen vraag van allemaal: hoe moesten gemengde stellen hun kinderen opvoeden? Ook al waren het vragen van zeer persoonlijke aard, toch voelden tal van bezorgde buitenstaanders zich er intensief bij betrokken: familieleden, geestelijken, ambtenaren, zelfs gewone leden van de gemeenschap waarin het echtpaar leefde. Al deze groepen eisten onder bepaalde omstandigheden het recht op om in te grijpen en ervoor te zorgen dat de kinderen van het echtpaar in het ‘ware’ geloof werden opgevoed.

In het pre-moderne Europa was het huwelijk van een christen met een Jood of moslim onwettig en ongeldig als niet een van de partijen zich bekeerde. Een ‘gemengd huwelijk’ was daarom een verbintenis tussen twee christenen die tot verschillende Kerken behoorden. In het overgrote deel van Europa kwam dit in de praktijk niet voor tot de protestantse Reformatie in de zestiende eeuw onbedoeld een dramatische opsplitsing van het westerse christendom in rivaliserende Kerken teweegbracht: rooms-katholiek, luthers, calvinistisch (gereformeerd), doopsgezind, enzovoort.1 Tegen het eind van de eeuw hadden deze rivalen zich ten opzichte van elkaar geprofileerd en leerden ze hun volgelingen dat ze als vrome christenen en trouwe volgelingen van het enige ‘ware’ geloof de vijanden van hun Kerk, die ook Gods vijanden waren, dienden te haten. Het was daarom geen wonder dat het continent werd geteisterd door een reeks bloedige en vernietigende godsdienstoorlogen. Maar het beeld is zeker niet alleen maar duister. Van de Britse eilanden tot op de vlakten van Litouwen bleven tienduizenden grote en kleine gemeenschappen altijd religieus gemengd. Mensen met verschillende geloofsovertuigingen vonden er meestal een modus vivendi om de vrede voor kortere of langere tijd te bewaren. Voor het merendeel van deze gemeenschappen geldt dat de relaties tussen de christelijke groeperingen nooit zijn bestudeerd. Het is echter aannemelijk dat in de meeste althans een paar mannen en vrouwen religieus gemengde huwelijken aangingen.

Vooral de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, kortweg de Republiek, stond in de zeventiende eeuw bekend om de vele gemengde huwelijken. Officieel kende deze vrijplaats van tolerantie een calvinistisch georiënteerd staatsbestuur en alle overheidsdienaren werden geacht de Nederduits Gereformeerde Kerk voor te staan. Achter de façade van eenheid was de Republiek in religieus opzicht echter de meest diverse en pluralistische staat van Europa. Buitenlanders die Amsterdam en andere steden bezochten, verbaasden zich erover hoe vreedzaam de aanhangers van allerlei verschillende geloven over het algemeen naast elkaar leefden en God op hun eigen manier aanbaden. Volgens veel getuigen speelden gemengde huwelijken een grote rol bij het cultiveren van deze tolerantie. Zo merkte een pamfletschrijver in 1602 bijvoorbeeld op dat ‘Heromnes’, de gewone man uit de Republiek, ‘het verbranden van ketters niet goed kon verdragen. Want als de een zijn nicht, de ander zijn oom, de derde zijn zoon, ja sommigen zelfs hun vrouwen, die hun dierbaarder zijn dan hun eigen ziel, uit hun armen naar de dood zagen voeren? (...) hoe denkt u dat zoiets zou kunnen lukken, mijne heren? Hoeveel vreugde zou dat opleveren, denkt u?’2 De antwoorden op deze retorische vragen waren uiteraard ‘niet’ en ‘geen’: de verwantschap en genegenheid die mensen van verschillende geloven verbonden, maakten het hele idee van vervolging pijnlijk. Sommige historici en sociale wetenschappers hebben generaliserend gesuggereerd dat gemengde huwelijken, ongeacht of de betreffende groepen door religieuze, raciale of andere verschillen worden gedefinieerd, wederzijdse acceptatie verhogen en goede verstandhoudingen bevorderen. Velen beschouwen de mate waarin gemengde huwelijken voorkomen als een maatstaf voor de tolerantie tussen verschillende groepen.

In de loop van mijn onderzoek ontdekte ik echter, weinig verrassend, dat niet alle gemengde huwelijken in de Republiek even harmonieus waren. Ze waren zelfs niet allemaal vreedzaam: zo nu en dan greep een van de echtelieden (gewoonlijk de man) bijvoorbeeld naar geweld of intimidatie om de partner tot een bekering te dwingen. Wat me echter het meest intrigeerde, waren de gevallen van kinderontvoeringen die ik tegenkwam. De zaken verschilden weliswaar allemaal, maar het waren veelal familieleden van het kind die de ontvoeringen uitvoerden. Een stereotiep scenario was bijvoorbeeld dat een van de ouders van het kind was overleden, zoals in die tijd veel voorkwam. In dergelijke omstandigheden kon een familielid van de overledene actie ondernemen om te voorkomen dat de achtergebleven ouder zijn of haar religie aan de kinderen zou opdringen. Na verloop van tijd kwam ik tot de conclusie dat de meeste kinderontvoeringen in die periode voortkwamen uit onenigheid over de religieuze opvoeding, veelal van kinderen uit gemengde huwelijken. Ik begon vervolgens de inventarissen van archieven systematisch te doorzoeken op zulke ontvoeringen, en op een dag stuitte ik op die manier op een buitengewoon dossier.

Het bevond zich in de collectie van het secretariaat van de Nederlandse stadhouders, geen plek waar je geschreven bronnen over gemengde huwelijken zou vermoeden, aangezien de stadhouders geen religieuze, maar politieke en militaire leiders waren. Bovendien was het dossier verkeerd gearchiveerd: de archivaris vermeldde ’s-Hertogenbosch als plaats van herkomst, in plaats van ’s-Hertogenrade, in het uiterste zuidoosten van de Republiek, in het huidige Zuid-Limburg. Het was een zeer omvangrijk pak, bestaande uit 163 documenten met in totaal meer dan 1500 handgeschreven bladzijden.3 De stukken, daterend uit de jaren 1760, handelen bovendien niet over zomaar een ontvoering, maar over een poging tot babyroof. Iemand was tijdens een doopplechtigheid een gereformeerde kerk binnengerend, had de baby gegrepen die door de doopmoeder boven de doopschaal werd gehouden (calvinisten gebruikten vaak een kleine draagbare schaal in plaats van een doopvont) en had geprobeerd ervandoor te gaan. De dader in kwestie was een jonge katholieke vrouw die Cunegonde heette. Zij wilde het kind naar een katholieke priester brengen om het daar te laten dopen. Wie was die vrouw? Was het hartstocht, onbegrip of waanzin die haar tot een dergelijke onbesuisde actie bracht? Cunegonde haalde voordat ze gearresteerd werd zelfs de deuren van de kerk niet met de baby. Maar daarmee was het verhaal nog lang niet ten einde. Twee dagen later werd de vrouw zelf ontvoerd, althans, dat was het woord dat de Nederlandse autoriteiten gebruikten toen een bende gewapende katholieken haar uit de cel bevrijdde en snel afvoerde om haar voor de komende bestraffing te behoeden. Geconfronteerd met deze dubbele wandaad zetten de plaatselijke overheden een reeks vervolgingen op touw. Het omvangrijke dossier dat ik had gevonden, bevatte verslagen van het gerechtelijk onderzoek. Het sappigst waren de processen-verbaal van de verhoren: daarin reconstrueerden de bij de gebeurtenissen betrokkenen, veelal analfabeten, de verschillende stadia van het drama en deden ze tot in detail verslag van hun eigen woorden en acties. Tot mijn aanvankelijke verbazing waren de stukken echter niet afkomstig van het proces tegen Cunegonde en haar bevrijders, maar van een zaak tegen de plaatselijke katholieke pastoor, ene Johannes Wilhelmus Bosten, die kennelijk volgens de Nederlandse autoriteiten als een soort schimmige éminence grise het brein achter de gebeurtenissen vormde.

Enthousiast over mijn vondst begon ik vrienden in Nederland te vertellen dat ik onderzoek deed naar een periode van religieus conflict in Limburg, in het huidige stadje Vaals. Het verraste me dat ze de plaats allemaal kenden en zelfs hadden bezocht, meestal op een schoolreisje of tijdens een dagje uit met het gezin. Vaals is bekend vanwege het zogenoemde Drielandenpunt, aan de rand van de plaats (afb. 2, 3), dat met zijn 322,5 meter de dubieuze eer heeft het hoogste punt van het notoir vlakke en waterrijke Nederland te zijn. Het is ook het punt waar de grenzen van Nederland, België en Duitsland bij elkaar komen, vandaar de naam. Vanaf 1839 tot 1919 was het zelfs een vierlandenpunt, een unicum. In die periode bestond er een minuscuul, kunstmatig landje dat Moresnet heette, waarvan de grens eveneens bij Vaals liep. Het Drielandenpunt, sinds de jaren 1920 commercieel gepromoot als bezienswaardigheid, ligt op de top van de Vaalserberg in een glooiend landschap met een aangename afwisseling van weiden, akkers, dorpen en kleine bosschages (hoewel er ook industriegebieden en een grote stad in de buurt liggen). Het is gezegend met alle attracties van het massatoerisme, zoals een informatief monument, uitkijktoren, labyrint, souvenirwinkel, café, snackbar en natuurlijk een grote parkeerplaats. Tegenwoordig trekt het Drielandenpunt meer dan een miljoen bezoekers per jaar, en ik werd al gauw een van hen.

De identiteit van het huidige Vaals wordt voor een groot deel bepaald door de ligging aan het Drielandenpunt. Sinds 1976 is het een centrum van de Maas-Rijn Euregio, een interregionaal verband dat de samenwerking tussen aangrenzende delen van Duitsland, België en Nederland bevordert, onder meer op het gebied van onderwijs en economische ontwikkeling. Hoe verder de Europese integratie voortschreed, des te meer werd het stadje een centrum van toerisme en monumenten. In 1994 werd een voormalig douane-controlehuisje aan de Nederlands-Duitse grens ingericht als een éénkamermuseum dat de naam Klèng Wach kreeg, dialect voor ‘klein wachthuis’ (afb. 4). In het museum worden aandenkens aan nationale scheidslijnen als de historische herinnering aan een gelukkig voorbij verleden gepresenteerd. Het beeld van ‘Rencontre’ (ontmoeting) aan de doorgaande weg in het stadje is een van de recente monumenten die zijn opgericht om de eenheid of vriendschappelijke relaties tussen staten in het huidige Europa te symboliseren.4

2. Moderne kaart van Nederland met Vaals in de uiterste zuidoosthoek van het land.

Ook in de vroegmoderne tijd was Vaals een plaats van grenzen en ontmoetingen. Wat nu de Nederlands-Duitse grens is, scheidde Vaals toentertijd van het gebied van Aken, een vrije rijksstad van het Heilige Roomse Rijk. Een lijn die min of meer op de huidige Nederlands-Belgische grens leek, vormde de scheiding tussen Vaals en het hertogdom Limburg, dat deel uitmaakte van de Zuidelijke Nederlanden, waar eerst de Spaanse en later de Oostenrijkse Habsburgers de scepter zwaaiden. Vaals zelf behoorde bij ’s-Hertogenrade, een van de drie Landen van Overmaas (zo genoemd omdat ze, vanuit Brussel gezien, aan de overkant, de oostzijde van de Maas lagen). Deze gebieden werden in de zeventiende eeuw verdeeld tussen de Nederlandse Republiek en de Habsburgers. Samen met de aangrenzende dorpen Vijlen en Holset vormde Vaals een geïsoleerde, kleine enclave van de Republiek, van de overige Landen van Overmaas gescheiden door het Duitse graafschap Wittem. Dergelijke anomalieën – kleine gebieden die bij een staat horen maar van de rest van het grondgebied zijn afgescheiden – bestaan vrijwel nergens meer. Het belangrijkste verschil ten opzichte van vandaag is echter dat de grenzen tussen Vaals en de omliggende gebieden in de vroegmoderne tijd niet alleen politiek maar ook religieus van aard waren. De Republiek was officieel calvinistisch, maar Aken, Limburg en Wittem waren onwrikbaar katholiek. Omgeven door katholieke staten, was Vaals een buitenpost, niet alleen van de Republiek maar ook van de ‘ware gereformeerde religie’. Daardoor werd het een toneel van intensieve contacten – en, zoals we zullen zien, conflicten – tussen protestanten en katholieken.

3. Het huidige Drielandenpunt: een pilaartje markeert de plek waar de Nederlandse, Duitse en Belgische grenzen elkaar raken. De cirkel rondom de pilaar geeft met verschillend gekleurde stenen de territoria van de drie landen aan. Een klein segment van de cirkel aan de rechterzijde geeft de voormalige locatie van Moresnet aan.

Hoe verder ik in mijn documenten doordrong, des te duidelijker zag ik dat de ligging van Vaals van cruciaal belang was om het verhaal van ‘Cunegondes ontvoering’ te kunnen begrijpen. Cunegonde Mommers was een Duitse, katholieke vrouw uit de parochie van Würselen, in het gebied van Aken. Haar broer Hendrick was getrouwd met Sara Maria Erffens, een Nederlandse calvinistische vrouw uit Vaals. Het echtpaar woonde in haar geboortedorp. De baby die Cunegonde probeerde mee te nemen, was hun pasgeboren zoon, die gedoopt werd in de kerk van zijn moeder. De katholieken die Cunegonde uit de cel bevrijdden, woonden op minder dan een uur gaans van Vaals, maar aan de andere kant van de grens, in het gebied van Aken. Daar brachten ze de vrouw ook naartoe, buiten bereik van de Nederlandse autoriteiten, althans dat hoopten ze.

4. De Klèng Wach: een voormalig douanehuisje aan de Nederlands-Duitse grens, nu een klein museum gewijd aan de geschiedenis van de grens. Het gebouw direct erachter staat op de plek van de voormalige katholieke pastorie waar pastoor Johannes Wilhelmus Bosten woonde. Het rijtje palen rechts loopt recht over de voormalige hoofdweg tussen Vaals en Aken. Vroeger stond hier een slagboom.

Het verhaal opende mijn ogen voor het verrassende feit dat mensen van verschillende geloofsovertuigingen niet alleen ‘samen’ leefden in religieus gemengde gemeenschappen. Zoals de meeste onderzoekers interpreteerde ik tolerantie vóór die tijd in termen van mensen die bij elkaar in dezelfde steden en dorpen, buurten en straten woonden. Maar stel dat iemand op of in de buurt van de grens tussen een calvinistische en een katholieke staat woonde – of althans tussen twee staten met verschillende officiële religies. In het vroegmoderne Europa waren er honderden van zulke grenzen, vooral in de Duitse landen van Centraal-Europa, waar het politieke gezag versplinterd was en verspreid over een groot aantal vorstendommen, kantons, steden en andere heerlijkheden. Sommige waren heel klein, andere hadden bijzonder grillige vormen, met enclaves en exclaves die ze onlosmakelijk met hun buren verbonden. Zelfs als hun eigen gemeenschappen in religieus opzicht homogeen waren, kwamen de bewoners van dergelijke gebieden regelmatig in aanraking met mensen van een ander geloof, door grensoverschrijdende contacten en reizen. Dat was zeker het geval in een tijd waarin grenzen zelden werden bewaakt en zelfs niet altijd in exacte, geografische termen waren vastgelegd. Mensen uit naburige gemeenschappen ontmoetten elkaar hoe dan ook, deden zaken met elkaar, konden vrienden worden en trouwden misschien zelfs onderling. Op die manier, besefte ik, kwamen veel meer Europeanen met religieuze diversiteit in aanraking dan algemeen werd aangenomen. Ook zij moesten worstelen met alle dilemma’s die daarmee gepaard gingen in een tijdperk waarin religie de identiteit van individuen en gemeenschappen sterk bepaalde.

Niet dat Vaals altijd een zuiver calvinistische gemeenschap was, of dat de buurgemeenten zuiver katholiek waren. Integendeel, het voorbeeld van Vaals laat zien hoe onvoorstelbaar complex en vruchtbaar de religieuze vermenging in een grensgebied kon zijn. Hoewel hun stadje deel uitmaakte van een calvinistische staat, waren de meeste inwoners van Vaals eigenlijk katholiek, waarmee ze tot de grootste religieuze minderheid in de Republiek behoorden. Aan de andere kant hadden de naburige katholieke staten kleinere, protestantse minderheden. Ironisch genoeg waren de meeste protestanten die in Vaals naar de kerk gingen geen inwoners van het stadje. De zondagse kerkgangers waren afkomstig uit Aken, Eupen in het hertogdom Limburg en Burtscheid, een dorpje net onder Aken, onder gezag van een abdis. Voor honderden protestanten uit de omgeving, die in hun eigen woonplaats geen erediensten mochten houden, was Vaals een toevluchtsoord en de protestantse kerken aldaar werden speciaal voor hen gebouwd. In het kleine dorpje dat zelfs in 1750 nog geen vijftien huizen in zijn kern telde, verrezen op die manier maar liefst vier protestantse kerken. Een daarvan was Nederduits-gereformeerd (calvinistisch), maar de diensten werden met het oog op de bezoekers veelal in het Duits gehouden. De andere drie waren Waals (Franstalige calvinisten), luthers en doopsgezind. De katholieken van Vaals hadden de oude parochiekerk van het dorp in gebruik, een privilege waarvan de katholieken in de Republiek buiten de Landen van Overmaas alleen maar konden dromen. Waarom werd dit hun vergund? Omdat de regio het karakter had van een grensgebied. In tal van opzichten boden de politieke grenzen die kriskras door het gebied liepen bescherming en steun voor religieuze minderheden van allerlei slag. Ik kwam uiteindelijk tot de conclusie dat het verhaal over Cunegondes ontvoering evenzeer over grenzen ging als over gemengde huwelijken. Het liet zien hoe gewone mensen en autoriteiten voordeel trokken uit politieke scheidslijnen en ze gebruikten om religieuze doelen te bereiken. En anders dan het misschien lijkt, liet het verhaal ook zien dat grenzen niet alleen beperkingen inhielden; ze boden mogelijkheden en vormen van vrijheid die er anders niet waren geweest.

Nadat ik de schat aan documenten in Den Haag had ontdekt, ging ik, zoals elke rechtgeaarde onderzoeker zou doen, op zoek naar bronnen om ze in een context te plaatsen en het buitengewone verhaal dat ze vertelden nader te verklaren. En of ik die gevonden heb! Veel bronnen lagen in Maastricht, in de archieven van het Regionaal Historisch Centrum Limburg; nog meer waren er in Aken en Düsseldorf te vinden. Uit de documentatie maakte ik op dat de twee ontvoeringen van 1762 zeker geen geïsoleerde gebeurtenissen waren. Integendeel, ze vormden de climax van meer dan twee decennia incidenteel religieus geweld in de regio rond Vaals. In die tijd moesten de autoriteiten van de Republiek tot tweemaal toe troepen naar het dorp sturen om hun geloofsgenoten te beschermen. En in plaats van een einde te maken aan die episode, wakkerde de vervolging van Cunegonde, haar bevrijders en de katholieke pastoor de wederzijdse woede alleen maar verder aan. De katholieken antwoordden met een golf van gewelddadige aanvallen, waarop de Nederlandse autoriteiten alle katholieke kerken in ’s-Hertogenrade lieten sluiten. Tegen de tijd dat het conflict ten einde liep, had het de schaal aangenomen van een klein internationaal incident. Bijna per ongeluk was ik op een onbekende godsdienstoorlog gestuit, geen officieel verklaarde strijd tussen staten, maar een onofficiële volksoorlog waarin regionale katholieken en protestanten tegenover elkaar stonden.

Het meest verrassende feit was echter dat het conflict midden in de achttiende eeuw werd uitgevochten. Als het in de zestiende of zeventiende eeuw was gebeurd, zou er, althans deels, een logische verklaring voor zijn geweest, aangezien dit tijdperk, vooral de periode van ruwweg 1550 tot 1650, traditioneel bekendstaat als het ‘tijdperk van de godsdienstoorlogen’. Religieuze conflicten waren in die tijd zo algemeen en wijdverspreid dat ze in de ogen van veel historici eerder de norm dan de uitzondering waren. Maar het geweld in Vaals vond plaats tijdens het zogenoemde ‘tijdperk van Verlichting’, de periode waarin het verlichte denken een definitief stempel op de Europese cultuur zou hebben gedrukt. Sterker, het geweld bereikte zijn hoogtepunt exact in het decennium dat in veel geschiedenisboeken als het toppunt van de ‘Hoge Verlichting’ wordt aangemerkt. Cunegonde deed haar poging tot babyroof in 1762 en de daaropvolgende vervolgingen duurden vijf jaar. In die periode rolden een paar van de meest invloedrijke werken van de Verlichting van de Europese drukpersen: Rousseaus Émile (Nederlandse titel: Emile, of Over de opvoeding) en Du contrat social (in het Nederlands altijd onder de Franse titel verschenen), Voltaires Traité sur la tolérance en Dictionnaire philosophique (Filosofisch woordenboek), Beccaria’s Dei delitti e delle pene (Over misdaden en straffen), Lessings Laokoon, oder über die Grenzen der Malerei und Poesie (Laocoön, over de grenzen van schilderkunst en poëzie) en de laatste delen van de monumentale Encyclopédie van Diderot en d’Alembert. Van alle ideeën die in deze werken werden verwoord was er geen essentiëler voor het waardesysteem van de verlichtingsfilosofen dan het ideaal van religieuze tolerantie. De meest vermaarde van alle filosofen, Voltaire (in wiens satirische novelle Candide een fictieve figuur met de naam Cunegonde voorkomt) voerde precies in dezelfde jaren koortsachtig campagne voor tolerantie.

Anders dan de meeste denkers uit vroeger eeuwen, beschouwden de verlichtingsfilosofen tolerantie niet slechts als een concessie aan een betreurenswaardige realiteit. Ze roemden verdraagzaamheid als een morele deugd, een uitdrukking van het ware christendom, een van de fundamenten van een beschaafde samenleving. In hun gretigheid om wat zij de duisternis van de onwetendheid en het bijgeloof noemden te verdrijven met het licht van de rede, wezen ze de tolerantie aan als de ultieme expressie van de rede in religieuze zaken. Waar sommige verlichtingsdenkers vijandig stonden tegenover de georganiseerde godsdienst, wilden de meesten de verspreiding bevorderen van wat zij beschouwden als redelijker vormen van religieuze opvattingen en praktijken. In beide gevallen hadden ze echter aan niets een grotere hekel dan aan fanatisme in al zijn verschijningsvormen: dweperij, onverdraagzaamheid, vervolging, strijd, dogmatisme, censuur. Terwijl ze alle oude en bekende argumenten voor tolerantie naar voren haalden, ontwikkelden ze ook nieuwe. Zo interpreteerden de filosofen de religieuze vrijheid als één aspect van een bredere vrijheid van denken en expressie, een vrijheid voor elk individu om te geloven en, zoals Voltaire zei, ‘slechts te denken wat zijn rede... dicteert’.5 En deze vrijheid was volgens hen een universeel recht dat alle mensen van nature bezaten.

De tijd waarin de religieuze conflicten in Vaals speelden, werpt dan ook voor de hand liggende vragen op over de invloed van de verlichtingsideeën op de achttiende-eeuwse, Europese samenleving. Er zijn vaak verstrekkende uitspraken over de reikwijdte van die invloed gedaan. Sinds de negentiende eeuw hebben veel historici de Verlichting geroemd om de transformatie van ‘de Europese geest’ of een soortgelijk eenheidsbegrip. In de afgelopen decennia hebben de meeste onderzoekers hun uitspraken genuanceerd door, zij het losjes, de groepen aan te wijzen waarover ze schreven: ‘opgeleide Europeanen’, ‘de geletterde echelons van de Europese maatschappij’, ‘verfijnde cultuur’.6 Meestal negeren ze echter de rest van de samenleving, en verbloemen ze door hun stilzwijgen hoeveel van die samenleving ze negeren. Een recente schatting stelt dat slechts tussen de vijf en zeven procent van de Nederlandse huishoudens deel had aan ‘hogere cultuur’ en ‘het nationale culturele netwerk’.7 Niettemin was de Republiek een van de meest gealfabetiseerde landen in Europa. Historici zijn het erover eens dat de plattelandsbevolking verhoudingsgewijs veel minder in deze cultuur participeerde dan de stadsbevolking, en katholieken veel minder dan protestanten. Wat moeten we dan verwachten in een plaats als Vaals of een van die andere rurale, katholieke gemeenschappen die miljoenen Europeanen herbergden? Veel filosofen hadden een bijzonder lage dunk van hun onontwikkelde tijdgenoten. Vooral boeren leefden volgens hen in een volstrekt andere wereld, een wereld vol primitieve gebruiken, irrationeel bijgeloof, dierlijke voorkeuren en blind geloof.8 Uiteraard moeten we de vooroordelen en verachting van de filosofen niet overnemen. Ook moeten we de zaak niet te eenvoudig voorstellen door een keurige lijn te trekken tussen een verlichte cultuur van de elite en een niet verlichte volkscultuur. Met deze waarschuwingen in gedachte, biedt het religieuze conflict in Vaals niettemin een kijkje in het gedrag en de mentaliteit van grote sociale groepen die cultuurhistorici maar al te vaak negeren.

De tijd waarin ons verhaal speelt, werpt ook vragen op over de manier waarop de geschiedenis van de verdraagzaamheid meestal wordt geschreven. Volgens de meeste historici heeft de westerse geschiedenis gedurende de afgelopen vijfhonderd jaar het geleidelijke ontwikkelingsproces van de ‘opkomst van de verdraagzaamheid’ doorgemaakt. De meest beslissende stap in deze ontwikkeling werd, zoals gezegd, in de achttiende eeuw gezet, toen het gewelddadige religieuze conflict in Europa dankzij de Verlichting tot het verleden ging behoren. Religieuze vijandigheden werden als het product van een primitieve geest afgedaan en verdwenen. De Europeanen omhelsden de tolerantie als een positief goed en een kenmerk van het hogere niveau van beschaving dat ze hadden bereikt. Vanaf dat moment groeide de verdraagzaamheid in de negentiende en twintigste eeuw, om uit te monden in onze moderne verdediging van religieuze vrijheid als een fundamenteel mensenrecht. In dit perspectief gezien is het pleidooi voor verdraagzaamheid van de verlichtingsfilosofen geen geïsoleerd incident; het is een essentiële component van het grote verhaal over de ontwikkeling van de westerse beschaving.9

Zoals ik in een vorig boek heb aangegeven, is dat verhaal problematisch, zowel feitelijk als conceptueel.10 De jaren 1760 zouden geen hoogtepunt in de campagne voor tolerantie hebben gevormd als vervolgingen toen al tot het verleden behoorden. De Traité van Voltaire werd bijvoorbeeld ingegeven door de terechtstelling van de Franse calvinist Jean Calas in Toulouse. De man werd ervan beschuldigd dat hij zijn zoon had gedood in plaats van hem toe te staan katholiek te worden. Voltaire toonde aan dat de beschuldiging volstrekt ongegrond was. Hetzelfde jaar veroordeelden Franse rechters de protestantse familie van Elisabeth Sirven eveneens ten onrechte ter dood vanwege een soortgelijke moord op een vermeende katholieke bekeerling, en een Franse calvinistische dominee werd opgehangen omdat hij zijn pastorale taken uitoefende.11 Het is niet moeilijk om een lange lijst van religieuze vervolgingen en conflicten in achttiende-eeuws Europa op te stellen. De verknochtheid van zowel geleerden als leken aan ons moderne verhaal van vooruitgang is echter zo groot dat dergelijke episodes zijn afgedaan als anachronismen of uitzonderingen op de regel. Maar hoeveel uitzonderingen zijn er eigenlijk nodig om het grote verhaal zelf in twijfel te trekken? En we zouden ons ook kunnen afvragen of de invloed van de Verlichting de verdraagzaamheid werkelijk zo onmiskenbaar bevorderde als beweerd wordt. Zoals we zullen zien, hadden de leden van de heersende klasse in de Republiek in de achttiende eeuw nieuwe, ‘verlichte’ redenen om de oude protestantse vooroordelen tegen het katholicisme te bevestigen.