LEGE STAD

Guus Luijters

LEGE STAD

Verzamelde
herinneringen
1943-1950

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Guus Luijters 2014
Alle rechten voorbehouden
Omslagontwerp studio Jan de Boer
Foto omslag © Freek/Corrie Cramm, mei 1948
Foto auteur © Eddy Posthuma de Boer
NUR 301/320
ISBN 978 90 468 1779 7
www.nieuwamsterdam.nl/guusluijters

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, met
ISBN 978 90 468 1753 7.

Voor Ruth, voor Sara, voor Evie

Ter herinnering aan Martin Cramm,
24 september 1943 – 7 juni 1951

Geheugen, dief van mijn prille jeugd.

– Rosa ter Beek

Vooraf

Het aantal herinneringen dat ons vergezelt is te groot om zich te laten inventariseren. Wie een dagboek bijhoudt, weet dat het zelfs onmogelijk is alle herinneringen aan de voorbije dag vast te leggen. Maar er is een periode in ons leven waaraan we weinig herinneringen hebben. Voor de meeste mensen komt die periode tot een eind in de loop van hun zevende levensjaar. In dat jaar neemt het aantal herinneringen explosief toe, maar het aantal herinneringen aan de jaren daarvoor is beperkt, zo beperkt dat je ze zou kunnen verzamelen. En dat is de opdracht die ik me had gesteld: verzamel alle herinneringen aan de eerste zeven jaar van je leven. Voor een conceptueel kunstenaar zou dit genoeg kunnen zijn. Ik wilde de mij zelf gestelde opdracht ook uitvoeren door mijn herinneringen op te schrijven. Lege stad is geen willekeurige verzameling van jeugdherinneringen, maar vormt een even dwingend als uitputtend geheel.

Tijdens het schrijven van dit boek voelde ik me als in die zomer van lang geleden toen ik in Frankrijk, tijdens mijn vakantie, in een bepaald gebied alle daar voorkomende vlindersoorten heb gevangen. Je begint met de koninginnenpage, je eerste herinnering, dat is makkelijk, maar na iedere herinnering wordt het moeilijker. Uiteindelijk heb ik ze allemaal gevangen, denk ik, al mijn herinneringen aan de eerste zeven jaar van mijn leven.

Een eerste herinnering is een kwetsbaar bezit. Ik herinner me graag dat ik met mijn moeder, die een witte linnen rok droeg en een blauw jasje, naar de Jan van Galenstraat liep waar ze mij op de arm nam en me de passerende Canadese soldaten liet toezingen. ‘Hi Ha Canada!/ Sigaretten, chocola!’ zong ik. Maar, ik ben van het najaar van 1943. Zou ik mij de intocht van de Canadezen herinneren? Mijn eerste herinnering is waarschijnlijk een vertelde herinnering. Ik herinner me dat mijn moeder me vertelde hoe ze me op haar arm nam en me voor de Canadezen zingen liet, ik herinner me dat mijn oma me vertelde hoe mijn moeder me op haar arm nam en me voor de Canadezen zingen liet, ik herinner me dat ik, ik zal zestien zijn geweest, mijn vriend vertelde dat mijn moeder me op haar arm nam en voor de Canadezen zingen liet. Het had een herinnering kunnen worden, maar dat is niet gebeurd. Het hemelsblauwe jasje dat mijn moeder droeg, maakte eerder deel uit van een mantelpak. Ze heeft het nog lang gedragen. En in een grote, platte doos boven in de kast in de slaapkamer bewaarde ze de witte jurk die ze droeg toen ze zich, enkele jaren voor de oorlog, in de tuin van een hotel in Lugano liet fotograferen bij een palmboom. Haar stralende lach is voor de fotograaf.

Ik was van het Houten Schooltje op weg naar huis toen de adem me werd benomen. Ik was duizelig, ging omvallen. Werd alles zwart? Ik ging zitten huilen in een portiek. Iemand zal mijn moeder hebben gewaarschuwd. ‘Wat is er?’ zei ze en ze tilde me op. Ik sloeg mijn armen om haar heen en zei: ‘De kinderen. Ze schreeuwen zo.’ Samen, ik aan mijn moeders hand, liepen we naar huis. ‘Wat heb je gedaan op school?’ vroeg mijn moeder. ‘Gespeeld,’ zei ik, ‘en getekend op mijn lei.’ Het Houten Schooltje had hoge ramen en in ieder klaslokaal stond een grote kolenkachel. De juffrouw heette Braam en droeg het haar in een knot. Als ze iets vertelde moest je stilzitten, met je armen over elkaar. Als ze boos was, legde je je handen op je hoofd. Er zat een meisje in de klas dat ik leuk vond. Ze had rood haar en woonde in een straat die uitkwam op de gracht. Na school liep ik vaak met haar mee. Op de klassenfoto van het Houten Schooltje heeft ze haar kin op de schouder van juffrouw Braam gelegd. Ze heeft een grote strik in haar haar. Haar naam ben ik vergeten.

Wanneer mijn vader uit zijn werk kwam, rook hij naar benzine. Een tijdje later was die geur verdwenen. Of raakte ik er iedere keer weer aan gewend? Nadat hij samen met mijn moeder thee had gedronken, gingen we eten aan het tafeltje dat voor de potkachel stond. We zaten alle drie in een fauteuil. De mijne, die me veel te groot was, had zijkanten van gevlochten riet. In het vlechtwerk zaten ophaaltjes, waaraan het heerlijk pulken was. ‘Laat je vader het maar niet zien,’ zei mijn moeder als ik tussen de middag in mijn stoel zat en mijn vingers langs het rietwerk liet glijden. Op mijn moeder werd mijn vader nooit boos, maar als ik mijn neus naar links of rechts trok, ontstak hij in woede. Van nagelbijten werd hij nog kwader. ‘Maar ik bijt niet op mijn nagels,’ zei ik. ‘Nee,’ zei hij, ‘je scheurt ze en dat is nog erger.’ Mijn moeder had een hekel aan vlekken. Na het eten rookte mijn vader een sigaret, uit een van binnen met zilverpapier bekleed doosje met drie kastelen erop, dat heerlijk rook, en dan moest ik naar bed. Zodra ik in bed lag, het bed van mijn ouders, gingen zij afwassen. Ik zong en luisterde naar het vaatwerk in het teiltje.

De borstel waarmee mijn moeder ’s morgens en ’s avonds mijn haar borstelde heb ik nog, al zou ik niet weten waar. Hij is klein, van bruin hout met lange, zachte haren. Ik had lang, blond krulhaar. ‘Meisjeshaar,’ zei mijn vader graag, waarop mijn moeder hem eraan herinnerde dat hij tot zijn vierde jaar jurkjes had gedragen. ‘Zo ging dat in die dagen,’ zei mijn vader. Hij was een jaar of zes toen hij met zijn broer, zijn moeder en hun tweede vader naar de dierentuin ging. Nadat hij de olifant, die ik nog gekend heb, een paar pinda’s had gevoerd, zei hij: ‘Wat heeft hij een lange neem.’ Het zijn de enige woorden die van mijn vader-als-kind bewaard zijn gebleven. Mijn moeder speelde als kind graag voor koningin. Op een hoge stoel gezeten, met om haar schouders een mantel geslagen, vroeg ze aan haar broer: ‘Wie is de beste klerenpik van het land?’ Een vraag die hij geacht werd te beantwoorden met: ‘Majesteit, dat is klerenpik De Ree.’ Op de lagere school had ze meester Van der Ham. Van hem komen de regels: ‘Vooruit, gij tachtig galjoenen/ riep Spanje gewis aan de Engelse ree./ Vooruit!’

Mijn lappenpop heette Lijs. Mijn eerste boek had linnen pagina’s. Ze lieten een giraf zien en een leeuw, de andere dieren ben ik vergeten. Tot mijn vierde droeg ik een gebreide broek met galgjes en gebreide truien, waarschijnlijk van uitgehaalde wol. Als je ’s winters voor het raam stond en lang genoeg naar buiten keek, zag je de lampen van de lantaarnpalen flauw gaan branden. Pas als het donker was, gingen ze helemaal aan. In huis ging het net zo. Pas na het eten mocht ik aan de schakelaar draaien om alle lampjes van de kroon die boven de tafel hing te laten branden. Ik moest op een keukenstoel klimmen om bij de schakelaar te kunnen. Mijn moeder hield van schemeren. Een enkele keer mocht ik langer opblijven. Dan draaide mijn vader het licht dat ik had aangedaan weer uit en haalde de sterrenkijker tevoorschijn, een lange, koperkleurige buis op een driepoot. Hij zette de kijker op tafel en richtte hem op de maan, die boven de daken hing van de huizen aan de overkant. Eerst keek hij zelf en stelde nog wat aan de kijker. ‘Nou jij,’ zei hij. Gehoorzaam drukte ik mijn oog tegen het oog van de kijker. ‘Zie je de bergen en de kraters van de maan?’ zei mijn vader. ‘Ja,’ zei ik, ‘ik zie ze.’ De bergen en de kraters van de maan.

Mijn opa en oma woonden driehoog boven de brandweer aan de Rozengracht. In het portiek, waar de blauwe stoep naar de eerste verdieping voerde, was de pianowinkel van Swart. ‘Dag mevrouw Swart,’ moest ik zeggen als ik de vrouw van meneer Swart tegenkwam. ‘Ik ben een juffrouw en zij is een mevrouw,’ zei mijn oma. Op mijn vraag waarom dat zo was, antwoordde mijn oma dat het zo was omdat mevrouw Swart met meneer Swart getrouwd was en dat hij de baas van een pianowinkel was. ‘Wacht,’ zei mevrouw Swart als ze mij zag. Ze verdween in de winkel en kwam terug met iets lekkers, een chocolaatje of een borstplaatje. Ik wou graag in de winkel naar de piano’s kijken, maar dat mocht niet. In de winkel speelde iemand op een van de piano’s, maar nooit een liedje dat ik kende van de radio. Borstplaatjes lustte ik niet, maar ik moest ze wel opeten. Je kreeg er een zoete tong van. Na de straatdeur moest je nog twee trappen op. Er was geen licht. Wanneer mijn vader en moeder me op zondagavond kwamen halen en we naar huis gingen, stak mijn vader een sigaret op. Het lichtpuntje van zijn sigaret zweefde door de duisternis. Wij volgden het naar beneden.

In een andere herinnering die ik graag als mijn eerste herinnering beschouw, zitten we bij de radio, mijn vader en moeder, mijn grootvader, mijn oma en ik. Er zijn soldaten verdronken. In een bunker. Het is donker in de kamer. De schuifdeuren naar de tussenkamer zijn gesloten. We zitten aan de eettafel, waar een kleed overheen ligt. Op het kleed liggen kranten uitgespreid. Er brandt een kaars, die schaduwen maakt op het behang. Ik zit bij mijn oma op schoot. De bunker is overstroomd. De soldaten zijn Canadezen. Maar, mijn grootouders hadden geen radio, niet omdat ze hem enkele jaren eerder bij de Duitsers hadden moeten inleveren, maar omdat ze een luidspreker huurden van de radiodistributie. Verspreidde die nieuws in de dagen dat Walcheren onder water werd gezet? Mijn grootouders woonden aan de rand van het centrum. De gemeentetrams die voorbijreden waren blauw, helderblauw, met een open achterbalkon. De ‘Blauwe Tram’ was grijs en ging naar zee. De ‘Kikker’ ging naar Sloterdijk. In de eerste dagen van de oorlog zijn mijn ouders met de ‘Kikker’ naar Sloterdijk gereden en daar getrouwd. Mijn vader droeg een jasje en een das met schuine banen. Mijn moeder heeft een tas onder haar arm en draagt een jurk met ruitjes. Haar schoenen zijn wit met een enkelbandje. Allebei lachen ze.

Mijn oma kwam uit Apeldoorn. Ze was een weeskind en had een stiefmoeder. Als jong meisje is ze een keer naar Texel geweest. Ze bracht van het eiland een houten zwaluw mee, die al meer dan honderd jaar sierlijk langs de wanden scheert. In Amsterdam kreeg ze een dienstje als tweede meisje bij een dokter op de Nassaukade, dokter Spanjer. De doktersvrouw was maar één keer kwaad op haar geweest. Dat was toen ze het kolenfornuis in de keuken had laten uitgaan. Mijn oma en ik liepen op de Nassaukade toen er een oude mevrouw uit het portiek stapte. Ze keek mijn grootmoeder onderzoekend aan en zei toen: ‘Jannetje?’ Mijn grootmoeder heette Jannetje Kastelein. Ze kwam niet graag op de Nassaukade. Liever liep ze met me de Rozengracht af, langs de loodgieter met de enorme kraan aan zijn pui, langs de rotanwinkel en het huis waar Rembrandt had gewoond. We keken wat er draaide in de Capitol en als het niet alle leeftijden was, liepen we door de Jordaan naar de Elandsgracht waar nog een bioscoop was. ‘Wat wil je vanavond eten?’ zei mijn oma. ‘Zal ik spinazie maken of heb je liever boerenkool?’ Spinazie, want die was zo leuk om te wassen.

Het bed van mijn ouders, waarin ik ’s avonds te slapen werd gelegd, had geen einde. Aan alle kanten strekte het wit van de lakens zich uit en was de blauwe zee van dekens die met kleine golven in het duister verdween. Terwijl ik naar de streep licht keek die vanuit de huiskamer door een kier tussen twee deuren naar binnen viel, zong ik alle liedjes die ik kende. Mijn ouders dronken koffie. Mijn vader las de krant. Ik hoorde het ritselen van de pagina’s als ze omgeslagen werden. ‘Nu ophouden met zingen en gaan slapen,’ riep mijn moeder. ‘Zo dadelijk slaat de klok en je weet wat dat betekent.’ De klok sloeg en dwong me op te houden met zingen. Ik hield mijn adem in en wachtte op de vliegtuigen die met honderden tegelijk over ons heen zouden vliegen. Het geluid dat heel ver weg was, zwol aan. De vliegtuigen kwamen snel dichterbij. ‘Mama, mama,’ riep ik, ‘de vliegtuigen.’ Mijn moeder pakte mijn hand en suste me. ‘Je weet toch dat er geen vliegtuigen zijn,’ zei ze, ‘het zijn de treinen. Die rangeren.’ Ik wist het, maar bleef bang.

De vliegtuigen werden beschoten door geschut dat opgesteld stond tussen de boerderijen op het land waar het park zou komen. Je zag de loop van het kanon naar voren springen. Daarna dreven er zwarte wolken aan de lucht. Gedroomde herinnering? Op het onbebouwde zandland waar we schuin op uitkeken, lag lange tijd een vliegtuigvleugel. Dat verzin ik niet. Of wel? De boerderijen werden verlaten. Er werd prikkeldraad omheen gezet, maar in de zomer glipten wij eronderdoor of klommen wij eroverheen en plukten grote bossen bloemen, die we meenamen voor onze moeders. Mijn moeder vond ze mooi. ‘Waar heb je die vandaan?’ vroeg ze. ‘Gekregen van een mevrouw,’ zei ik. Mijn moeder wilde weten hoe de vrouw eruit had gezien, maar dat wist ik niet meer. ‘Je weet toch dat je daar niet mag komen,’ zei mijn moeder. ‘Al die moddersloten. Je moet eerst zwemmen leren.’ ‘Wat een mooie bloemen,’ zei mijn vader toen hij thuiskwam. ‘Van een kar in de straat,’ zei mijn moeder.

Op tweehoog woonden oom Bart en tante Dirkje Root. In de oorlog beleefde mijn vader samen met oom Bart allerlei avonturen. Waar mijn vader graag over vertelde. Het akeligste vond ik het verhaal waarin de mannen na een lange tocht door polders en over dijken met hun bakfiets vol eten bij de pont over het IJ aankwamen. Daar stonden hongerige kinderen, die hoopten op een boterham. ‘Net meeuwen,’ zei mijn vader. Oom Bart heb ik over de oorlog nooit horen praten. Wij kwamen niet bij elkaar over de vloer. Oom Bart bracht roggebrood rond. Op zijn Bedford stond: ‘Gun ze/ Roggebrood van de Hunze’. Soms ging hij een rondje met ons rijden. De auto rook naar olie en achterin rinkelden lege kratten. Op mijn verjaardag mocht ik een feestje geven. Bartje Root wou zijn jas niet uittrekken en daarom duwde ik hem, zodat hij viel. De slagroomtaart viel op de grond en een van de kinderen vroeg aan mijn moeder zijn cadeautje terug. ‘Dat doen we niet meer,’ zei mijn moeder toen iedereen weg was.

Op zaterdag gingen we naar het IJ om mijn vader van de pont te halen. Met de 13 reden we naar het Centraal Station. ‘Zie je oma?’ zei mijn moeder toen we langs de brandweerkazerne kwamen. Ik zag haar niet, maar we zwaaiden. Op het Centraal Station kocht mijn moeder een perronkaartje, dat geknipt werd door een man met een rode pet. ‘Kom je naar de treinen kijken?’ zei hij tegen mij. Mijn moeder schudde haar hoofd. ‘Nee,’ zei ze, ‘daar hebben we geen tijd voor, een andere keer.’ We liepen door de lange gang onder het station. Ik kon de treinen horen ademen. Ze bliezen stoom uit, grote wolken stoom. Ze stonden op grote wielen met grote schoorstenen en een koperen fluit. De fluit maakte een snerpend geluid, wat ik een fijn geluid vond. Voor de scheepshoorn van de pont was ik bang. Daarom gingen mijn moeder en ik nooit naar de overkant, maar keken we naar de schepen die langsvoeren en de spikkels van het zonlicht op de golven. ‘Daar is papa,’ zei mijn moeder. De scheepshoorn liet zich niet horen.

De man met de ballonnen stond op de hoek van de Kalverstraat, bij de bloemenstal. Het was zondagmiddag. Mijn moeder vroeg of ik een ballon wilde. Ik schudde mijn hoofd, nee, een ballon wilde ik niet, maar ze was al naar de ballonnenman toe gegaan. Nu vroeg ze wat voor kleur ballon ik hebben wilde. ‘Rood? Blauw? Groen?’ Ik knikte en de ballonnenman maakte een rode ballon los uit de tros die om zijn stok klitte. De ballon trok het touwtje strak waaraan hij vastzat. ‘Kijk eens jongeman, die is voor jou,’ zei de ballonnenman. Hij duwde me het touwtje in handen. Ik had zin om te gaan huilen maar deed het niet en liep onder mijn rode ballon naast mijn moeder naar de brede straat waar de trams reden. Vlak voordat we bij de hoek kwamen, schoot het touwtje uit mijn hand en in een oogwenk dreef de ballon boven de hoge huizen. Van schrik begon ik te huilen. ‘Zullen we een andere ballon gaan kopen?’ zei mijn moeder. Dat wilde ik niet.

Onweer was een feest. Bij iedere bliksem die langs de hemel schichtte telden we tot de donder klonk. Zo wisten we hoe ver het onweer weg was. Bliksem sloeg nooit in. Want op kerktorens zaten bliksemafleiders. Thuis wilde ik dit al te graag geloven, moest ik lachen als mijn grootmoeder zich insloot op de wc, maar wanneer we op de Westeinder in onze zeilboot in een rietkraag op de nacht wachtten, werd ik door twijfel overvallen. In de boot kon je niets gebeuren. Maar waarom dan waren we een keer ter hoogte van de Schipholbrug met een enorme knal tegen de stenen beschoeiing van de vaart gevlogen? Mijn vader vloekte. Mijn moeder gilde. Ik was in het vooronder gekropen. Mijn vader had het anker uitgegooid, maar de boot werd meegesleept door de storm. Nu donderde het en de bliksemstralen flitsten langs de hemel. Op de Watertoren zat een bliksemafleider. Was dat genoeg als de mast van een schip tot de inktzwarte hemel reikte? Nadat het onweer voorbij was, draaide mijn vader de stormlantaarn uit. Hij sloot het dekzeil. In het donker hoorde je de muggen. Als je werd gestoken, zette je met je nagel een kruisje.

’s Morgens liep ik naar het Houten Schooltje, en mijn moeder liep met mij mee. Het was doodstil op straat. Er kwam een man voorbij die een handkar duwde. Meneer Corel van de melkwinkel op de hoek, waar we niet kochten, zwaaide naar ons van achter zijn toonbank. Op het onbebouwde land drentelden twee honden om elkaar heen. ‘Zal je lief zijn?’ zei mijn moeder toen we bij het Schooltje waren. ‘En goed uitkijken met oversteken als je naar huis komt. Denk erom.’ Op het Houten Schooltje zaten we met zijn drieën in een bank. In het tafelblad zat een opening voor een inktpot. In het kastje onder het blad lag de lei, waarop ik met een griffel tekeningen maakte. Woorden schrijven mocht niet. Soms tekende de juf met kleurkrijtjes op het bord. Meestal een kabouter. Met schoolreisje gingen we naar het Groenendaalse Bos. We speelden krijgertje, verstoppertje en vonden een grote, rode paddestoel met witte stippen, die giftig was. In de bus was het benauwd en rook het naar dieselolie. Toen we terug waren, zei ik tegen mijn moeder dat ik de volgende keer niet meer mee wilde.

Er liepen grote, harige rupsen over de stoep. De haren waren lang en zwart en prikten als je de rupsen beetpakte. Als ze werden doodgetrapt, maakten ze gele vlekken op de tegels. De jongens vonden het leuk om rupsen dood te trappen. Ik vond er niks aan. Als je de rupsen met een paar blaadjes sla in een jampot deed, gingen ze zich verpoppen en veranderden in een vlinder. Bij mij gingen de rupsen dood. Net als de kikkervisjes en de salamanders die ik ving. Op de struiken aan de dijk bij de gracht zaten grote, kleurige vlinders. Rood en paars waren ze. We vingen ze en stopten ze in een sigarendoos, die vlinderdoos ging heten. Op de platte kartonnen doos stond het plaatje van een uil die met grote oren op een tak zat. Je moest gaatjes prikken in het deksel, anders zouden de vlinders stikken. ‘Voor je slapen gaat,’ zei mijn moeder, ‘mag je de vlinders loslaten.’ Op de veranda opende ik de doos. Er vloog een koolwitje weg. De andere vlinders waren dood. Op het pleintje beneden stond een man met een grijze baard. Hij maakte brede armgebaren en zong een lied. Mijn moeder vouwde twee centen in een stukje krantenpapier. Ik mocht ze naar beneden gooien. De man ving de centen in zijn hoed.

Vanuit de keuken keek je op de tuin, waar niemand komen mocht. Er stonden hoge bomen, er groeiden rozen en rododendrons, wat ik een leuk woord vond. Bij het uitschudden van het tafelkleed viel er iets in de tuin. Ik ging met mijn vader naar de fietsenbox en mocht door het tuimelraam klimmen. Vanaf de veranda riep mijn moeder of ik naar voren moest of naar opzij om de gevallen vork of lepel terug te vinden. Op driehoog aan de andere kant van de tuin woonde Lena met wie mijn moeder vanaf de veranda vaak een gesprek voerde. Als Lena en zij elkaar op straat tegenkwamen, zeiden ze alleen gedag. Op tweehoog naast Lena woonde een zanger die vaak op de radio was. Hij heette Hans Grünhut. Dat was Duits, zei mijn moeder, en betekende groenhoed. Het grappige was dat meneer Grünhut als je hem tegenkwam op straat vaak een groene hoed droeg. Met een veertje.

Bij mijn oma op de trap woonde nog een oma. Oma Snel. Als ik op de trap speelde of op zolder, riep oma Snel me en vroeg of ik binnen wilde komen voor iets lekkers. De dochter van oma Snel heette José. Zij droeg veelkleurige jurken met stroken en had zwart haar. Ze had grote oorbellen in en haar lippen waren rood geverfd. Mijn oma noemde haar ‘dat mens van José’. ‘Ben je bij dat mens van José geweest?’ vroeg ze aan opa als hij later dan anders thuis was gekomen. José zat in een rieten stoel voor het raam. Als ik van oma Snel mijn lekkers had gekregen, trok José me vaak bij zich op schoot. Ze rook naar viooltjes. Dezelfde geur die in het trappenhuis hing. Samen met José keek ik naar de voorbijrijdende auto’s, waarvan zij de merken opnoemde: Morris, Wolseley, Chevrolet. Op een middag was ik op de trap aan het spelen toen José de deur opendeed en vroeg of ik binnenkwam. ‘Om oma gedag te zeggen,’ zei ze. De eettafel was in de kamer aan de straat gezet. Er stond een grote houten kist op. José tilde me op en liet me in de kist kijken. Het gezicht van oma Snel was wit en blauw tegelijk. In haar handen hield ze witte bloemen, die een rare geur verspreidden. Ik kan hun geur nog ruiken, lelietjes-der-dalen geuren naar de dood.

Er waren mannen gekomen die tegels hadden weggehaald en diepe gaten hadden gegraven tot je allerlei buizen en kabels kon zien. Zaterdagmorgen hadden ze de gaten dichtgegooid en de tegels teruggelegd, maar hun kar hadden ze laten staan. Het was een grote, met een schuin opstaand deksel afgesloten handkar. Al gauw ontdekten we dat als je maar met genoeg jongens op de kar ging zitten je hem kon laten kiepen. Het zware gedeelte van de kar sloeg met een enorme klap tegen de straat, waarna de bomen waaraan de kar werd voortgeduwd schuin de lucht in staken. Daarna hingen we aan de bomen om de kar weer terug te kiepen. Plotseling werd ik zelf van de kar gekiept. Ik viel met mijn hoofd op de tegels. Toen ik probeerde op te staan, viel ik op de grond. Hersenschudding, zei de dokter. Ik moest een week in bed blijven. ‘Zal ik vragen of een van de kinderen komt?’ vroeg mijn moeder. Ik knikte en vroeg of ze wilde vragen of Joke komen wilde. ‘Joke Zilverberg?’ zei mijn moeder. Joke kwam niet, maar haar zusje, met allemaal krulletjes in haar haar, bracht me een zak sinaasappels.

Mijn vriendje was het onooglijkste jongetje van de klas, scheel, met raar opgeknipt haar en kapotte kleren. Maar hij had een hond, een Duitse herder. Na school liep ik met mijn vriendje, van wie ik de naam niet meer weet, naar de rand van de buurt om bij hem thuis zijn hond op te halen. Dan gingen we de landjes af, de slootkanten langs, de dijk op en als er gevaar dreigde, was de hond er om ons te beschermen. Twee jongens en een hond, de hele buurt zou het weten en het erover hebben. ‘Weet je wat ze gedaan hebben?’ fluisterden de mensen tegen elkaar. ‘Weet je wat er is gebeurd?’ Toen beet de hond me, zomaar om niets, en ben ik snikkend naar huis gerend. Mijn moeder troostte me en zei dat het haar beter leek als ik een ander vriendje zou zoeken.