HET GESTOLEN LEVEN

Theodor Holman

Het gestolen leven

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor mij

© Theodor Holman 2014

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto auteur © Bob Bronshoff

NUR 301

ISBN 978 90 468 1801 5

www.nieuwamsterdam.nl/theodorholman

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, met
ISBN 978 90 468 1800 8.

De dichter beschouwt de leugenaar als zijn zoogbroeder, wiens melk hij voor diens neus heeft opgedronken; zo is de leugenaar gebrekkig en zwak gebleven en heeft hij het niet eens tot een goed geweten kunnen brengen.

– Friedrich Nietzsche

Het verlies van schaamte is het eerste teken van geesteszwakte.

– Sigmund Freud

Ik weet het echt niet.

Wat ik ook niet weet, is hoe ik dan precies moet nadenken.

‘Dus uw naam… dat zegt u niets?’ vraagt de mevrouw met de witte jas.

Ik kan mijn hoofd niet schudden. Te veel pijn.

Ze doet nog een paar testjes met me. Ik schijn daar wel goed op te reageren.

Opeens vraagt ze: ‘Twee keer twee is?’

‘Vier!’ zeg ik.

‘Dat gaat goed,’ zegt ze en dan: ‘Uw naam is?’

Ik doe mijn best, maar kan er echt niet opkomen. De vrouw vraagt naar mijn geboortedatum, de naam van mijn moeder, van mijn vader, van eventuele kinderen.

Dan zegt ze tegen een andere dame die iets jonger is en ook bij me staat: ‘Nog maar wat oxazepam tegen de paniek. En waarschuw als de koorts oploopt.’

Ik kijk naar mijn linkerarm. Daarin zit een infuus.

Dan val ik in slaap.

Er is iets gebeurd. Dat weet ik wel.

Ik word wakker.

Er praat iemand tegen me, maar ik kan het niet goed verstaan. Wel versta ik de vraag: ‘Fijn gedroomd?’

Ik begrijp de vraag niet.

‘Fijn gedroomd?’ herhaal ik.

‘Ja, heeft u fijn gedroomd?’

Ik begrijp de vraag nog steeds niet, en probeer door de woorden iets langzamer hardop uit te spreken ze tot me te laten doordringen: ‘Fijn… gedroomd…’

‘Nou, dat is fijn dat u fijn gedroomd heeft,’ zegt de vrouw, ‘en dan heb ik nog een verrassing voor u…’

Ze doet de deur open en er komen een wat oudere vrouw en een jonge man aan mijn bed staan.

Ze kijken mij angstig aan.

Ik hen ook.

De jonge man pakt mijn hand, buigt zich voorover en geeft mij een kus.

De vrouw heeft fruit meegenomen dat ze op een bord op het nachtkastje naast mijn bed legt.

‘Weet je wie ik ben, pap?’ fluistert de jonge man.

Het woord ‘pap’ bezorgt mij lichte paniek. Misschien heb ik het niet goed verstaan. Ik doe mijn ogen dicht.

Hoe denk je na?

Hoe herinner je je iets?

Het is of ik de woorden ken, maar niet weet wat ze betekenen. Of beter: woorden zijn sommen geworden die ik niet kan oplossen. Twee keer twee is vier – daar hoef ik niet over na te denken – maar deze sommen zijn ingewikkelder. Hoewel… ik wist vermoedelijk ooit de antwoorden. Maar die zijn me ontfutseld. Ik doe mijn ogen weer open. De jonge man slaat zijn ogen naar beneden. De wat oudere vrouw kijkt me niet aan. Ze spreekt wel.

‘Ik ben in je huis geweest. Enorme bende. Of eigenlijk geen bende… Ze hebben…’ Ze zegt nog meer, maar ik volg het niet.

Wanneer het even stil is, vraag ik: ‘Hoe oud bent u?’

Ze schrikt van de vraag, kijkt naar de… verdomd, zo iemand heet verpleegster… die knikt en dan antwoordt de vrouw: ‘Tweeënvijftig…’

‘Jong,’ zeg ik.

‘En u, mijnheer?’ vraag ik aan de jonge man.

‘Ik ben dertig, ik word volgende week…’

‘Hij wordt op 3 november eenendertig!’ zegt de vrouw van tweeënvijftig, ‘op 3 november… 3 NOVEMBER… wordt hij eenendertig!’ Ze houdt drie vingers omhoog en vlak voor mijn ogen.

‘Gerectificeerd!’ zeg ik.

‘Wat zeg je?’

‘Gerectificeerd!’

‘Gerectificeerd?’

‘Ja… Ge.. rec… tificeerd!’

De jonge man komt naast de vrouw staan en zegt: ‘Dank je… hij bedoelt gefeliciteerd.’

Ik voel me weer moe en sluit mijn ogen.

Ik val in slaap.

Dan word ik wakker door een thermometer die tussen mijn billen wordt gestopt.

‘We beginnen morgen met de therapie,’ zegt de verpleegster.

‘Therapie,’ herhaal ik.

‘De wonden vallen mee. Maar die klap op uw hoofd.’

‘Hoofd.’

‘Ja, een zware hersenschudding heeft u ook, hoewel… dat gaat goed. U heeft nog steeds hoofdpijn hè?’

‘Hoofdpijn…’

‘En misschien mag u overmorgen al naar het revalidatiecentrum op de Overtoom.’

‘Overtoom.’

‘Ja, bij het Vondelpark.’

Ik blijk nog lichte verhoging te hebben.

Vondelpark. Ja, dat ken ik. Vroeger. Hond. Vijver. Fontein toch? Ik wil het woord Vondelpark nog eens uitspreken, maar ik weet niet hoe.

Er wordt iets gewisseld aan het infuus.

‘Er zijn allemaal mensen die u willen bezoeken, maar daar geven we nog geen toestemming voor. Alleen directe familieleden.’

‘Directe…’

Ik stop met praten.

Ik herinner me opeens iets. Dat ik bezoek heb gehad. Maar ik weet niet meer van wie. Hoe leg ik iets uit, iets wat ik wel voel, maar me niet meer kan herinneren.

‘Een kus gekregen,’ zeg ik.

‘Wat zegt u?’

‘Een kus gekregen…’

‘Heeft u een kus gekregen, of wilt u een kus?’

‘Gerectificeerd! Gerectificeerd! Een kus gekregen!’

‘Doe maar even uw ogen dicht.’

Ik sluit ze. Ik krijg een kus op mijn wang. Waarom weet ik niet, maar ik moet ervan huilen.

Ik word door de scan gehaald.

De vreemde draadjes die ik op mijn hoofd krijg, voelen gek genoeg weldadig aan.

Ik heb van het scannen zelf niets gemerkt. Ik sliep. Of ik was in slaap gebracht.

Er zit een dokter tegenover me. Hij heeft foto’s in zijn hand die hij zorgvuldig bekijkt. Af en toe zegt hij iets, maar ofschoon het Nederlands is, is het toch in een taal die ik niet helemaal begrijp.

‘Dat is nog maar de vraag,’ hoor ik hem zeggen.

‘Daar houdt de neuroloog zich mee bezig,’ vervolgt hij.

‘Maar hier… kijk… dit gebied is beschadigd… We weten nog altijd niet hoe hersens reageren, weet u. Het kan goed komen, het kan slecht blijven.’ Zijn stem klinkt gemoedelijk.

‘Het kan goed komen, of slecht blijven,’ zeg ik omdat ik de woorden wil begrijpen.

‘Ja… precies. Maar meestal wordt het wel iets beter.’

‘Meestal… iets beter.’

‘Ja. Door oefening.’

‘Wat wordt dan beter?’

‘Dat weten we dus niet. Taalvermogen. Geheugen. Reactievermogen. Kan allemaal beter worden. Kijk, hier…’

Ik begrijp het weer niet. Hij laat de foto zien.

‘Dus hier zit die barst… En die hersens willen eruit. Maar dat komt goed. Al blijf je natuurlijk wel die barst zien. Maar hier… dit gebied is beschadigd. Het is weg… je weet niet wat er terugkomt.’

‘Terugkomt…’

‘Ja, u heeft een flinke tik gehad. Op een gevoelige plek.’

Ik kan niet lopen, dus ik word gereden.

Mijn linkerbeen heeft geen gevoel.

Ik kijk af en toe als ik onder de douche zit naar mijn linkerbeen en vraag me af van wie dat been is, terwijl ik besef dat het van mij is.

‘Kom terug!’ zeg ik tegen mijn been.

Maar het antwoordt niet.

Er is hier een kerk in de buurt met een klok die elk kwartier slaat. Op het hele uur een melodietje dat ik kan meeneuriën.

Ik ken de uren. Ik tel ze. Dat is leuk werk. Soms weet ik welk uur er gaat komen en dat wil ik dan vertellen.

‘Het wordt drie uur.’

‘Heel goed,’ zegt de verpleegster.

‘Over een kwartier.’

‘Klopt. Hoe weet u dat?’

‘Bisschop’

‘Bisschop?’

‘Ja, bisschop… Elk kwartier, een melodietje… Bisschop…’

‘U bedoelt kerk.’

‘Ja! Ja! Bisschop!’

Het is drie uur.

Ik kijk naar de deur.

Daar komt de jonge man. Hij kust me.

‘Je mag naar buiten,’ zegt hij.

Hij heeft een tas bij zich. Daar zit van alles in. Hij haalt er een petje uit, een zonnebril en een das. Hij grijpt weer in de tas en haalt een jas tevoorschijn. Die past me wonderwel.

‘Ja, hij is van u,’ zegt de verpleegster.

‘Dank u wel.’

Ze lacht.

Ik word in een wagentje gezet en we rijden.

Door het Vondelpark.

‘Ah… Fontein!’ zeg ik.

‘Ja, ja, maar die doet het nu niet…’

We rijden naar de vijver.

‘Herken je dit?’ vraagt de jonge man.

‘Natuurlijk,’ zeg ik.

Na het ritje word ik weer teruggebracht.

We gaan theedrinken.

Dan kijkt de jonge man nog eens in zijn tas. Hij haalt er een map uit.

‘Dit vond ik in je huis, naast je bed. Het is een uitgeprint… ik geloof dagboek of verhaal of zo… er staan data bij. Ik heb het meegenomen. Is dit van jou? Misschien herinner je je…’

Het lettertype is aangenaam groot.

Ik lees.

$

Dagboekfragmenten en andere verhalen en anekdotes. Nog rangschikken.

Augustus 2014

Freud keek me de volle vijftig minuten aan.

Voor het eerst in al die jaren ergerde ik me aan hem. Ik had spijt dat ik dat beeldje van Sigmund destijds had gekocht. In Wenen nog wel. Niet ver van de Berggasse 19 waar Freud zevenenveertig jaar lang woonde.

‘Bent u psychiater?’ had de man van de snuisterijenwin- kel gevraagd.

‘Nee, maar mijn psychiater wel,’ antwoordde ik, en ik schaamde me natuurlijk meteen. Het knullige antwoord was een gevolg van mijn gebrekkige Duits.

Toen ik het beeldje een week later aan Albert overhandigde was hij aanvankelijk niet blij, ofschoon hij me wel bedankte.

‘Waarom geef je me dit?’ vroeg hij.

‘Uit aardigheid,’ antwoordde ik.

Hij wees naar zijn boekenkast waar wat kleine dingetjes – beeldjes, wat ansichtkaarten en zo – tentoongesteld stonden en zei: ‘Tja… kijk eens goed, zie je ergens een beeld van Freud? Nee! Zelfs geen boek van Freud!’

‘Ja, en?’ vroeg ik.

‘Heb je, toen je in Wenen was, gedacht: dat ga ik voor Albert kopen, omdat hij… maak de zin eens af?’

‘Albert, doe niet zo raar. Jij bent mijn therapeut, ik had nog nooit zo’n beeldje van Freud gezien. Het kostte bijna niets. Ik dacht: leuk voor Albert. Weet ik veel dat jij in onmin leeft met Freud. We hebben nooit over Freud gesproken.’

Albert keek verlegen. En hoewel het de bedoeling was dat ik van alles zou vertellen, zei hij: ‘Ik heb nog nooit iets van Freud gelezen. Nooit rechtstreeks. Ik heb wel af en toe wat over hem gelezen maar hij heeft niks met de moderne psychiatrie van doen.’

‘Dat weet ik.’

Albert, die iets jonger was dan ik en zelf regelmatig aan depressies leed, en van wie ik wist dat hij zo nu en dan, steeds vaker eigenlijk, coke gebruikte, pakte het beeldje toch aan, kuste de Weense Leugenaar, zoals Nabokov hem noemde, nogal pathetisch en zette hem in de boekenkast waardoor Freud de patiënt altijd aankeek.

‘Ben je er blij mee?’ vroeg ik. En ik hoopte dat ik expres verwijt in mijn stem legde door mijn zin zo zielig mogelijk uit te spreken.

‘Is dat belangrijk voor je?’ vroeg Albert toen.

‘Kom op, alsjeblieft, Albert. Het is een klein geschenk van twintig euro. Een grap, tegelijkertijd een vriendschaps- teken. Ik stel deze gesprekken op prijs, al betaal ik ervoor. Ik vind je geen slechte psychotherapeut, maar wel stereotiep. In die zin dat ik denk dat je zelf behoorlijk gestoord bent. Maar daarom wil ik ook bij je blijven. We zijn gelijk. En toch sta je op de een of andere manier boven mij. Door je kennis van medicijnen, vermoed ik.’

Albert keek me toen j a-knikkend aan en zei: ‘Waarover wil je het hebben vandaag?’

Waar we toen over hebben gesproken weet ik niet meer.

Maar nu, net op deze dag, vond ik Freud stom. Stom is het juiste woord: doof, blind, niet in staat tot spreken – en met een kinderachtige connotatie.

Hij was gemaakt naar een bekende foto en mijn eerste indruk is onveranderd: wat een ijdeltuit. Niet dat Freud arrogant kijkt, maar het is of hij – met dat irritante baardje van hem – door je heen probeert te schouwen, precies zoals het vooroordeel van de meeste mensen over psychia ters luidt, terwijl hij volgens mij niks van de mensen begreep die hij behandelde, want eigenlijk genas hij niemand, las ik op internet. Hij loste symptomen tijdelijk op.

Maar laat ik eerlijk zijn: het kan ook door de mededeling komen die Albert deed: ‘Ik stop met de praktijk… ik moet je dus overdragen.’

Ik moest aan Steijn denken, mijn vriend de acteur. Ik vermoedde dat hij de drie gevoelens die ik na elkaar of door elkaar heen voelde, op een manier dat iedereen het kon zien, snel achter elkaar kon ‘schakelen, zoals hij het noemde: woede, verslagenheid, verdriet, maar niet in overdreven mate.

Ik was geen acteur, ik was slechts schrijver.

En ik was niet de enige schrijver op de ligbank (echt een driezits pronkbank, een chesterfield) in de salon van Albert, want op de vraag: ‘Waarom stop je ermee?’ had hij geantwoord: ‘Ik wil me fulltime aan het schrijven wijden.’

Een verhaal uit mijn praktijk. Door Albert Kuiper.

(NRC Handelsblad. 16/8/2009. ‘De 150 woorden wedstrijd. Het verhaal van Kuiper vond de jury in z’n beknoptheid veelzeggend en het werd daarom beloond met een tweede plaats.’)

Ik ben zijn psychotherapeut en daarom geen vriend.

‘Als ik zeg dat ik mezelf ben kwijtgeraakt, wat zeg je dan tegen mij?’

‘Wat bedoel je daar precies mee?’ vroeg ik.

Hij keek me lang aan en zei: ‘Ik dacht dat je zou vragen: waar ben je jezelf kwijtgeraakt? Hoe ziet “jezelf” eruit, voor als ik het vind? Heb je enig idee hoe je jezelf bent kwijtgeraakt? Vertel eens onder welke omstandigheden je jezelf bent kwijtgeraakt? Heb je gezocht naar jezelf? Hoe erg is het dat je jezelf bent kwijtgeraakt? Waaraan ben je jezelf kwijtgeraakt? Ben je jezelf weleens eerder kwijtgeraakt?

Ben je jezelf zeker weten kwijtgeraakt of heb je jezelf kwijt gemaakt? Wanneer ontdekte je dat je jezelf was kwijtgeraakt en hoe erg is het eigenlijk? Dat had je me allemaal kunnen vragen, maar jij vraagt: wat bedoel je precies, terwijl ik je precies vertel wat ik bedoel!’

Ik was woedend.

Ik overwoog Albert voor het medisch tuchtcollege te slepen. Ik wilde hem dolgraag aan de hoogste boom zien hangen. WAT HIJ HAD GESCHREVEN WAS NAMELIJK MIJN VERHAAL! Niet mijn verhaal in letterlijke zin, maar het was mijn kwaal, mijn angst, mijn stoornis waar ik last van had, en het waren mijn vragen! Mocht hij daar zomaar mee weglopen? En wat ik ook niet snapte was: waarom had dit kinderachtige, karige gekrabbel een tweede prijs gekregen?

Wat was hier in godsnaam goed aan?

Ik wilde Albert opbellen en hem vertellen dat ik hem ging aangeven, omdat ik vond dat hij zijn beroepsgeheim had geschonden, maar ik kreeg hem niet te pakken en ik zou hem pas een week later zien.

Maar door een toeval – zo’n toeval was het nou ook weer niet – kwam ik hem tegen op een premièreborrel van Steijn. Albert was dronken, snoof van de coke en was duidelijk depressief.

Ik groette hem en hij zei meteen: ‘Jij hebt talent en ik niet.’

Had hij het over zijn stukje in de krant dat mijn verhaal was?

‘Gefeliciteerd met ZILVER,’ zei ik. Hij keek me aan alsof hij niet begreep wat ik bedoelde. Het leek of hij ieder moment kon omvallen.

Louise kwam naar ons toe en zei: ‘Je vriend moet naar huis.’

‘Hij is mijn vriend niet,’ zei ik, ‘maar mijn psychiater.’

Louise keek me verschrikt aan, en ik dacht ook: verdomme, nu weet ze dat ik hulp nodig heb, maar ik deed net of haar verbazing me niet opviel.

Albert zweeg en sloeg zijn arm om me heen.

‘Taxi…’ zei hij zielig. Hij hing om m’n nek en boerde hevig.

‘Je gaat godverdomme niet over me heen kotsen, lul!’ zei

ik.

‘Nee… taxi.’

Ik bracht hem naar buiten, haalde z’n arm van m’n nek en hij viel onmiddellijk op de grond. Hij kwam voor de helft terecht in een plas, maar het was de verkeerde helft: zijn hoofd. Ik wilde hem wat wegrollen, maar dat lukte niet.

‘Je moet me in een taxi stoppen,’ zei hij. Hij leek het niet erg te vinden dat hij in een plas lag.

‘Ik ga naar binnen,’ zei ik.

‘Niet doen,’ zei hij.

Ik deed het ook niet.

‘Je moet staan,’ zei ik.

‘Kan niet… Te dronken.’

‘Je moet staan!’

Hij probeerde het en slaagde erin te balanceren op de brede stoep.

Mijn therapeut verbeeldde perfect mijn emoties van de afgelopen tijd, bedacht ik. Ik pakte m’n mobiele telefoon, belde een taxi en wilde weglopen. Maar hij begon weer aan mijn jasje te hangen.

‘Waarom heb je godverdomme mijn stoornis gebruikt om er een verhaal van te maken voor nrc Handelsblad?’ vroeg ik toen.

‘Het is jouw verhaal niet,’ zei hij.

‘Het is mijn verhaal wel!’

‘Het is jouw verhaal niet!’

‘O, wil je soms zeggen dat het jouw eigen verhaal is, en niet mijn stoornis?’

‘Het is mijn verhaal dat in nrc staat. Het is het verhaal over een patiënt. Ik zeg niet wie die patiënt is!’

Hij hing nu hinderlijk tegen me aan, als een balk die een huis moest stutten, en daarom deed ik een stap opzij waardoor hij weer op de grond viel. Niet hard. Ik keek even of er iets met hem aan de hand was en keerde terug naar de premièreborrel.

De taxi kon ieder moment komen.

We hebben het er nooit meer over gehad.

Waarom had Albert juist vandaag uitgekozen om mij te zeggen dat hij stopte?

Ik weet nog dat dokter Loos, mijn huisarts, mij naar hem doorverwees. ‘Hij is psychiater én psychotherapeut. Dat is heden ten dage bijzonder, hoor. Maar hij is héél goed. Dat weet ik… dat weet ik uit eigen ervaring…’

Ik vond Albert ook goed.

‘Waarom stop je precies?’ vroeg ik. Freud keek mij tamelijk kwaad aan.

‘Dat zei ik je, omdat ik wil schrijven.’

‘Dat kan je ernaast doen, er moet nog een andere reden zijn.’

‘Ik geloof niet meer in de psychiatrie. Ik ben jullie gelul zat. Het is mijn vak niet. Neem maar pillen, pillen zijn veel beter. Wat wil je dat ik je voor het laatst voorschrijf?’

Van Albert had ik altijd het idee dat hij zijn excentriciteit speelde, maar misschien moest ik dat wel herzien. Ik had hem een keer vijftig minuten lang vernederd over zijn kleding.

Die week had ik hem in de stad zien lopen in een ouderwetse jas met een pelerine en op zijn hoofd had hij een Sherlock Holmes-petje gezet, met van die flaporen. Onder z’n arm droeg hij, nogal duidelijk zichtbaar, een vertaling van Les Fleurs du Mal van Baudelaire. Hij liep er volstrekt belachelijk bij.

‘Vind je het een onderwerp om over te praten?’ vroeg hij.

‘Ja!’ heb ik toen geantwoord.

Na vijftig minuten schelden, voelde ik me inderdaad een stuk beter. Dat liet ik hem ook weten – en met een zekere strengheid – waarna hij zei: ‘Dan kan ik weer met voldoening terugzien op mijn werkdag.’

Maar stoppen… Verdomme!

(Freud begon verveeld te kijken!)

‘Je weet dat het dit jaar tien jaar geleden is dat Arend Wassenaar is vermoord,’ zei ik.

‘Ja, dat weet ik,’ zei Albert (en zag ik het nu goed en onderdrukte hij een gaap?). ‘Maar dat Arend Wassenaar, jouw grote vriend, tien jaar geleden is vermoord, is voor mij geen reden om te zeggen: nou, dan stop ik maar niet met mijn praktijk!’

‘Maar Arend Wassenaar was de reden dat ik tien jaar geleden bij je kwam, Albert. En nu laat je me in de steek!’

Albert keek me aan en zei: ‘Als een patiënt, na tien jaar therapie, zegt dat hij z’n psychiater niet kan missen, is er iets mis met die psychiater.’

‘Of met de patiënt! Er is niks mis met je, je bent een verdomd goede psychiater!’ zei ik, ‘en je moet me blijven helpen, want ik heb een verrekt vervelende stoornis.’

Albert lachte.

‘De meeste van mijn patiënten hebben geen stoornissen, maar luxeproblemen.’

‘Dus jij vindt dat ik een luxeprobleem heb?’

‘Een luxeprobleem is een probleem waarvoor mensen veel geld aan een psychiater geven, zodat ze kunnen zeggen dat ze een stoornis hebben. Naar een psychiater gaan met luxeproblemen, verhoogt de status van een mislukte persoonlijkheid.’

‘O, dank je wel, Oscar Wilde,’ zei ik.

Ik keek op de klok die boven de deur van de praktijk hing en zag dat het half vijf was. Was dit echt de allerlaatste keer dat ik Albert zou zien? Ik vroeg het hem.

‘Wel als je shrink,’ antwoordde hij. Het woord ‘shrink’ ergerde me. Ik liet het niet merken.

Dus dit was een afscheid.

‘Ik zie je wel in de stad of op premières, of weet ik veel waar,’ zei hij. Hij onderstreepte die zin met een gemaakte glimlach. Hij leek opgelucht dat hij van me af was. Ik vroeg me af hoe het met die zogenaamde overdracht zou gaan.

‘Ze heet Sara Cohen. Ze is pas psychiater en psychotherapeut. Werkt ook halve dagen in de kliniek, bij Geestgronden. Nog redelijk jong. Nog huisarts geweest in Zuidoost. Tof wijf. Joods. Dus ergens familie van Freud. Vader was ook psychiater. Je kunt het vast heel goed met haar vinden.’

Ik zou Freud kapot kunnen gooien.

Albert gaf me haar kaartje.

‘Wat ga je voor belangrijks doen straks?’ vroeg hij zomaar, terwijl hij opstond om mij naar de deur te begeleiden.

Ik vertelde hem dat ik naar de Stadsschouwburg zou gaan. Daar zouden de vrienden van Wassenaar komen, althans, de kerngroep. We zouden praten over een voorstelling die we zouden maken waarmee we Wassenaar zouden herdenken. Albert was opeens weer geïnteresseerd. Hij wilde precies weten wie er zou komen en wat we gingen doen.

‘Ik kom zeker naar de voorstelling kijken,’ zei hij en leidde me naar de deur. Het was duidelijk dat hij na tien j aar therapie geen zin had in een melodramatisch afscheid. Integendeel!

‘De voorstelling is pas over drie maanden, op de dag dat Arend werd vermoord,’ zei ik.

‘Nou, dan heb je wat te doen. Zorg voor kaartjes voor de première,’ zei hij en gaf me een hand.

‘Doe ik,’ zei ik.

Waarna ik het huis verliet van Albert Kuiper, zenuwarts te Amsterdam. Buiten probeerde ik nog even of ik dat pretentieuze bord naast z’n deur eraf kon trekken, maar dat ging niet.

Ik was woedend.

$

‘Is dit van jou?’ wil de jonge man weten.

‘Dat weet ik niet,’ antwoord ik.

‘Ze hebben je computer gestolen, dus ik kan het niet controleren…’

‘Gestolen?’

‘Ja… Maar die namen zeggen je toch wel iets?’

‘Nee…’

‘Was je een verhaal aan het maken?’

Ik weet het niet. Ik krijg hoofdpijn. Ik kan niet te veel lezen.

‘Rimpels!’ zeg ik.

‘Rimpels?’

‘Ja, rimpels. Hier…’ Ik wijs naar mijn hoofd.

‘Rimpels…’

‘Ja, door dit… rimpels…’

‘Je bedoelt dat je hoofdpijn hebt?’

Ik knik.

Ik stomp op mijn linkerbeen.

‘Hij is weg! Hij is weg!’ zeg ik.

‘Dit verhaal is toch ook jouw verhaal!’ vraagt de jonge man.

‘Ja… Nee, weet ik niet! Weet ik niet. Waarom weet u dat niet?’

‘Ik… ik… ken je niet… pap. En stop met op je been stompen!’

Ik pak de papieren en lees verder.

De jonge man gaat weg.

$

Misschien hoofdstuk 2. Invoegen. Bij augustus 2014.

Precies om zes uur was ik in de grote zaal van de Stadsschouwburg, de plek waar we hadden afgesproken.

Er was niemand.

Het leek ook of er geen rekening met ons was gehouden. De zaal was koud, onverlicht en Bertus, de inspiciënt van het theater, wist van niets.

Wie had dit georganiseerd? Was het niet Olaf, de producent?

Ik belde zijn mobiel. Hij nam niet op. Daarop besloot ik de zaal te verlaten en in Café Americain een biertje te drinken.

En daar zaten ze!

Niet allemaal, maar toch wel de mensen die geacht werden enige vorm van wederkerigheid te betrachten wanneer het mijn gevoelens van vriendschap jegens hen betrof, om het eens keurig te zeggen.

Maar misschien deden ze dat juist.

‘Wat ben je laat,’ zei Olaf.

‘Laat? Ik was in de Stadsschouwburg waar we hadden afgesproken.’

‘Nee, daar hadden we niet afgesproken.’

‘Jawel, we hadden daar afgesproken.’

‘Nee. Iedereen is toch hier,’ zei Olaf.

Ik pakte mijn mobiele telefoon, zocht de e-mail op van Olaf en liet hem die zien.

‘Dat is de oude e-mail,’ zei hij. ‘Ik heb er daarna nog een gestuurd.’

Ik keek op mijn mobiele telefoon mijn e-mails nog eens na.

‘Niet naar mij!’ zei ik.

‘Nou, het is allemaal goed gekomen,’ zei hij terwijl hij afrekende.

Ik monsterde de anderen. Ze leken me nogal verveeld. Ik lachte beleefd en ging zitten, want ik had zin in een biertje. Maar op dat moment stond iedereen op.

‘We gaan naar de Stadsschouwburg,’ zei Steijn.

Ik knikte. Het was een berustende knik. Op de een of andere manier waren de verhoudingen in tien jaar niet veranderd.

Even later liepen we het Americain uit en togen we naar de artiesteningang van de Stadsschouwburg.

In de grote zaal viel het me op dat het warm was en dat de lichten aan waren.

Op het toneel zetten we ons, bijna vanzelf, in een kring.

Sommigen, onder wie ik, gingen op een stoel zitten. Louise en Mara bijvoorbeeld, verkozen de grond, hoewel ze al tegen de veertig liepen.

(Zie ook mijn dagboeken november 2004.)

Zo zaten we tien jaar geleden ook, en toen stond in het midden de naar zaagsel stinkende open, withouten kist waarin Arend Wassenaar levenloos, maar desondanks nog steeds aanhoudend, de wereld van commentaar leek te voorzien. We hadden aan de directie van de schouwburg gevraagd of wij, de intimi, een uurtje alleen mochten zijn met de overledene. Dat was toegestaan, maar vanwege bureaucratische rompslomp kon dat niet de daadwerkelijke herdenking zijn, maar moest het een paar uur eerder. En het mocht ook niet een uur duren, maar een half uur. ‘s Avonds werd het theater namelijk verhuurd voor een sponsordiner en het optredende cellokwintet moest voor het geluid repeteren en tevens moest het diner dan al worden klaargezet en de cateraar weigerde, uit een of ander bijgeloof, de schalen met duur voedsel in de zaal te zetten als daar nog een dode de boel kon bederven.

En zo zaten wij, de vrienden van Wassenaar, om de open kist hopeloos nerveus te wezen, sommigen van ons lacherig, anderen op het hysterische af huilend, omdat de dode op dat moment meer aandacht kreeg dan zij.

Ivo, de schouwburgdirecteur (ik wist dat Wassenaar een gruwelijke hekel aan hem had), was voor de gelegenheid ceremoniemeester en had zijn best gedaan muziek te laten horen die Arend verafschuwde: op de achtergrond hoorde je kabbelend new-age-georgel, compleet met een zwoele vrouwenstem die af en toe iets fluisterde in de trant van ‘Peace’ of ‘Togetherness’, en iets dat klonk als ‘mastur- bation’, maar ‘Master of the earth station’ bleek te zijn.

‘Prachtig,’ snikte Louise.

Ik was woedend. Hier had keiharde rock moeten klinken, The Rolling Stones, of Dylan, Lou Reed, maar niet deze muziek ‘uit de kut vol zweren van een of andere oer- moeder’, zoals ik Arend weleens new-agemuziek heb horen omschrijven.

Maar mijn vriend was dood en in één klap waren hij en ik sprakeloos.

Mijn goede vriend. Misschien wel mijn beste vriend. Wat had het voor zin om woedend te worden om slechte muziek? Hij hoorde het niet en je kon er doorheen praten, dus was slechte muziek misschien wel op zijn plaats.

Opeens nam Ivo het woord en zei tegen ons: ‘Welkom in mijn theater, het theater dat Arend zo dierbaar was.’

Ik stootte Olaf aan en knipoogde tegen Willem, wiens carrière een andere wending aan het nemen was. Wij wisten hoe Arend dit theater en Ivo in feite haatte.

Ivo probeerde nog in een reeks treffend slecht gekozen clichés Arend ‘in een paar woorden’ te schetsen, waaruit voor de vrienden in ieder geval goed duidelijk werd dat hij niets van Arend had begrepen, en na zo’n eenentwintig seconden zei hij: ‘En dan nu wat noodzakelijke mededelingen. Namens de brandweer wilde ik jullie vragen niet in deze zaal te roken. Ook niet bij deze gelegenheid.’

Willem besloot zich er niets van aan te trekken en pakte een Camel uit een pakje en stak die aan. Ivo deed alle moeite het niet te zien, want tegen Willem durfde hij niets te zeggen. Willem kon dankzij zijn populariteit als hij in de schouwburg wilde optreden, Ivo’s seizoen nog goed maken.

Na zijn praatje liep Ivo de zaal uit, waarmee hij wederom aangaf niet zo’n heel goede vriend van Arend te zijn geweest.

Dus toen we de deur hoorden dichtslaan, staken we allemaal een sigaret op.

Alleen het lijk rookte niet. Wel gooide Mara een sigaret in de kist, ‘omdat je zo graag rookte, lieverd.’ (Ze durfde trouwens niet goed in de kist te kijken.)

Willem zei tegen mij: ‘Hier zitten we naar hem te staren en niemand weet iets te zeggen.’

‘We zijn overmand door verdriet, Willem,’ zei ik.

‘Zo, is dat het? Als ik zo rondkijk, is iedereen bang. Bang om ook vermoord te worden.’

Op dat moment stond Steijn op en begon tegen de kist te schreeuwen: ‘Waarom, Arend? Waarom, godverdomme! Waarom? Godverdomme. Het was je eigen schuld! Godverdomme, het was je eigen schuld, godverdomme!’

Willem ontstak daarop in grote woede als een lucifer die je afstrijkt en vlam vat, en ik kon hem niet meer tegenhouden toen hij naar Steijn liep en hem een welgemeende uppercut gaf, zoals ze dat in de jaren vijftig van de vorige eeuw noemden, op zijn gevoelige acteurskin nota bene – en zo hard dat Steijn zich eigenlijk vast moest houden aan de kist om niet te vallen, maar dat uit de wazige restjes van fatsoen die hij nog in zich had toch maar niet deed omdat het lijk anders op de grond terecht zou zijn gekomen, zodat Steijn besloot dramatisch naast het blanke hout te vallen, echter wel tegen de brandende kaarsen aan, zonder overigens eerder te cremeren dan Arend. (Vreemd trouwens, dat we niet mochten roken, maar wel kaarsjes mochten branden.)

De meisjes gilden. De actrices, bedoel ik natuurlijk.