Eric Duivenvoorden

REBELSE
JEUGD

Hoe nozems en provo’s
Nederland veranderden

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2015 Eric Duivenvoorden

© 2015 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag en binnenwerk Paul Pollmann

Omslagfoto Cor Jaring/Hollandes Hoogte

Auteursfoto Frank van Heemst

E-BOOK ISBN 978 90 468 1807 7

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2015 met ISBN 978 90 468 1778 0

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1778 0 (1e druk 2015)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/duivenvoorden

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

1  Swingen verboden

Rock, Baby, Rock – Paniekverschijnselen van onze cultuurmachine – Haagse schoolfuiven – Met Lionel Hampton naar de handkar

2  Tamtam van de grotestadsjeugd

Rock-’n-roll in de polder – Wasbord in Tivoli – Rock-’n-rollkoorts in Groningen – Jeugdige bandieten over de grenzen van het toelaatbare – Geen communisme, maar rock-’n-roll!

3  De jeugd van tegenwoordig

Vreemd gekleed en ongrijpbaar – Swingend de kerk uit – Rock-’n-rollcarnaval – Lieverdjes – Daverend jong

4  De stem van het protest

Zonder vergunning – Algemene betooglust – Ban de Bom – Geen woorden maar daden – Waar gehakt wordt vallen spaanders

5  Rebelse jeugd

Achtergronden van nozemgedrag – Opstandelingen zonder geloof – De magische cirkel doorbroken

6  De openbare orde onder vuur

Met de rug naar de politie – De stralenkrans van het martelaarschap – Om de vrijheid van demonstratie

7  Voor altijd jong

Geef het volk een vuist – Dan liever de lucht in – Barbertje moet hangen – De heilige koe

Noten

Geraadpleegde bronnen en literatuur

Woord vooraf

Dit boek had niet kunnen verschijnen als er in de afgelopen jaren niet miljoenen krantenpagina’s digitaal beschikbaar waren gekomen. Dankzij de digitalisering duiken vanuit alle hoeken van het land verhalen en gebeurtenissen uit het recente verleden op die aan de vergetelheid ten prooi dreigden te vallen. Niet alleen in de krantenbank van de Koninklijke Bibliotheek ligt een schat aan informatie (www.delpher.nl), ook in diverse gemeentelijke archieven komt de (plaatselijke) geschiedenis met behulp van de gedigitaliseerde kranten opnieuw tot leven. Hoewel verhalen uit de krant zo hun eigen beperkingen kennen – wees altijd op je hoede bij wat er in de krant staat! – geeft de informatie die nu naar boven komt een prachtige inkijk in het dagelijks leven van mensen uit alle lagen van de bevolking. Wat hield de mensen bezig en waar maakten ze zich druk over? De krant, zo zal blijken, is een onuitputtelijke bron voor ondergesneeuwde verhalen. In dit boek komt een groot aantal bijna vergeten verhalen weer aan de oppervlakte. Ze bieden niet alleen een verrassende kijk op een tijdperk – de jaren vijftig – dat voornamelijk als saai te boek staat, maar leiden ook tot een aanscherping van de visie op de roerige jaren zestig die erop volgen.

Het werken aan dit boek is op gang gekomen nadat ik tijdens het schrijven aan de biografie van Robert Jasper Grootveld, Magiër van een nieuwe tijd (2009), ontdekte dat er nog heel wat aan het rumoer in de jaren zestig vooraf is gegaan waar men nauwelijks nog bij stilstaat. Toen documentairemaker Willy Lindwer vroeg of ik mee wilde werken aan een film over Provo en de jaren zestig, besloot ik deze hele geschiedenis nog eens de revue te laten passeren. Met zijn documentaire Rebelse stad toont Lindwer de onstuimige jaren van Provo en Magies Centrum Amsterdam. In dit boek ligt de nadruk op de voorgeschiedenis. Aan de hand hiervan wordt de betekenis van de inmiddels tot mythische proporties uitgegroeide provobeweging nader onderzocht.

Ik wil in het bijzonder de voormalige provo’s Auke Boersma, Lou van Nimwegen, Nico van Apeldoorn, Roel van Duijn, Saar Stolk-Duijs, Hans Metz, Luud Schimmelpennink, Irène van de Weetering, Hans Korteweg en Maarten Visser bedanken voor de vragen die ik ze tijdens het schrijven van het boek mocht stellen.

Inleiding

Er wordt ons, die er niet bij geweest zijn, nu al decennialang verteld hoe burgerlijk en braaf Nederland was totdat in de jaren zestig alles op zijn kop werd gezet. In de jaren zestig zou radicaal zijn afgerekend met de Hollandse spruitjescultuur en begon een nieuw tijdperk dat niets meer met het voorgaande te maken had. Deze totale omkering, een Umwertung aller Werte, is uitgegroeid tot een van de grootste mythes van de recente Nederlandse geschiedenis. Het is niet de bedoeling te ontkennen dat er in de jaren zestig niet het een en ander veranderde, maar wie de geschiedenis nader beschouwt komt erachter dat het er in Nederland, voor deze veranderingen plaatsvonden, helemaal niet zo gezapig aan toeging als vaak wordt voorgesteld. Vooral jongeren waren overal in Nederland al jaren bezig zich te roeren. Van alles waar de jaren zestig het patent op lijken te hebben – opstandigheid, seks, drugs en rock-’n-roll – was in de jaren vijftig al volop sprake. Misschien nog niet op de schaal en zo openlijk als eind jaren zestig, toen jongeren zo’n zwaarwegend stempel op de samenleving begonnen te drukken, maar zeker met dezelfde intensiteit en hetzelfde gevoel van vrijgevochtenheid. De grote uitbarsting vond plaats in de jaren zestig, maar de ondermijning van de oude structuren kende een lange voorgeschiedenis.

De tegenstelling tussen de levenshouding van een jongere generatie en degenen die de bestaande orde vertegenwoordigden was, voordat de omwentelingen in de jaren zestig om zich heen grepen, alom aanwezig. De geschiedenis van de moderne jongerencultuur in Nederland laat zich lezen als een ononderbroken stroom van conflicten en schermutselingen tussen de opkomende generaties en het establishment. De meeste conflicten speelden zich aanvankelijk af rond uitingen die de jeugd het meest na aan het hart liggen: muziek en dans. Ouderen keken naar de jeugd als een stelletje halve wilden die uit alle macht in het gareel gebracht moesten worden. Jarenlang heeft men getracht ongepast gedrag van de verwilderde jeugd te beteugelen. Dit weerhield de jeugd er echter niet van om steeds luidruchtiger van zich te laten horen. Hoewel dit niet altijd even fijnzinnig gebeurde, was het onmiskenbaar dat een hele nieuwe leeftijdscategorie de nodige ruimte voor zichzelf begon op te eisen. Uiteindelijk legde het establishment zich erbij neer dat de drang tot vrijheid en expressie onder de jeugd niet langer in toom te houden was. De omwentelingen in de jaren zestig zijn dan ook behalve als een bevrijding van de jonge generaties, net zo goed als een capitulatie van de oude op te vatten.

Toen Provo in 1965 op het toneel verscheen leek er opeens wat te gebeuren in het ogenschijnlijk zo kalme Nederland: demonstraties, rellen, onlusten, hardhandig politieoptreden en felle reacties van de autoriteiten. Van heinde en ver kwam men op Nederland af om de ophef te aanschouwen. Toen een paar jaar later de rookdampen rond Provo waren opgetrokken, kwamen overal elders in de westerse wereld de jongeren in verzet, met de Parijse opstand van mei 1968 als hoogtepunt.

Provo groeide uit tot een icoon: de beweging die aan de bakermat stond van de omwentelingen die in de jaren zestig plaatsvonden. Maar veel van wat aan Provo werd toegeschreven was al eerder op gang gekomen. Om de impact die het fenomeen Provo op de Nederlandse samenleving gehad heeft goed te kunnen begrijpen, is het belangrijk zich te realiseren dat de beweging niet uit de lucht kwam vallen. Alle opschudding rond Provo vormde op de eerste plaats het sluitstuk van een al veel langer lopende ontwikkeling: het ontstaan van een onafhankelijke jongerencultuur, waarbij niet langer ouderen de lakens uitdeelden, maar de jongeren zelf bepaalden wat goed voor hen was.

Voordat de sociaal-culturele veranderingen die hiervan het gevolg waren ook in Nederland hun beslag konden krijgen, moesten er, meer dan elders het geval is geweest, eerst de nodige struikelblokken uit de weg worden geruimd. Het is vooral deze taak die Provo met verve heeft volbracht. Medio jaren zestig kwamen door het optreden van de provo’s de wensen en behoeften van de jeugd definitief in het middelpunt van de belangstelling te staan. Met deze erkenning van jongeren werd tegelijk de weg vrijgemaakt voor centrale waarden als zelfbeschikking en individuele vrijheid. Het leidde uiteindelijk tot allerlei maatschappelijke aanpassingen die Nederland in de wereld zo’n ander aanzien gaven. Tot op de dag van vandaag staat Nederland internationaal bekend om zijn tolerante en vrijzinnige wetgeving op het gebied van (homo)seksualiteit, drugs, abortus en euthanasie.

Deze omslag kwam niet zonder slag of stoot tot stand. De provo’s en hun sympathisanten zijn door de autoriteiten geschoffeerd, geïntimideerd, in elkaar geslagen en gevangengezet. Hoewel het destijds voor de betrokkenen vervelend genoeg was, ging het uiteindelijk om een relatief kleine groep mensen die er direct onder gebukt gingen: hooguit een paar honderd jongeren, van wie slechts enkele tientallen echt geraakt zijn met hardere strafmaatregelen. Dit waren voornamelijk provo’s. Uiteindelijk hebben ze met hun acties voor een heleboel anderen de kastanjes uit het vuur gehaald. Ondanks het kleine aantal activisten die het strenge vervolgingsbeleid aan den lijve hebben ondervonden, wekten de aanhoudende berichten over hardhandig politie-ingrijpen en arrestaties in de samenleving zo veel weerzin op dat de autoriteiten een heuse gezagscrisis over zichzelf afriepen. Hoewel voor velen deze gezagscrisis er aanvankelijk uit bestond dat de autoriteiten niet in staat bleken om met efficiënt repressief optreden de onrust te bedwingen, kreeg gaandeweg de opvatting de overhand dat het de overheid aan legitimiteit ontbrak om überhaupt nog tegen vermeende verstoringen van de openbare orde door provo’s op te treden.

De gezagscrisis kwam mede voort uit een stevig politiek conflict dat al vanaf het eind van de jaren vijftig tussen protesterende jongeren en de autoriteiten werd uitgevochten. Inzet was de vrijheid om te demonstreren. Een uitingsmogelijkheid die vooral onder jongeren steeds populairder werd. In de praktijk bestond er echter in elke stad in Nederland een demonstratieverbod dat alleen met toestemming van de autoriteiten kon worden opgeheven. Niet alleen bepaalden de autoriteiten of er gedemonstreerd mocht worden, in veel gevallen bepaalden ze ook nog waarover. Preventieve censuur op de leuzen die op spandoeken en borden mochten worden meegedragen of over straat geroepen was de normaalste zaak van de wereld. Deze in Nederland bestaande structurele demonstratiebeperkingen vormden de achilleshiel van menig conflict dat indertijd op straat werd uitgevochten.

Het is dan ook eigenaardig dat Hans Righart in De eindeloze jaren zestig stelt dat Provo illustratief was voor ‘het weinig politieke karakter van de nieuwe jeugdcultuur’: ‘De biografie van Provo laat zien dat de vernieuwingsbeweging van de jaren zestig in Nederland boven alles een sociaal-cultureel karakter droeg.’ Misschien dat de strijd om erkenning door de jeugd door de jaren heen niet in alle gevallen even genuanceerd over het voetlicht gebracht is, en zo vaak de indruk heeft gewekt dat het weinig met politiek te maken had. Maar dat geldt niet voor de meeste acties van Provo; die worden wel degelijk gekenmerkt door hun uitgesproken politieke karakter. Natuurlijk ontstonden er in en rond de provobeweging allerlei sociaal-culturele initiatieven die later rechtstreeks in de canon van de sixties konden worden bijgeschreven. Provo’s witte plannen zijn inmiddels legendarisch, maar speelden indertijd slechts een bescheiden rol bij alle aandacht die er voor de rebellenclub bestond. De activiteiten waarmee Provo het meeste opzien baarde waren niet zozeer hun vernieuwende ideeën als wel hun openlijke provocaties waarmee ze de bestaande orde uitdaagden.

Het misverstand dat het optreden van Provo een weinig politiek karakter zou dragen komt vooral doordat Righart over het hoofd ziet dat voordat ‘de eindeloze jaren zestig’ goed en wel konden losbarsten eerst nog strijd tegen allerlei vrijheidsbeperkende maatregelen gevoerd moest worden. In deze strijd stonden de provo’s trouwens niet alleen. Behalve bij een aantal opkomende jongeren- en studentenorganisaties was de uitbreiding van democratische vrijheden tevens een politieke eis van vertegenwoordigers van een oudere, vooroorlogse generatie. Het waren vooral degenen die zich nog goed konden herinneren hoe pogingen die men direct na de Tweede Wereldoorlog ondernam om de (verzuilde) Nederlandse maatschappij op de schop te nemen, de kop werden ingedrukt. Met de opstand van een nieuwe generatie zag men zijn kans schoon alsnog in praktijk te brengen wat twintig jaar lang op de plank was blijven liggen. In de provotijd ontstond een onuitgesproken samenwerking van vertegenwoordigers van deze wat bedaagdere, vooroorlogse generatie met de spontane maar ongepolijste jonge actievoerders die in het heetst van de strijd de klappen opvingen. Deze twee kampen versterkten elkaar. Terwijl de ene partij de ophef veroorzaakte en de confrontatie aanging, gaf de andere in de media ruggesteun door blijk te geven van haar verontwaardiging over het overheidsoptreden. Gezamenlijk slaagde men er zo in het bastion van de bestaande orde te slechten.

Ook James Kennedy heeft in zijn reconstructie van Nederland in de jaren zestig, Nieuw Babylon in aanbouw, weinig oog voor het politieke conflict dat met de autoriteiten werd uitgevochten. Terwijl men er indertijd alles aan deed om Provo het zwijgen op te leggen, komt hij tot de tegenovergestelde conclusie dat ‘Nederlandse elites [...] vaak de voorkeur gaven aan veranderen boven bestrijden als zij oog in oog stonden met de provo’s’. Nu is het ontegenzeggelijk waar, zoals Kennedy uiteenzet, dat er in Nederland van alles veranderd is zonder dat zich een revolutie heeft voorgedaan. De bestaande orde is hooguit aan het wankelen gebracht. Wat echter grotendeels aan Kennedy’s aandacht ontsnapt, is hoe hard de provo’s indertijd zijn aangepakt en hoe hiermee de positie van de elite zelf op het spel kwam te staan. Onder deze druk was het establishment gedwongen om de status-quo vergaand aan te passen. Om het vertrouwen bij de burgers te herstellen zijn in Amsterdam niet alleen hoofdcommissaris Van der Molen en burgemeester Van Hall ontslagen. Tevens werden de fundamenten van de democratische samenleving verstevigd: er is demonstratievrijheid ingevoerd, het gezag van de burgemeester werd beperkt en de positie van de burger tegenover de overheid versterkt. Ook begon men met het ondersteunen van allerlei jongerenactiviteiten: het ontslag van burgemeester Van Hall was de directe aanleiding voor het faciliteren van nieuw jongerenbeleid. Bovendien vormde de crisis de aanleiding voor de elites om de nodige sociale en culturele veranderingen in Nederland resoluut zelf ter hand te nemen. Op diverse terreinen kwam vooruitstrevende regelgeving tot stand die het aanzien van Nederland in de wereld definitief veranderde.

De voortvarendheid waarmee de elites destijds allerlei veranderingen doorvoerden vormt het spiegelbeeld van de halsstarrigheid waarmee ze de onvermijdelijke maatschappelijke verschuivingen jarenlang dwarsboomden. Met hoeveel energie die elites weerstand hebben geboden aan veranderingen die al een tijd in de lucht hingen, maakt de geschiedenis duidelijk van de wijze waarop ze hebben getracht de rebelse jeugd onder de duim te houden. Jazz, rock-’n-roll en beat – de muziek waarmee de moderne jeugd uiting gaf aan haar onafhankelijkheid – waren een voortdurende bron van ergernis en morele afkeuring bij ouderen. Totdat medio jaren zestig het roer definitief om ging, werden veel jongeren voortdurend met de nek aangekeken. De peilloze afkeer van de moderne, onafhankelijke jongerencultuur bij het establishment vormde een van de belangrijkste oorzaken van de openbareordeproblemen die medio jaren zestig leidden tot de gezagscrisis.

Tot diep in de jaren zestig hebben ouderen gepoogd de manifestaties van de moderne jeugd in toom te houden. Enthousiast werd er in de naoorlogse jaren door de jeugd gedanst op swing en dixieland. Maar volgens velen begon dat al snel uit de hand te lopen. De jongeren die zich eraan overgaven kwamen te boek te staan als ‘swingnozems’. Midden jaren vijftig stak de swingnozem steeds vaker zijn kop boven het maaiveld uit. Tot afgrijzen van velen daagden ze de burgerij uit. Met de rock-’n-roll als stormram joegen de nozems bij de poorten van de bestaande orde de goegemeente de stuipen op het lijf. Als reactie stelden de volwassenen de nozem als afschrikwekkend voorbeeld voor de opgroeiende jeugd. Diens vrijgevochten levenswandel was in alles de morele tegenpool van het door de ouderen gebaande pad dat de jongeren geacht werden te gaan. Dit ideaal dat hun werd voorgehouden kwam steeds minder overeen met het leven dat ze voor zichzelf uitstippelden. De spanningen die hierdoor werden veroorzaakt kwamen voor een belangrijk deel op straat te liggen en raakten rechtstreeks aan de bestaande orde.

Vanaf het moment dat jongeren in het openbaar lieten horen hoe zij vonden dat de wereld eruit moest zien, kwamen ze in botsing met het heersende gezag. Dit had in de eerste plaats niet zozeer te maken met de inhoud van hun protest als wel met de wijze waarop ze zich manifesteerden. De samenleving was nog lang niet ingericht op een wijze die jongeren toestond zich op hun eigen manier te uiten. Demonstreren bleek in Nederland hoogst problematisch en voor de betrokkenen niet zonder risico. De kern van de organisatie die later Provo vormde deed in de eerste helft van de jaren zestig ruime ervaring op in het actiewezen en maakte meerdere malen kennis met de knoet van het overheidsapparaat, die het protest binnen de perken probeerde te houden.

Gezien de strenge en hardhandige wijze waarop in Nederland publiek ongenoegen door de overheid aan banden werd gelegd, is het eigenlijk een wonder dat er zoiets als Provo heeft kunnen ontstaan. De plannen die de nieuwe protestbeweging ontvouwde hadden dan ook aanvankelijk meer weg van een wanhoopsdaad. Met de provocerende wijze waarop Provo zich presenteerde kreeg men niet alleen de autoriteiten op de kast, de opstandelingen nieuwe stijl werden door iedereen met argusogen bekeken. Hoe ondanks deze algemene argwaan de beweging binnen twee jaar het establishment op de knieën kreeg en uitgroeide tot het symbool van een nieuwe tijd, is een van de meest fascinerende verhalen in de naoorlogse Nederlandse geschiedenis.

Met de opmars van Provo werd het laatste stadium in de emancipatie van de jongeren voltooid. Verschillende generaties rebelse jongeren, van allerlei komaf en zeker niet alleen uit Amsterdam, hebben bijgedragen aan deze ontwikkeling; niet allemaal even gearticuleerd en met een vooropgezet plan, maar wel allemaal vragend om een beetje respect voor een eigen levensstijl. In dat laatste zijn ze uiteindelijk meer dan geslaagd. In een relatief kort tijdsbestek veranderde de status van de jongere van nauwelijks serieus genomen verwilderde jeugd tot lid van een vrijgevochten en onafhankelijke subcultuur. De provo’s vormden in deze ontwikkeling de schakel tussen de (swing)nozems uit de jaren vijftig en de hippies uit de jaren zestig en zeventig. Met hun acties gaven ze het laatste zetje om de balans definitief in de richting van de jeugd te laten doorslaan.

Sinds de provotijd heeft de evolutie van de jongerencultuur een enorme vlucht genomen. Muziek en dans zijn alomtegenwoordig en liefhebbers zijn van alle leeftijden en vind je in alle lagen van de bevolking. Het is nauwelijks nog voor te stellen dat decennialang de moderne jongerencultuur in Nederland bestreden is als het kwaad zelve. De geschiedenis van de rebelse jeugd in de jaren vijftig en zestig laat zien hoe wat eerst nog bijna algemeen weerzin opwekte, binnen afzienbare tijd in de armen gesloten werd en vrijwel iedereen begon mee te slepen.

1  Swingen verboden

Rock, Baby, Rock

Ladies and gentlemen, we’re gonna keep on swinging and rocking. We’re gonna really rock. You wanna rock? Allright, yeah, yeah, yeah!

Het is 28 oktober 1954. Lionel Hampton, bandleider en jazzvibrafonist, kondigt het eerste rockconcert van Nederland aan. De zaal ligt aan zijn voeten. Voor de tweede keer die avond puilt de Amsterdamse Apollohal uit met duizenden enthousiaste fans voor ‘de sensasioneelste neger swing-show die ooit Europa bezocht’. ‘We’re gonna bring you a young lady that really can rock. She’s gonna tell you how to rock, she’s crazy, she’s gonna knock you out!’ De jonge zangeres Bertice Reading zet het opzwepende ‘Rock, Baby, Rock’ in: ‘Baby, let’s rock’. De swingende zwarte Amerikaanse rhythm-and-blues, voorloper van de blanke rock-’n-roll, is voor het eerst live op een Nederlands podium te beluisteren. De saxofonist zet aan voor een uitbundige solo, hij ligt op z’n rug en draait in het rond. Dat is nog nooit vertoond. Massaal klimt het publiek op de banken om maar niets van het spektakel te hoeven missen. Maar daar is het meubilair in de provisorisch tot concerthal omgebouwde sporthal niet op berekend. De banken vallen om onder het gewicht van de deinende massa. Op de houten vloer dringt de op stoom gekomen menigte al springend en stampend op naar het podium. ‘Rock, baby, rock. You rock so fine, you’re never wanna be free.’ En dan begeeft de vloer van de Apollohal het. Op zes plaatsen breken de vloerbalken doormidden. Voordat het concert verder kan moet de zaal gedeeltelijk ontruimd worden.

De daverende klap waarmee het publiek tijdens het fameuze Apollohalconcert van Lionel Hampton door de vloer zakt, belichaamt de kracht waarmee de Nederlandse jongerencultuur zich aandient. Als er iemand is geweest die de jeugd in Nederland kennis heeft laten maken met de ongekende expressiemogelijkheden van de moderne muziek dan is het Lionel Hampton geweest. De jazzvibrafonist is een meester in het bespelen van zijn jonge publiek. Als een oude rot in het showvak weet hij zijn publiek afwisselend tot luisteren te dwingen en tot dansen op te zwepen. Midden jaren vijftig is ‘The Hamp’ de ideale schakel tussen de jazz en de rock-’n-roll. Drie keer doet hij in die jaren Nederland aan – in 1953, 1954 en 1956 – en evenzovele keren weet hij het in de ogen van iedereen, met uitzondering van zijn enthousiaste schare Nederlandse jazzfans, tot een schandaal te schoppen.

Als Hampton in 1954 naar Nederland komt, is zijn reputatie hem al vooruitgesneld. De Telegraaf vreest ‘het spoor van vernielde concertzalen en hysterisch geworden bakvissen’ dat Hamptons swingcircus trekt ‘door het anders rustig voortkabbelende kleinkunstleven van vele Amerikaanse en Europese steden’. Na afloop van het Apollohalconcert heeft niemand een goed woord over voor het enthousiasme en de uitgelatenheid waarmee de show van Lionel Hampton door het publiek begroet wordt. Vol onbegrip slaat menigeen het gebeuren gaande. Met termen als ‘massa-hysterie’, ‘swing-orgie’, ‘wanstaltige opgetogenheid’, tracht men het kwaad te bezweren. De verslaggever van de Volkskrant heeft het er nog het moeilijkst mee:

De onder de avond verzamelde hysterie ontlaadde zich bij het laatste nummer toen de zevenduizend als een man van hun plaatsen opstonden en naar voren stormden. Wild en hotsend rond het podium waar de negerbandleider woest zwaaiend heen en weer sprong, zweet gutsend langs zijn zwarte glimmende hoofd. Banken vielen krakend onder hun last om, mensen tuimelden in het publiek, de muziek ging door. Het was geen jazz, het was geen show, het was een beklemmend en beangstigend gezicht. Het was verschrikkelijk.

Onder de Nederlandse jazzkenners is de stemming niet veel anders. De latere nestor van de Nederlandse jazz, Michiel de Ruyter, steekt zijn weerzin tegen het optreden niet onder stoelen of banken. ‘Hier was alleen dreun, doffe dreun, zonder swing – zonder betekenis [...] machinaal, levenloos gestamp.’ Het zet volgens De Ruyter enkel de reputatie van de jazz op het spel. Toch was hij, ‘uit een oogpunt van massa-psychose’, blij het optreden te hebben meegemaakt. Voor De Ruyter is het duidelijk: ‘Het heeft niets met muziek en jazz (wat hetzelfde is) te maken.’ Ook de redactie van het toonaangevende jazzmagazine Rhythme aarzelt niet om blijk te geven van haar afkeuring. Het optreden van Lionel Hampton heeft in haar ogen het moeizaam verworven begrip voor de jazzmuziek op het spel gezet: ‘De reeds wankele naam van de Jazz in Nederland heeft een aanzienlijke aardbeving meegemaakt.’ Het jeugdige publiek heeft door zijn gedrag, dat men ‘buiten alle normale en gangbare normen van fatsoen en beschaving’ acht, ‘veel afbreuk gedaan aan de Jazz in Nederland’.

Voor de categorie jeugd ‘buiten alle normale en gangbare normen van fatsoen en beschaving’, is na de bevrijding de benaming ‘nozem’ in zwang geraakt. Begin jaren vijftig maken vooral de zogenoemde ‘swingnozems’ furore. Ze zijn gek op dansen, houden er een eigen kledingstijl op na en dwepen met nieuwe, vaak onbegrepen muziekstijlen als bebop en cooljazz. Het ontwikkelen van een eigen levensstijl is echter niet waar men in Nederland in die jaren op zit te wachten. Onder het motto ‘doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg’ vormt de moderne jazzjeugd een gemakkelijk doelwit en worden de jongeren met het etiket ‘swingnozem’ in de hoek gezet. Zelfs in de jazzwereld worden ze met de nek aangekeken. Daar ziet men de nozems voornamelijk als een bedreiging voor het streven om bij het establishment erkenning te verwerven dat de jazz wel degelijk een respectabele en beschaafde muzieksoort is.

Zolang men Jazz en Nosemschap als een eenheid blijft beschouwen, blijven excessen als deze Hampton-concerten te verwachten [...] Al degenen die deze avond hebben bijgewoond en perse op hun kop moesten gaan staan, moeten er wel rekening mee houden dat de Jazz voor heel normale mensen is en niet voor artistiekerige en geëxalteerde nosempies.

De redactie had gehoopt op enige goede smaak en eergevoel bij het publiek in de Apollohal, maar kwam er tot haar afgrijzen achter dat men alleen maar ‘een kannibalistisch rhythme’ wist te waarderen, ‘zodat men zich ging beperken tot dom-simplistische gevoelsuitingen grenzend aan inboorlingschap’.

Hoewel jazz onder jongeren medio jaren vijftig verreweg de meest geliefde muziek is, niet in de laatste plaats omdat het de enige muziek is waar je goed op kunt dansen, mag het duidelijk zijn dat een aanstormende danslustige generatie in de jazzwereld steeds minder te zoeken heeft. Net als de rest van welopgevoed Nederland schiet de jazzwereld in een zedelijkheidskramp bij het aanschouwen van zo veel individuele expressie. Maar die verkrampte houding kan niet verhinderen dat de levenslust van een nieuwe generatie de basis vormt voor een algehele cultuuromslag die zich in de loop van de jaren vijftig en zestig zal voltrekken.

Daar is Nederland, anno 1954, echter nog lang niet aan toe. Het uitleven van die ‘dom-simplistische gevoelsuitingen’ wordt behalve moreel afgekeurd ook nog zo veel mogelijk tegengewerkt. Maar de fans van Lionel Hampton die met vele duizenden tegelijk de concerten bijwonen, laten zich steeds moeilijker in bedwang houden. Ze vormen de voorhoede van een steeds groter contingent teenagers en jongeren die langzaam maar zeker het Nederlandse sociale en culturele leven naar hun hand zullen zetten.

Paniekverschijnselen van onze cultuurmachine

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben veel steden in Europa te maken met opgeschoten straatjeugd: jongeren die zich niet meer verbonden voelen met de instituties en organisaties van de bestaande klassen- en zuilensamenleving. Ze zijn letterlijk en figuurlijk ‘ongrijpbaar’, ze hangen in groepjes rond op straat, houden van moderne muziek (jazz) en zijn gek op Amerikaanse speelfilms. De burgerij ergert zich dood aan het gelanterfanter, dat natuurlijk af en toe uitloopt op schermutselingen met de politie. Frankrijk kent de Zazou-jeugd, in Engeland manifesteren zich de Teddy Boys, Duitsland heeft de Halbstarken.

Ook aan Nederland gaat het fenomeen niet voorbij. In 1953 worden de resultaten bekendgemaakt van een groot, door de regering ingesteld onderzoek naar de ‘Maatschappelijke verwildering der jeugd’. Alleen al de titel van het rapport maakt duidelijk dat het losraken van de jeugd uit de traditionele verbanden niet bepaald als een positieve ontwikkeling wordt beschouwd. En, zo wordt benadrukt, het gaat hierbij niet om uitzonderingen: ‘Maatschappelijk verwilderde jeugd is geen sociale groep [...] Men treft grondverschijnselen bij jeugd uit alle maatschappelijke groepen aan.’ Hoewel men zich in het rapport bij die verwildering neer lijkt te leggen – ‘het zal in alle tijden en onder alle omstandigheden tot de mogelijkheden van de menselijke ziel blijven behoren’ – is het geweeklaag over het gedrag van de naoorlogse jeugd niet van de lucht. Voor extreme vormen van ‘verwildering’, zoals enthousiast dansen en meeleven met de muziek bij jazzconcerten, is in Nederland het predicaat ‘nozem’ voorhanden.

Na de oorlog wordt de jeugd in Nederland vooral als een probleem gezien. Ze onttrekt zich steeds vaker aan het gezag van de ouderen. Ouders, jeugdleiders, pedagogen, maatschappelijk werkers en andere autoriteiten doen er dan ook alles aan de jeugd weer in het gareel te krijgen. Voor je het weet word je als jongere ingedeeld bij de losgeslagen, verwilderde jeugd, of nog erger: bij de nozems.

De grenzen van het toelaatbare zijn nog zo strakgetrokken dat bij de minste of geringste overtreding iedereen begint te steigeren. Er is echter ook een ander perspectief mogelijk. Medio 1955 verschijnt een Nederlandse vertaling van een essay van de Oostenrijkse publicist Karl Bednarik over ‘de jonge arbeider van deze tijd’. Hierin verschijnt de jeugd niet als verwilderd, maar lijkt zich in haar eerder een nieuw menstype te openbaren. Volgens Bednarik hebben de jongeren van de jaren vijftig te maken met een oudere generatie die weliswaar de gruwelen van twee wereldoorlogen achter de rug heeft, maar nu alweer bezig is een derde succesvol in de steigers te zetten. De haat tegen het nazisme is binnen een paar jaar overgegaan in de weerzin tegen het communisme, en opnieuw dreigt er een oorlog. Het is geen klimaat waarin de ouderen met enig gezag hun wereldbeeld kunnen overplanten op de jongeren. Bij het nieuwe menstype daalt het engagement tot op het nulpunt: ‘Alle idealistische openheid tegenover de wereld, alle geloof van vroeger, alle groepspathos, is verdwenen.’ Een jonge generatie ontwikkelt zich tot ‘uiterste individualisten’, een generatie die ‘instinctief al haar krachten inspant om zich te onttrekken aan alles, wat ook maar op enigerlei wijze een publiek karakter schijnt te dragen’. Ook haar voorliefde voor de dans komt voort ‘uit de wens om zich te distantiëren van alle aan de samenleving immanente vormen van moraal’.

Enkele weken na de verschijning van dit essay verschijnt in Vrij Nederland een geruchtmakende artikelenserie, waarin Jan Vrijman in navolging van Bednarik voor Nederland een nieuw type jongere introduceert. In de zomer van 1955 frequenteren Vrijman en zijn kompaan, de fotograaf Ed van der Elsken, beiden dertig jaar oud, een week lang elke avond de Nieuwendijk in Amsterdam. De dijk trekt in de avonduren veel publiek vanwege de talrijke bioscopen, cafés, cafetaria’s en andere uitgaansgelegenheden. Vrijman en Van der Elsken proberen aan te pappen met de in de straat rondhangende jongens, al is ‘praten met de Papoea’s van Nieuw-Guinea eenvoudiger’. Maar na een paar dagen observeren, lukt het met ze in contact te komen.