Voor Lily Bathsheba

Simon Sebag Montefiore

STALIN

HET HOF VAN
DE RODE TSAAR

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel Stalin, The Court of the Red Tsar
Oorspronkelijke uitgever Weidenfeld & Nicolson
© Simon Sebag Montefiore 2003
© Nieuw Amsterdam Uitgevers 2014
Alle rechten voorbehouden
Vertaling Aad Zwaard en Tiny Mulder (noten)
Tekstredactie Martin Appelman en Janine Jager/Ampersand
Register Ansfried Scheifes
Research en adviezen Janine Jager
Ontwerp omslag Studio Jan de Boer
Ontwerp binnenwerk Herman van Bostelen
Omslagfoto Corbis/Hollandse Hoogte
E-BOOK ISBN 978 90 468 1809 1
Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1808 4
Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1808 4 (1e druk 2014)
U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel
www.nieuwamsterdam.nl/montefiore

INHOUD

Stalins stamboom

Kaarten

Verantwoording en dankbetuiging

Lijst van personen

Proloog: Het feestmaal, 8 november 1932

Deel een: Die geweldige tijd: Stalin en Nadja, 1878-1932

1 De Georgiër en het schoolmeisje

2 De Kremlinfamilie

3 De charmeur

4 Honger en het buitenleven: Stalin in het weekend

5 Vakanties en verschrikkingen: het Politbureau aan zee

6 Treinen vol lijken: liefde, dood en hysterie

7 Stalin de intellectueel

Deel twee: De joviale kerels: Stalin en Kirov, 1932-1934

8 De begrafenis

9 De almachtige weduwnaar en zijn liefhebbende familie: Sergo, de bolsjewistische prins

10 Een bedorven overwinning: Kirov, het complot en het zeventiende partijcongres

11 Moord op de gunsteling

Deel drie: Op de rand, 1934-1936

12 ‘Ik ben verweesd’: de specialist van begrafenissen

13 Een geheime vriendschap: de roos van Novgorod

14 De opkomst van de dwerg; de ondergang van een casanova

15 De tsaar neemt de metro

16 Kies je partners, bespring je gevangenen: het showproces

Deel vier: Het bloedbad: Jezjov de gifdwerg, 1936-1938

17 De beul: Beria’s vergif en Boecharins dosering

18 Sergo: de dood van een ‘volmaakte bolsjewiek’

19 De slachting van de generaals, de val van Jagoda en de dood van een moeder

20 Een systematisch bloedbad

21 ‘De Braam’ aan het werk en aan het spelen

22 Bebloede hemdsmouwen: de vriendenkring van folteraars

23 Het sociale leven tijdens de Terreur: de vrouwen en kinderen van de leiders

Deel vijf: De slachtpartij: Beria’s komst, 1938-1939

24 Stalins jodinnen en de familie in gevaar

25 Beria en de vermoeide beulen

26 De tragiek en verdorvenheid van de Jezjovs

27 De dood van Stalins familie: een vreemd voorstel en de huishoudster

Deel zes: ‘Het grote spel’: Hitler en Stalin, 1939-1941

28 De verdeling van Europa: Molotov, Von Ribbentrop en Stalins joodse vraagstuk

29 De moord op de vrouwen

30 Molotovcocktails: de Winteroorlog en Koeliks vrouw

31 Molotov ontmoet Hitler: crisisdiplomatie en bedrog

32 Aftellen: 22 juni 1941

Deel zeven: Oorlog: Het onhandige genie, 1941-1942

33 Optimisme en inzinking

34 ‘Zo woest als een hond’: Zjdanov en het beleg van Leningrad

35 ‘Kun je Moskou behouden?’

36 Molotov in Londen, Mechlis op de Krim, Chroesjtsjov stort in

37 Churchill bezoekt Stalin: Marlborough versus Wellington

38 Stalingrad en de Kaukasus: Beria en Kaganovitsj in de oorlog

Deel acht: Oorlog: Het zegevierende genie, 1942-1945

39 De opperbevelhebber van Stalingrad

40 Zoons en dochters: de oorlog tussen Stalin en de kinderen van het Politbureau

41 Stalins songfestival

42 Teheran: Roosevelt en Stalin

43 De bluffende veroveraar: Jalta en Berlijn

Deel negen: Het gevaarlijke spel van de opvolging, 1945-1949

44 De bom

45 Beria: potentaat, echtgenoot, vader, minnaar, moordenaar, verkrachter

46 Het nachtelijke leven van Josef Vissarionovitsj: tirannie door films en diners

47 Molotovs kans: ‘Je bent overal toe in staat als je dronken bent!’

48 Zjdanov de troonopvolger en Abakoemovs bloedige tapijt

49 De ontluistering van Zjoekov en de plunderaars van Europa: de vorstelijke elite

50 ‘Je hebt je door de zionisten laten inpakken’

51 Een eenzame oude man op vakantie

52 Twee vreemde sterfgevallen: de Jiddische acteur en de troonopvolger

Deel tien: De kreupele tijger, 1949-1953

53 De arrestatie van mevrouw Molotova

54 Moord en huwelijk: de Leningrad-affaire

55 Mao, Stalins verjaardag en de oorlog in Korea

56 ‘De Dwerg’ en de moordende artsen: slaan, slaan en nog eens slaan!

57 Blinde katjes en nijlpaarden: de ondergang van de oude garde

58 ‘Ik heb hem om zeep geholpen!’: de patiënt en zijn sidderende artsen

Naschrift

Bronvermeldingen

Bibliografie

VERANTWOORDING EN DANKBETUIGING

Dit boek is totstandgekomen dankzij de hulp van veel mensen – van Moskou en Sint-Petersburg tot Soechoemi, van Tbilisi tot Buenos Aires en Rostov aan de Don. Ik heb geprobeerd om een beeld te schetsen van Stalin, zijn twintig belangrijkste potentaten en hun families. Mijn doelstelling was om aan te geven hoe zij heersten en leefden in een uniek tijdperk met een ongeëvenaarde macht. Het boek had niet tot doel om Stalins binnen- en buitenlandse politiek, zijn militaire campagnes, zijn jeugd of zijn strijd met Trotski te beschrijven. Dit is een kroniek van zijn hof, vanaf zijn benoeming als ‘de leider’ in 1929 tot aan zijn dood. Het is een biografie van zijn hovelingen, een onderzoek naar machtspolitiek en naar informele macht en gewoontes. In zekere zin is het een biografie van Stalin zelf, die vorm krijgt door zijn relaties met de magnaten: hij is nooit achter de schermen.

Ik wilde verder gaan dan de traditionele verklaringen waarin Stalin als een ‘mysterie’, een ‘psychopaat’ of een ‘duivels genie’ wordt beschreven en zijn kameraden als ‘anonieme mannen’, mistroostige hielenlikkers met snorren, die figureren op zwart-witfoto’s. Met behulp van nieuw geopende archieven en ongepubliceerde memoires, mijn eigen gesprekken en reeds bekend materiaal heb ik geprobeerd Stalin als een begrijpelijk en menselijk figuur, maar daarmee niet minder weerzinwekkend te schetsen. Door Stalin en zijn potentaten als leden van een militair-religieuze ‘orde van zwaarddragers’ te beschouwen die in een overgevoelige bolsjewistische wereld leefden, kan veel van het onverklaarbare worden verklaard. Stalin was volslagen uniek, maar veel van zijn denkbeelden en karaktereigenschappen, zoals de dood als ultiem politiek instrument en zijn paranoia, deelde hij met zijn kameraden. Hij was, evenals zijn magnaten, een man van zijn tijd.

Molotov en Beria zijn waarschijnlijk het beroemdst, maar velen zijn in het Westen bijna onbekend. Jezjov en Zjdanov hebben hun naam aan tijdvakken gegeven, maar blijven zelf schimmig. Anderen, zoals Mechlis, zijn nauwelijks bestudeerd, zelfs niet door historici. Mikojan werd door velen bewonderd en Kaganovitsj alom veracht. Op de buitenwereld komen ze wellicht als weinig kleurrijke figuren over, maar in werkelijkheid waren het vaak flamboyante, dynamische persoonlijkheden. De opening van hun correspondentie en zelfs hun liefdesbrieven brengen ze in ieder geval tot leven.

Het relaas van hun geschiedenis brengt onvermijdelijk een veroordeling met zich mee: van de vele massamoordenaars die hier beschreven worden, zijn slechts Jezjov en Beria vervolgd (en niet voor hun werkelijke misdaden). Men kwam in de verleiding om alle schuld op één man af te schuiven: Stalin. In het Westen is men vaak geobsedeerd door de schurkencultus: een macabere maar zinloze strijd tussen Hitler en Stalin om ‘de meest duivelse dictator’ aan te wijzen aan de hand van het aantal veronderstelde slachtoffers. Dit is demonologie en geen geschiedenis. Het leidt ertoe dat een ‘waanzinnige’ wordt aangeklaagd zonder dat we lessen trekken uit het gevaar van utopische ideeën en systemen, of uit de verantwoordelijkheid die individuen hebben.

Het moderne Rusland heeft het verleden nog niet verwerkt: er is nog geen verlossing geweest, waardoor er nog steeds een schaduw ligt over de ontwikkeling van de burgermaatschappij. Niet alle Russen zullen me dankbaar zijn voor deze openhartige geschiedenis, die zij liever zouden vergeten of uit de weg gaan. Terwijl dit boek de gigantische schuld van Stalin zeker niet wil afzwakken, probeert het wel de bestaande fabel te weerleggen dat hij de enige verantwoordelijke is. Ik probeer de moordpartijen van de volledige leiding aan het licht te brengen, evenals hun eigen lijden, hun opofferingen, gebreken en privileges.

Ik ben veel dank verschuldigd aan degenen die me bij deze studie geholpen hebben: dit boek is geïnspireerd door Robert Conquest, die tijdens het hele project mijn meest geduldige, gulle en toegewijde steun en adviseur is geweest. Ik ben Robert Service, hoogleraar Russische Geschiedenis aan de universiteit van Oxford, meer dan dankbaar voor het begeleiden van mijn onderzoek en voor zijn aanmoedigingen. Hij heeft de tekst op gedetailleerde wijze meegelezen, en zijn buitengewone kennis en redactionele aanwijzingen zijn van onschatbare waarde geweest. In Rusland ben ik begeleid door de meest vooraanstaande geleerde op het gebied van stalinistische politiek, Oleg Chlevnjoek, senior onderzoeker bij het Staatsarchief van de Russische Federatie (GARF), die me gedurende het hele onderzoek heeft gestuurd en geholpen. Op het gebied van de NKVD en MGB had ik het geluk dat Nikita Petrov, vice-voorzitter van het historisch onderzoekscentrum Memorial in Moskou, me geholpen heeft. Hij is momenteel de beste onderzoeker in Rusland op het gebied van de sovjetterreur en de geschiedenis van de staatsveiligheid onder Stalin. Op militair gebied werd ik begeleid en geholpen, zowel bij de interpretaties als bij het onderzoek in de archieven, door professor Oleg Rzjesjevski en zijn staf. Wat betreft diplomatieke vraagstukken heb ik gebruikgemaakt van de kennis van Hugh Lunghi, die zowel Teheran, Jalta en Potsdam als verschillende bijeenkomsten met Stalin eind jaren veertig heeft meegemaakt. Sir Martin Gilbert heeft mij in Rusland geïntroduceerd en mij in zijn kennis laten delen. Inzake Georgische aangelegenheden waren Zackro Megrelisjvili, hoogleraar Amerikaanse Studies aan de Ilja Tsjavtsjavadze Staatsuniversiteit voor Taal en Cultuur in Tbilisi, en Gela Tsjarkviani mijn gidsen. Wat betreft de Abchazische problematiek moet ik de sublieme geleerde professor Slava Lakoba uit Soechoemi bedanken. Ik ben verder zeer dankbaar voor de ideeën en raadgevingen van: Geoffrey Hosking, hoogleraar Russische Geschiedenis aan de universiteit van Londen; Isabel de Madariaga, emiritus hoogleraar in de Slavische Studies aan de universiteit van Londen; en Aleksandr Kamenski, hoogleraar Vroege en Vroeg-moderne Russische Geschiedenis aan de Russische Staatsuniversiteit voor Menswetenschappen in Moskou. Roj Medvedev, Edvard Radzinsky, Arkadi Vaksberg en Larissa Vasiljeva hebben me op verschillende gebieden geadviseerd en geholpen. Ik ben erg blij met de hulp van deze geweldige groep mensen die ik slechts nederig kan bedanken: alle wijsheid komt van hen, de fouten zijn van mij.

Ik had het geluk dat in 1999 juist een nieuw deel van het presidentiële archief in het Russische Staatsarchief voor Sociaal-Politieke Geschiedenis (RGASPI) was geopend. Dat betekende dat ik toegang kreeg tot een groot aantal nieuwe en fascinerende stukken en foto’s, die de basis van dit boek vormen. Daarnaast was ik in staat om nieuw militair materiaal in te zien in het Russische Staatsarchief van Oorlogszaken (RGVA) en de Centrale Archieven van het ministerie van Defensie van de Russische Federatie (CAMO) in Podolsk. Oleg Chlevnjoek heeft mij zowel in het RGASPI als in het GARF geïntroduceerd en bijgestaan. Ik ben veel dank verschuldigd aan Larisa A. Rogovaja, afdelingshoofd van het RGASPI en expert wat betreft Stalins archieven. Zij is een grandioos vertaalster van zijn handschrift en heeft mij bij elke stap geholpen. Ook dr. Loedmilla Gatagova, onderzoekster bij het Instituut voor Russische Geschiedenis, wil ik bedanken. Maar bovenal ben ik dank verschuldigd aan de getalenteerde geleerde van de Historische Faculteit van de Russische Staatsuniversiteit voor Menswetenschappen, Galina Babkova, die me bij dit onderzoek evenveel geholpen heeft als dat ze indertijd bij mijn boek over Potjomkin heeft gedaan.

Ik heb het geluk gehad dat ik nog veel getuigen uit die tijd heb kunnen spreken en vaak hun familiestukken in mocht zien, met inbegrip van de ongepubliceerde memoires van hun vaders. Ik ben Vladimir Grigorjev, vice-minister van Pers, Televisie en Radio van de Russische Federatie en eigenaar van uitgeverij Vagrioes hier enorm dankbaar voor. Dit geldt ook voor Galina Oedenkova van het RGASPI, die haar unieke contacten aan mij heeft doorgegeven; Olga Adamisjina die een aantal van mijn vraaggesprekken heeft geregeld, en Rosamond Richardson die mij toegang verschafte tot haar contacten met de familie Alliloejev en mij de beschikking gaf over de banden van haar interviews met Svetlana Alliloejeva. Kitty Stidworthy stond me toe om gebruik te maken van de ongepubliceerde herinneringen aan Jezjov van Vera Trail.

Ik wil ook graag dr. Luba Vinogradova bedanken voor haar doelmatigheid, charme, inlevingsvermogen en geduld bij de vele interviews waarmee ze me geholpen heeft. Mijn speciale dank gaat uit naar Alan Hirst en Louise Campbell omdat ze mij geïntroduceerd hebben bij de familie Molotov. Luitenant-generaal Stepan Mikojan en zijn dochter Asjken waren mij op charmante en gastvrije wijze behulpzaam. Ook de volgende mensen hebben me inzicht gegeven in hun memoires en tijd voor mij vrijgemaakt: Kira Alliloejeva, Vladimir Alliloejev (Redens), Natalja Andrejeva, Nikolaj Bajbakov, Nina Boedjonnaja, Joelia Chroesjtsjova, Tanja Litvinova, Igor Malenkov, Volja Malenkova, Sergo Mikojan, Josef Minervin (de kleinzoon van Kaganovitsj), Vjatsjeslav Nikonov (Molotovs kleinzoon), Eteri Ordzjonikidze, Marta Pesjkova, Natalja Poskrjobysjeva, Leonid Redens, Natalja Rykova, luitenant-generaal Artjom Sergejev, Joeri Solovjov, Oleg Trojanovski, Joeri Zjdanov en Nadezjda Vlasik. Ik ben Galina Babkova dankbaar voor de interviews die ze voor me geregeld heeft met Tina Egnatasjvili en Goelia Dzjoegasjvili. Verder wil ik de bewonderenswaardige Mark Fielder van Granada Productions bedanken, met wie het altijd een genoegen was om samen te werken. Dit geldt ook voor zijn team tijdens de documentaire over Stalin voor BBC2. In Sint-Petersburg wil ik de directeur en de staf van het S.M. Kirovmuseum bedanken.

In Tbilisi heeft professor Megrelisjvili veel van mijn interviews geregeld. Daarnaast heeft hij mij zijn herinneringen aan zijn stiefvader Sjalva Noetsibidze verteld en me aan Maja Kavtaradze voorgesteld, die mij inzage heeft gegeven in de ongepubliceerde memoires van haar vader. Gela Tsjarkviani heeft me over zijn jeugd verteld, maar bovendien de beschikking gegeven over de ongepubliceerde memoires van zijn vader. Ik ben verder dankbaar voor de tijd en de herinneringen van: Nadja Dekanozova, Maja Kavtaradze, Alosja Mirtschoelava, Eka Rapava, Nina Roechadze. Ik wil Lika Basileja bedanken voor haar begeleiding naar het Likanipaleis en Gori, en Nino Gagosjidze en Irina Dmetradze voor hun energieke hulp; Nata Patiasjvili voor haar hulp bij het vertalen en tot stand brengen van interviews; alsmede Zoerab Karoemidze en Lila Aboersjvili, directeur van het Stalinmuseum in Gori.

Voor mijn reis naar Abchazië ben ik de Britse ambassadeur in Georgië, Deborah Barnes Jones, erkentelijk, alsmede Thadeus Boyle, veldwerkcoördinator van UNOMIG, en de Abchazische minister-president, Anri Djirgonia. De reis zou onmogelijk geweest zijn zonder Victoria Ivleva-Yorke. Verder bedank ik Sajda Smir, de directeur van de datsja in Nieuw Athos en het personeel van Stalins overige residenties in Soechoemi, Cholodnaja Retsjka, het Ritsameer en Sotsji. Ik wil ook Eva Soldati bedanken voor haar interview met Leopoldo Bravo en zijn familie in Buenos Aires.

Tijdens mijn bezoek aan Moskou en andere plaatsen ben ik gastvrij onthaald door: Masja Slonima, die de kleindochter van Maksim Litvinov bleek te zijn; Marc en Rachel Polonski, die in het appartement van maarschalk Konev aan de Granovskistraat wonen, waar zoveel van de gebeurtenissen uit het boek hebben plaatsgevonden; Ingaborga Dapkunaite, David Campbell en Tom Wilson in Moskou; Sir Rocco Fote, Olga Polizzi en Julietta Longcroft in Sint-Petersburg.

Mijn speciale dank gaat uit naar twee van de scherpzinnigste, historische geesten die ik ken: mijn vader, dr. Stephen Sebag-Montefiore, die de psychologie van Stalin even briljant doorgrondde als hij indertijd met die van Potjomkin heeft gedaan, en mijn moeder, April Sebag-Montefiore, voor haar onvermoeibare redactiewerk en haar sublieme inzicht op het gebied van taal en psychologie.

Ik bedank verder mijn agente Georgina Capel; de directeur van Orion, Antony Cheetham; mijn uitgever Ion Trewin, en Lord en Lady Weidenfeld. Ook ben ik de volgende personen erkentelijk voor het beantwoorden van mijn vragen of de hulp die zij mij op verschillende wijze hebben geboden: Andy Apostolou, Bernadette Barbato, professor Derek Beales, Vadim Benyatov, Michael Bloch, dr. David Brandenburger, Winston Churchill, Pavel Chinsky, dr. Sarah Davies, Ellen Dahrendorf, Mark Franchetti, Lisa Fine, Sergei Degtiarev Foster, dr. Dan Healy, Jelena Durden-Smith, Levan en Nino Gatsjetsjiladze, professor J. Arch Getty, Nata Gologre, Jon Halliday, Andrea Dee Harris, Mariana Haseldine, Laurence Kelly, Dmitri Chankin, Anne Applebaum, Joan Bright Astley, Maria Lobanova, V.S. Lopatin, ambassadeur van Georgië en mrs. Teimuraz Mamatsasjvili, Neil McKendrick, het Gonville & Caius College in Cambridge, Catherine Merridale, prinses Tatjana Metternich, Edward Lucas, Charles en Patty Palmer Thomkinson, Martin Poliakoff, professor Richard Overy, David Pryce-Jones, Alexander Prozverkin, Antony Beevor, Joelia Toertsjaninova en Ernst Goesinski, professor E.A. Rees, Hugh Sebag-Montefiore, graaf Fritz Von der Schulenberg, professor Boris Sokolov, Lady Soames, Geja Soelkanisjvili, Lord Thomas of Swynnerton, graaf Nikolaj Tolstoj, prins George Vassiltsjikov, dr. D.H. Watson en Adam Zamoyski. Ik ben vanzelfsprekend veel dank verschuldigd aan mijn Russische begeleidster Galina Oleksiuk. Verder bedank ik Jane Birkett voor haar reactiewerk en John Gilker voor de landkaarten.

Ten slotte, maar zeker niet in de laatste plaats, wil ik mijn vrouw Santa Montefiore liefdevol bedanken. Niet alleen voor het uit het Spaans vertalen van het materiaal over Leopoldo Bravo, maar vooral voor het jarenlange tolereren en soms zelfs verwelkomen van de dreigende aanwezigheid van Stalin in ons leven.

LIJST VAN PERSONEN

Josef Stalin, geboren Dzjoegasjvili, bekend als ‘Soso’ en ‘Koba’, secretaris-generaal van de bolsjewistische partij van 1922-1953 en premier van 1941-1953. Maarschalk. Generalissimus.

FAMILIE

Keke (Jekaterina) Dzjoegasjvili, Stalins moeder

Kato (Jekaterina) Svanidze, Stalins eerste vrouw

Jakov Dzjoegasjvili, zoon van Stalin uit diens eerste huwelijk met Kato Svanidze, gevangengenomen door de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog

Nadja (Nadezjda) Alliloejeva, Stalins tweede vrouw

Vasili Stalin, zoon van Stalin en Nadja Alliloejeva, piloot, luitenant-generaal van de luchtmacht

Svetlana Stalina, bekend als Alliloejeva, Stalins dochter

Artjom Sergejev, geadopteerde zoon van Stalin en Nadja

Sergej Alliloejev, vader van Nadja

Olga Alliloejeva, moeder van Nadja

Pavel Alliloejev, broer van Nadja, commissaris in het Rode Leger, getrouwd met

Zjenja Alliloejeva, schoonzuster van Nadja, actrice, moeder van Kira

Aljosja (Aleksandr) Svanidze, broer van Kato en Stalins zwager, volkscommissaris van Financiën van Georgië, daarna werkte hij, tot zijn arrestatie in 1937, op het volkscommissariaat van Financiën van de USSR, getrouwd met

Maria Svanidze, dagboekschrijfster, Georgische operazangeres van joodse afkomst

Stanislas Redens, Nadja’s zwager, medewerker van de geheime politie, getrouwd met

Anna Redens, oudere zuster van Nadja

BONDGENOTEN

Viktor Abakoemov, functionaris van de geheime politie, hoofd van de Smersj, minister van de MGB [Staatsveiligheid]

Andrej Andrejev, lid van het Politbureau, secretaris van het Centraal Comité, getrouwd met

Dora Chazan, de beste vriendin van Nadja, vice-volkscommissaris van Textielindustrie, moeder van Natasja Andrejeva

Lavrenti Beria, ‘oom Lara’, functionaris van de geheime politie, chef van de NKVD, lid van het Politbureau en belast met de ontwikkeling van de atoombom, getrouwd met

Nina Beria, natuurwetenschapster, door Stalin bejegend als ‘een dochter’, moeder van

Sergo (Sergej) Beria, natuurwetenschapper, getrouwd met

Marta Pesjkova Beria, kleindochter van Maksim Gorki, schoondochter van Beria

Semjon Boedjonny, cavalerist, maarschalk, een van de leden van de Tsaritsyngroep

Nikolaj Boelganin, ‘de Loodgieter’, tsjekist, burgemeester van Moskou, lid van het Politbureau, minister van Defensie, gedoodverfde opvolger Stalin

Nikita Chroesjtsjov, eerste secretaris van Moskou, daarna van de Oekraïne, lid van het Politbureau

Semjon Ignatjev, minister van Staatsveiligheid, vriend van Chroesjtsjov, brein achter het artsencomplot

Genrich Jagoda, chef van de NKVD van 1934-1936, van joodse afkomst, verliefd op Timosja Gorki

Abel Jenoekidze, ‘oom Abel’, Georgiër, oude bolsjewiek, secretaris van het Centraal Uitvoerend Comité, bon-vivant en peetvader van Nadja Alliloejeva

Nikolaj Jezjov, ‘de Braam’ of ‘Kolja’, chef van de NKVD van 1936-1938, getrouwd met

Jevgenia Jezjova, redacteur, lid van de beau monde, van joodse afkomst

Lazar Kaganovitsj, ‘ijzeren Lazar’ en ‘de Locomotief’, oude bolsjewiek van joodse afkomst, Stalins plaatsvervanger in het begin van de jaren dertig, chef van de Spoorwegen, lid van het Politbureau

Michail Kalinin, ‘Papa’, ‘de Dorpsoudste’, president van de Sovjetunie, boer/arbeider

Sergej Kirov, partijsecretaris van Leningrad, secretaris van het Centraal Comité, lid van het Politbureau, goede vriend van Stalin

Valerian Koejbysjev, lid van het Politbureau, vanaf 1930 voorzitter van het Staatsplanbureau (Gosplan), dichter

Aleksej (A.A.) Koeznetsov, plaatsvervanger van partijsecretaris Zjdanov in Leningrad, na de Tweede Wereldoorlog secretaris van het Centraal Comité, door Stalin in 1949 aangemerkt als zijn opvolger als secretaris-generaal, echter kort daarna gearresteerd en in 1950 ter dood gebracht

Nestor Lakoba, Abchazische partijleider

Georgi Malenkov, bijgenaamd ‘Melanie’ of ‘Malanja’, secretaris van het Centraal Comité, gelieerd aan Beria

Lev Mechlis, ‘de Duistere Demon’ en ‘de Woekeraar’, van joodse afkomst, secretaris van Stalin, later redacteur van de Pravda, politiek commissaris van het Rode Leger

Akaki Mgeladze, partijchef van Abchazië, later van Georgië, door Stalin ‘de Wolf’ genoemd

Anastas Mikojan, Armeense oude bolsjewiek, lid van het Politbureau, volkscommissaris (minister) van Handel

Vjatsjeslav Molotov, bekend als ‘IJzerreet’ en ‘onze Vetsja’, oude bolsjewiek, lid van het Politbureau, premier, minister van Buitenlandse Zaken, getrouwd met

Polina Molotova, geboren Semjonovna, bekend als kameraad Zjemtsjoezjina, ‘de Parel’, van joodse afkomst, in de jaren dertig volkscommissaris van Visindustrie, baas van een parfumeriebedrijf

Grigori Ordzjonikidze, bekend als kameraad ‘Sergo’ en als ‘Stalins reet’, lid van het Politbureau, volkscommissaris van Zware Industrie

Karl Pauker, voormalig kapper van de opera in Boedapest, lijfwacht van Stalin en hoofd van de lijfwacht

Aleksandr Poskrjobysjev, voormalig verpleger, Stalins privé-secretaris en vertrouwensman, getrouwd met

Bronka Melalikova Poskrjobysjeva, arts, van joodse afkomst

Michail Rjoemin, ‘kleine Misjka’, ‘de Dwerg’, vice-minister van Staatsveiligheid (MGB) en leider van het artsencomplot

Candide Tsjarkviani, Georgische partijchef en Stalins vertrouweling

Nikolaj Vlasik, hoofd van Stalins lijfwacht

Klimenti Vorosjilov, veldmaarschalk, oude bolsjewiek, lid van het Politbureau, volkscommissaris van Defensie, veteraan van Tsaritsyn, getrouwd met

Jekaterina Vorosjilova, dagboekschrijfster

Nikolaj Voznesenski, Leningradse econoom, voorzitter van Gosplan, lid van het Politbureau, vice-premier, Stalins gedoodverfde opvolger als premier, in 1949 gearresteerd en ter dood veroordeeld

Andrej Zjdanov, ‘de Pianist’, lid van het Politbureau, eerste partijsecretaris van Leningrad van 1934-1944, secretaris van het Centraal Comité, vlootchef, Stalins vriend en waarschijnlijke opvolger, vader van

Joeri Zjdanov, hoofd van het wetenschappelijk departement van het Centraal Comité, getrouwd met Svetlana Stalina

GENERAALS

Grigori Koelik, maarschalk, chef van de artillerie, rokkenjager en prutser, veteraan van Tsaritsyn

Boris Sjaposjnikov, maarschalk, stafchef, Stalins favoriete stafofficier

Semjon Timosjenko, maarschalk, bevelhebber van de Russische strijdkrachten in de Fins-Russische Winteroorlog (1939-1940), volkscommissaris van Defensie, veteraan van Tsaritsyn, zijn dochter trouwde met Vasili Stalin

Aleksandr Vasilevski, zoon van een priester, stafchef, maarschalk

Georgi Zjoekov, maarschalk, plaatsvervangend opperbevelhebber, Stalins beste generaal

VIJANDEN EN VOORMALIGE BONDGENOTEN

Nikolaj Boecharin, ‘lieveling van de partij’, ‘Boechartsjik’, oude bolsjewiek en partij-ideoloog, lid van het Politbureau, voorzitter van de Komintern, leidde samen met Stalin en Rykov de regering van 1925-1929, vriend van Nadja, aanhanger van het ‘rechtse blok’ en als beklaagde in het laatste grote showproces in maart 1938 ter dood veroordeeld

Lev Kamenev, ‘linkse’ bolsjewiek van joodse afkomst, vormde samen met Zinovjev en Stalin aanvankelijk een driemanschap dat eind 1924 de aanval op Trotski opende, lid van het Politbureau tot 1926, verbond zich kort daarop met Trotski in de ‘Verenigde oppositie’ tegen Stalin, slachtoffer van Stalins terreur in het eerste grote showproces in augustus 1936 tegen het ‘trotskistisch-zinovjevistisch centrum’

Aleksej Rykov, ‘Rykvodka’, ‘rechtse’ bolsjewiek, lid van het Politbureau, premier van 1924-1930, stond terecht in het laatste showproces van maart 1938

Lev Trotski, grote inspirator van de revolutie van 1917, van joodse afkomst, volkscommissaris van Oorlog van 1918-1925, oprichter van het Rode Leger, ‘operette-commandant’ in Stalins woorden

Grigori Zinovjev, ‘linkse’ bolsjewiek, van joodse afkomst, lid van het Politbureau, van 1919-1926 hoofd van de Petrogradse (in 1924 omgedoopt tot Leningradse) partijorganisatie en tevens president van de Komintern, vormde in 1924-1925 een driemanschap met Stalin en Kamenev om Trotski uit te schakelen, stond terecht in het eerste grote showproces in augustus 1936

‘INGENIEURS VAN DE MENSELIJKE ZIEL’

Anna Achmatova, Ruslands grootste dichteres van de twintigste eeuw, ‘hoerige non’, zei Zjdanov

Isaak Babel, schrijver van de verhalencyclus Rode ruiterij (1923-1924) en vriend van Eisenstein en Mandelstam

Demjan Bedny, proletarisch dichter, kameraad van Stalin

Michail Boelgakov, Russisch schrijver, onder meer van toneelstukken, Stalin zag zijn toneelstuk De dagen van de Toerbins (1926) wel vijftienmaal

Ilja Ehrenburg, sovjetschrijver van joodse afkomst, verbleef vele jaren in onder andere Parijs en Berlijn als journalist en oorlogscorrespondent voor sovjetkranten, was in het Europese culturele leven een bekende verschijning

Sergej Eisenstein, Ruslands grootste cineast en filmproducent

Maksim Gorki, beroemd sovjetschrijver, voorzitter van de Bond van sovjetschrijvers van 1934-1936, bevriend met Stalin

Ivan Kozlovski, zanger, solist van het Moskouse Bolsjojtheater vanaf 1926, Stalins ‘hoftenor’ en tweemaal winnaar van de Stalinprijs

Osip Mandelstam, Russisch dichter, ‘Isoleren, maar bewaren’, zei Stalin

Boris Pasternak, Russisch dichter en schrijver, ‘loopt met z’n hoofd in de wolken’, zei Stalin

Konstantin Simonov, dichter en uitgever, vriend van Vasili Stalin, gunsteling van Stalin

Michail Sjolochov, sovjetschrijver die veel over de collectivisatie van de landbouw en over de (Don)kozakken schreef

PROLOOG
HET FEESTMAAL, 8 NOVEMBER 1932

Op 8 november 1932, om ongeveer zeven uur ’s avonds kleedde Nadja Alliloejeva Stalin, de vrouw van de bolsjewistische secretaris-generaal, zich om voor het rauwe feest ter gelegenheid van de vijftiende verjaardag van de revolutie. De 31-jarige Nadja had een ovaal gezicht en bruine ogen. Ze was puriteins, ernstig maar broos en ging prat op haar ‘bolsjewistische bescheidenheid’. Gewoonlijk droeg ze saaie en vormeloze jurken, met effen sjaals, hoogsluitende blouses en gebruikte ze geen make-up. Maar deze avond deed ze extra haar best. Ze bevond zich in Stalins sombere appartement in het twee verdiepingen tellende zeventiende-eeuwse Potesjnypaleis, het ‘Amusementspaleis’, zo genoemd omdat er in de tsaristische tijd acteurs woonden en het een theater had. In een lange, ongebruikelijke modieuze zwarte jurk met rode geborduurde rozen, die geïmporteerd was uit Berlijn, draaide ze rondjes voor haar zus Anna. Tegen haar gewoonte in had ze dit keer geen strenge knot opgestoken, maar veel zorg aan haar kapsel besteed. Ze stopte speels een rode roos in haar zwarte haar.

Het feest werd elk jaar gegeven door de volkscommissaris van Oorlog, Vorosjilov, die in het lange, smalle Gebouw van de Cavaleriebrigade woonde, nog geen vijf stappen verwijderd van het Potesjnypaleis, aan de overkant van de smalle straat. Alle bolsjewistische partijbonzen, onder wie premier Molotov en zijn slanke, schrandere en verleidelijke vrouw Polina, Nadja’s beste vriendin, zouden aanwezig zijn. In de kleine, intieme wereld van de bolsjewistische elite eindigde dit soort eenvoudige, vrolijke avonden vaak met kozakkendansen en Georgische klaagliederen. Maar die avond zou het feest anders eindigen dan gewoonlijk.

Een paar honderd meter verder naar het oosten, in de richting van Lenins mausoleum en het Rode Plein, vond er op datzelfde moment, in zijn kantoor op de tweede verdieping van het driehoekige achttiende-eeuwse Gele Paleis, het senaatsgebouw met de groene koepel waarin de belangrijkste bestuursorganen gevestigd waren, een ontmoeting plaats tussen Josef Stalin en Jagoda, Stalins gunsteling bij de geheime politie. Stalin, de secretaris-generaal van de bolsjewistische partij en de Vozjd – de leider – van de Sovjetunie, was toen 53 jaar, 22 jaar ouder dan Nadja en de vader van haar twee kinderen. Genrich Jagoda, plaatsvervangend hoofd van de GPOe,* was de zoon van een joodse juwelier uit Nizjni Novgorod. Hij had een spits gezicht met een Hitlersnorretje en was een liefhebber van orchideeën, Duitse pornografie en literaire salons. Hij lichtte Stalin in over nieuwe complotten tegen hem binnen de partij en over de onrust op het platteland.

Stalin werd bij de bespreking bijgestaan door de 42-jarige Molotov en zijn chef Economische Zaken, de 45-jarige Valerian Koejbysjev, die eruitzag als een dwaze dichter met lange, wilde haren. Hij hield van drinken, vrouwen en – zeer toepasselijk – van het schrijven van gedichten. Stalin gelastte de arrestatie van iedereen die tegen hem was. De spanning was de afgelopen maanden ondraaglijk geworden, omdat Stalin bang was zijn greep op de Oekraïne te verliezen, die dreigde af te glijden naar een toestand van honger en anarchie. Toen Jagoda om vijf over zeven vertrok, bleven de anderen nog wat napraten over hun strijd om ‘de ruggengraat van de boeren te breken’. Ze waren vastbesloten de graanopbrengsten te gebruiken om de maatregelen te financieren die van Rusland een moderne industriële mogendheid moesten maken. Dit zou ten koste gaan van miljoenen mensen in wellicht de grootste, door mensen veroorzaakte hongersnood uit de wereldgeschiedenis. Maar die avond zou de tragedie dichter bij huis plaatsvinden: Stalin moest een persoonlijke crisis het hoofd bieden die de diepste en meest geheimzinnige wonden van zijn carrière zou veroorzaken. De rest van zijn leven zouden de gebeurtenissen steeds weer door zijn hoofd spelen.

Om vijf over acht liepen Stalin en zijn metgezellen de trap af in de richting van het feest. Gekleed in zijn partijtuniek, een flodderige oude broek, zachtleren laarzen, een oude legeroverjas en met zijn wolfsleren sjapka met oorkleppen op, wandelde hij door de besneeuwde stegen en pleintjes van het ommuurde, middeleeuwse fort. Zijn linkerarm was een stukje korter dan de rechter, maar dit was nu nog niet zo opvallend als het op latere leeftijd zou worden. Hij rookte meestal een sigaret of lurkte aan zijn pijp. Zijn hoofd en zijn dikke, laag ingeplante zwarte haar waarin de eerste grijze haren reeds zichtbaar waren, straalden de elegante kracht uit van de bergbewoners van de Kaukasus. Zijn bijna oosterse, katachtige ogen waren ‘honingkleurig’, maar flikkerden wolfachtig geel als hij kwaad was. Kinderen vonden zijn snor prikken en zijn tabaksgeur bitter ruiken. Volgens Molotov en zijn vrouwelijke aanbidders was Stalin nog altijd aantrekkelijk voor vrouwen en flirtte hij verlegen en onhandig.

Deze kleine, stevig gebouwde verschijning – 1 meter 68 lang – liep peinzend en met een tred met enigszins naar binnen wijzende tenen (en die precies werd nageaapt door acteurs van het Bolsjojtheater), zachtjes in zijn zware Georgische accent met Molotov te praten. Hij werd zoals gewoonlijk slechts door een of twee lijfwachten beschermd. De partijbonzen liepen in die tijd nog nauwelijks beveiligd door Moskou. Zelfs de wantrouwige Stalin, die op het platteland al gehaat werd, wandelde met slechts één lijfwacht van zijn kantoor aan het Oude Plein naar huis. Op een nacht liepen Molotov en Stalin eens zonder lijfwachten in een sneeuwstorm naar huis, toen ze op het Manegeplein door een bedelaar werden benaderd. Stalin gaf hem tien roebel en de teleurgestelde zwerver schreeuwde: ‘Verdomde bourgeois!’

‘Wie is in staat om ons volk te begrijpen?’ mijmerde Stalin. Ondanks moorden op verschillende sovjetfunctionarissen (waaronder een aanslag op Lenin in 1918), was de situatie opmerkelijk ontspannen totdat in juni 1927 de sovjetambassadeur in Polen werd vermoord en de veiligheidsmaatregelen enigszins werden aangescherpt. In 1930 werd er een decreet aangenomen ‘waarin het kameraad Stalin verboden werd te voet door de stad te lopen’. Hij bleef echter nog een paar jaar rondwandelen. Het waren de mooiste jaren, een tijdperk dat binnen een paar uur zou eindigen met dood of wellicht zelfs moord.

Stalin stond bekend om zijn sfinxachtige ondoorgrondelijkheid en flegmatieke eenvoud. Hij lurkte voortdurend aan zijn pijp, waar hij als een oude boer rookwolkjes uit pufte. In tegenstelling tot de kleurloze, bureaucratische middelmatigheid die Trotski hem toedichtte, was de echte Stalin een energiek en ijdel melodramatisch persoon die op elk gebied uitzonderlijk was.

Onder de ijzige kalmte van deze onpeilbare wateren bevonden zich draaikolken van ambitie, woede en ongeluk. Hij kon heel berekenend handelen, maar ook roekeloos gokken. Het leek alsof hij omhuld was door een stalen harnas, maar zijn zintuigen waren intens gevoelig en zijn vurige Georgische temperament was zo onberekenbaar dat hij zijn loopbaan bijna ruïneerde toen hij eens uitviel tegen Lenins vrouw. Hij was een beweeglijke neuroot met het gespannen temperament van een bevlogen toneelspeler die in zijn eigen drama gelooft – wat zijn uiteindelijke opvolger, Nikita Chroesjtsjov, treffend litsedej noemde, een man met vele gezichten. Lazar Kaganovitsj, die ook bij het diner aanwezig was en die gedurende meer dan dertig jaar een van Stalins getrouwe kameraden was, gaf de beste beschrijving voor zijn ‘unieke karakter’: hij was ‘een andere man op verschillende momenten... Ik kende niet minder dan vijf of zes Stalins’.

Met het openen van de archieven en het beschikbaar komen van nieuwe, nog onbekende bronnen, komt er echter een beter beeld van hem tevoorschijn, zodat het niet langer volstaat hem als een mysterie te beschrijven. We weten nu hoe hij sprak (voortdurend over zichzelf, vaak met onthullende eerlijkheid), hoe hij notities en brieven schreef, wat hij at, zong en las. Dit alles geplaatst in de context van het gespleten bolsjewistische leiderschap en een unieke omgeving, maakt hem tot een levensechte persoon. Stalin was superintelligent en een begaafd politicus voor wie zijn eigen historische rol van het hoogste belang was. Hij was een rusteloze intellectueel die maniakaal geschiedenisboeken en literatuur las, een nerveuze hypochonder die leed aan chronische tonsillitis, psoriasis, reumatische pijnen aan zijn misvormde arm en aan kouwelijkheid als overblijfsel van zijn Siberische verbanning. Hij was praatziek en onderhoudend, kon goed zingen, maar maakte elke liefdesrelatie en vriendschap in zijn leven kapot door geluk op te offeren aan politieke noodzaak en een kannibalistische paranoia. Beschadigd in zijn jeugd en behept met een ongewoon kil temperament, probeerde hij een liefhebbende vader en echtgenoot te zijn hoewel hij elke emotionele bron vergiftigde. Hij was een nostalgische liefhebber van rozen en mimosa’s, geloofde dat de oplossing voor elk menselijk probleem in de dood lag en hij was geobsedeerd door executies. Deze atheïst, die gevormd was door priesters, aanschouwde de wereld in termen van zonde en berouw. Desondanks was hij van jongs af een ‘overtuigde marxistische fanatiekeling’. Zijn fanatisme en zijn messianistische eigenwaan waren grenzeloos. Hij eigende zich de (Groot-)Russische imperialistische roeping toe, maar bleef daarbij een typische Georgiër die de bloedwraak van zijn voorvaderen meenam naar Moskou.

Veel staatslieden hebben de ‘keizerlijke gewoonte’ om zichzelf als het ware in tweeën te delen en hun eigen persoon te bewonderen op het wereldtoneel, maar in Stalins geval ging deze ontkoppeling nog verder. Zijn geadopteerde zoon Artjom Sergejev herinnert zich dat Stalin zijn zoon Vasili uitschold vanwege het gebruik van zijn vaders naam. ‘Maar ik ben toch ook een Stalin!’ zei Vasili.

‘Nee, dat ben je niet,’ antwoordde Stalin. ‘Jij bent Stalin niet en ik ben Stalin niet. Stalin is sovjetmacht. Stalin is wat er over hem in de kranten staat en op portretten wordt afgebeeld. Dat ben jij niet en zélfs ik niet!’

Hij had zichzelf gecreëerd. Iemand die zijn eigen naam, geboortedatum, nationaliteit, opleiding en zijn volledige verleden bedenkt om de geschiedenis te veranderen en de rol van leider te spelen, eindigt meestal in een inrichting, behalve als hij door wilskracht, geluk en vaardigheid zich mee laat voeren in de beweging en het tijdsgewricht die de natuurlijke gang van zaken omverwerpen. Stalin was zo’n man. De beweging was de bolsjewistische partij. Het tijdsgewricht de ondergang van de Russische monarchie. Na Stalins dood zagen velen hem als een aberratie. Dat zou echter een even grove vervalsing van de geschiedenis zijn als die Stalin zelf pleegde. Stalins succes was geen toeval. Niemand was beter in staat om te gaan met het samenzwerende gekonkel, de theoretische valkuilen, moordzuchtige dogma’s en onmenselijke strengheid van Lenins partij. Het is moeilijk om een betere synthese te vinden tussen een mens en een beweging dan het ideale huwelijk tussen Stalin en het bolsjewisme: hij was een spiegel van zijn deugden en zonden.

Nadja was opgewonden omdat ze zichzelf mooi had aangekleed. De dag ervoor, tijdens de parade voor de verjaardag van de revolutie werd ze nog gekweld door hoofdpijn, maar vandaag was ze vrolijk. Evenals Stalin was Nadezjda Alliloejeva een ander iemand dan haar historische personage. ‘Ze was erg knap, maar dat kon je op foto’s niet zien,’ herinnert Artjom Sergejev zich. Ze was geen conventionele schoonheid. Als ze glimlachte, straalden haar ogen eerlijk en oprecht, maar ze kon er ook chagrijnig uitzien. Ze was gereserveerd en werd gekweld door geestelijke en lichamelijke kwalen. Haar koelheid werd geregeld verdrongen door aanvallen van hysterie en depressies. Ze was ziekelijk jaloers. In tegenstelling tot Stalin, die galgenhumor bezat, herinnert niemand zich Nadja’s gevoel voor humor. Ze was een bolsjewiek en een verklikster, die Stalins vijanden aangaf. Was het dus een huwelijk tussen een mensverslindende reus en een lam, een metafoor wellicht voor de wijze waarop Stalin zelf met Rusland omging? Enerzijds was er inderdaad sprake van een typisch bolsjewistisch huwelijk, terwijl zich anderzijds de alledaagse tragedie ontspon tussen een ongevoelige workaholic en zijn egocentrische en onevenwichtige vrouw. Nadja had geen slechtere partner kunnen treffen.

Stalins leven leek een perfecte samensmelting van bolsjewistische politiek en familie. Ondanks de onmenselijke oorlog tegen de boeren en de toenemende druk op de leiders, was dit een gelukkige, idyllische tijd, een leven met weekends op het platteland in vreedzame datsja’s, vrolijke diners in het Kremlin en lome, warme vakanties aan de Zwarte Zee. Het zijn de jaren die Stalins kinderen zich herinneren als de gelukkigste uit hun leven. Stalins brieven geven een beeld van een moeilijk, maar liefdevol huwelijk:

‘Dag Tatka... ik mis je ontzettend Tatotsjka – ik ben zo eenzaam als een uil,’ schreef Stalin op 21 juni 1930, haar aansprekend met haar geliefde koosnaampje. ‘Ik ga niet de stad uit voor zaken. Ik ben bijna klaar met mijn werk en ga morgen naar de datsja naar de kinderen... Tot ziens, blijf niet te lang weg en kom eerder thuis! Mijn kussen! Je Josef.’ Nadja was weg voor een behandeling van haar hoofdpijn in het Duitse Karlsbad. Stalin miste haar en hield een oogje op de kinderen. Bij een andere gelegenheid eindigde Nadja een brief van haar als volgt:

‘Ik vraag je om ook op jezelf te letten! Ik kus je vurig, net zoals we elkaar bij ons afscheid hebben gekust! Je Nadja.’

Het was nooit een gemakkelijke relatie. Ze waren beiden gepassioneerd en gevoelig: hun ruzies waren altijd dramatisch. In 1926 nam Nadja de kinderen mee naar Leningrad met de mededeling dat ze hem ging verlaten. Maar Stalin smeekte haar om terug te komen, wat ze ook deed. Ze hadden vaak ruzie, maar er waren ook gelukkiger tijden, hoewel gezelligheid te veel gevraagd was voor zo’n bolsjewistisch gezin. Stalin was vaak agressief en beledigend, maar het was vooral zijn afstandelijkheid die het moeilijk maakte om met hem te leven. Nadja was trots en ernstig, maar ziekelijk. Toen kameraden als Molotov en Kaganovitsj dachten dat ze op het punt stond om gek te worden, gaf haar eigen familie toe dat ze ‘soms maniakaal en overgevoelig was, maar dat alle Alliloejevs wispelturig zigeunerbloed hadden’. Ze waren op eenzelfde manier onmogelijk. Beiden waren egoïstisch, koel en opvliegend, hoewel zij niets van zijn wreedheid en onbetrouwbaarheid had. Misschien leken ze te veel op elkaar om gelukkig te kunnen zijn. Alle getuigen zijn het erover eens dat een leven met Stalin ‘niet gemakkelijk was – het was een zwaar leven’. Het was ‘geen ideaal huwelijk’, vertelde Polina Molotova aan Stalins dochter Svetlana, ‘maar welk huwelijk is dat wel?’

Na 1929 waren ze minder vaak bij elkaar. Stalin ging in de herfst in het zuiden op vakantie, terwijl Nadja nog studeerde. Toch waren het nog steeds warme en liefdevolle tijden: hun brieven vlogen over en weer met koeriers van de geheime politie en de briefjes volgden elkaar in zo’n hoog tempo op dat het wel e-mails leken. Zelfs tussen deze ascetische bolsjewieken waren er verwijzingen naar seks: de ‘vurige kussen’ uit haar eerder geciteerde brief. Ze hielden van elkaars gezelschap. Zoals we eerder zagen, miste hij haar zeer als ze weg was en zij miste hem ook. ‘Het is erg saai zonder jou,’ schreef ze. ‘Kom hiernaartoe en we zullen het samen prettig hebben.’

Ze deelden hun belangstelling voor Vasili en Svetlana. ‘Schrijf alles over de kinderen,’ schreef Stalin van de Zwarte Zee. Toen ze weg was, berichtte hij: ‘Met de kinderen gaat het goed. Ik mag de onderwijzeres niet, ze loopt maar rond en laat Vasja en Tolika [hun geadopteerde zoon Artjom] van de vroege ochtend tot de late avond rondrennen. Ik ben er zeker van dat er op deze manier niets van Vasja’s studie komt en ik wil dat ze slagen voor hun examen Duits.’ Nadja stuurde vaak de kinderlijke briefjes van Svetlana mee. Zoals elk stel deelden ze hun gezondheidsproblemen. Toen Stalin kuurde in de baden van Matsesta in de buurt van Sotsji, schreef hij haar: ‘Ik heb vandaag twee baden genomen en ik zal er in totaal tien krijgen... Ik denk er een stuk beter van te worden.’

‘Hoe is je gezondheid?’ informeerde ze.

‘Ik had een vlekje op mijn longen en ik moest hoesten,’ antwoordde hij. Zijn tanden waren een eeuwig probleem:

‘Je tanden – laat er alsjeblieft wat aan doen,’ zei ze hem. Toen ze een kuur volgde in Karlsbad vroeg hij haar bezorgd: ‘Ben je bij de dokters geweest – schrijf me over hun meningen!’ Hij miste haar, maar toen haar behandeling langer duurde, had hij daar begrip voor.

Stalin hield er niet van om zijn kleding te veranderen en droeg tot in de winter zijn zomerkleding. Dat baarde haar vaak zorgen: ‘Ik stuur je een overjas, want na het warme weer in het zuiden vat je misschien kou.’ Hij stuurde haar ook cadeautjes: ‘Ik zend je wat citroenen,’ schreef hij trots, ‘je zult ze lekker vinden.’ Deze enthousiaste tuinder kweekte tot aan zijn dood citroenen.

Ze roddelden over hun vrienden en kameraden: ‘Ik hoor dat Gorki [de bekende schrijver] naar Sotsji komt,’ schreef ze, ‘en dat hij misschien bij jou op bezoek komt – wat jammer dat ik er niet ben. Hij kan zo onderhoudend zijn.’ En natuurlijk was ze als bolsjewistische ‘dienares’ in die kleine wereld van de uitgebreide familie van leiders en hun vrouwen, bijna net zo bezeten van politiek als hij was, en gaf ze alles door wat Molotov en Vorosjilov haar vertelden. Ze zond hem boeken en hij bedankte haar, maar mopperde als hij er een miste. Ze plaagde hem met de beschrijving die men van hem gaf in de emigrantenpers van de uitgeweken ‘Witten’.

De sobere en bescheiden Nadja deinsde er niet voor terug om zelf orders te geven. Toen ze op vakantie was schreef ze een briefje aan de sombere chef de cabinet van haar man, Poskrjobysjev, waarin ze hem verweet: ‘We hebben helemaal geen buitenlandse literatuur ontvangen, terwijl men zegt dat er nieuwe boeken zijn. Misschien kun je met Jagoda (plaatsvervangend hoofd van de GPOe) overleggen... De laatste tijd krijgen we zulke oninteressante boeken...’ Toen ze van vakantie terugkwam, zond ze Stalin de foto’s: ‘Alleen de goede – vind je Molotov er niet leuk op staan?’ Hij plaagde de overdreven flegmatieke Molotov er later mee in bijzijn van Churchill en Roosevelt. Hij zond haar zijn eigen vakantiefoto’s terug.

Aan het eind van de jaren twintig was Nadja echter ontevreden over haar professionele loopbaan. Ze wilde op eigen kracht een serieuze bolsjewistische carrière maken. In de vroege jaren twintig had ze wat typewerk voor haar echtgenoot gedaan, daarna voor Lenin en vervolgens voor Sergo Ordzjonikidze, een van die energieke en bevlogen Georgische doordouwers, die nu verantwoordelijk was voor de zware industrie. Daarna verhuisde ze naar het Internationaal Agrarisch Instituut van het departement van Agitatie en Propaganda waar we, ergens in de archieven, het dagelijkse werk van Stalins vrouw in al zijn bolsjewistische saaiheid terugvinden: haar baas vraagt zijn assistente, die ondertekent met ‘N. Alliloejeva’, of zij de uitgave van een schrikbarend langdradig artikel met de titel ‘We moeten de jeugdbeweging in de dorpen bestuderen’ kan verzorgen.

‘Ik heb absoluut niets met iemand in Moskou,’ mopperde ze. ‘Het is vreemd, maar ik sta veel dichter bij gewone niet-partijmensen – vooral vrouwen. Die zijn veel makkelijker in de omgang... Er bestaat een verschrikkelijk groot aantal vooroordelen. Als je niet werkt, ben je gewoon een baba!’* Ze had gelijk. De nieuwe bolsjewistische vrouwen, zoals Polina Molotova, waren onafhankelijke politici. Deze feministen minachtten huisvrouwen en typistes als Nadja. Maar Stalin zelf wilde zo’n vrouw niet: zijn Nadja moest, zoals hij het noemde, een baba zijn. In 1929 besloot Nadja om op eigen kracht een belangrijke partijvrouw te worden en ging ze niet met haar man mee op vakantie, maar bleef in Moskou om toelatingsexamen te doen voor de Industrieacademie, waar zij aan de faculteit voor kunstvezels wilde gaan studeren. Vandaar haar liefdescorrespondentie met Stalin. Onderwijs was één van de grote bolsjewistische verworvenheden en er waren miljoenen vrouwen zoals zij. Stalin wilde liever een baba, maar hij steunde haar onderneming: ironisch genoeg klopte zijn gevoel waarschijnlijk, want het werd snel duidelijk dat ze niet sterk genoeg was om tegelijkertijd student, moeder en vrouw van Stalin te zijn. Hij sloot zijn brieven vaak af met:

‘Hoe waren de examens? Een kus voor mijn Tatka!’ Molotovs vrouw werd volkscommissaris – en er was alle reden voor Nadja om te hopen dat zij dat ook zou worden.

In het Kremlin kwamen de partijbonzen en hun vrouwen samen in het appartement van Vorosjilov, nog onwetend welke tragedie Stalin en Nadja te wachten stond. Niemand hoefde van ver te komen. Sinds Lenin in 1918 de regeringszetel naar Moskou had verplaatst, woonden de leiders in deze geheime en geïsoleerde wereld, achter muren van vier meter dik, met kantelen en versterkte verdedigingstorens. Dit terrein van twee hectare vormde een soort themapark van de Moskouse geschiedenis. ‘Hier liep Ivan de Verschrikkelijke,’ vertelde Stalin zijn bezoek. Hij liep dagelijks langs de Aartsengelkathedraal, waar Ivan de Verschrikkelijke begraven lag, en langs de klokkentoren van Ivan de Grote naar het Gele Paleis waar hij werkte en dat ooit door Catharina de Grote was gebouwd. In 1932 woonde Stalin veertien jaar in het Kremlin, even lang als in zijn ouderlijk huis.

De partijleiders en hun personeel – in de bolsjewistische terminologie de ‘verantwoordelijke arbeiders’ en de ‘dienstverlenende arbeiders’ – leefden in ruime appartementen met hoge plafonds die ooit hadden toebehoord aan de tsaristische gouverneurs en hovelingen. De woningen bevonden zich voornamelijk in het Potesjnypaleis en het Gebouw van de Cavaleriebrigade. Ze leefden in deze vesting met binnenplaatsen, spitstorens en gewelven zo dicht op elkaar, dat hun bestaan leek op dat van docenten van een college in Oxford. Stalin dook voortdurend in hun huizen op en de leiders kwamen ook regelmatig bij hem langs voor een praatje, bij wijze van spreken om een kopje suiker te lenen.

De meeste gasten hoefden alleen een gang door om in het appartement te komen van Klimenti Vorosjilov en zijn vrouw Jekaterina op de tweede verdieping van het Gebouw van de Cavaleriebrigade (officieel het gebouw van de Rode Garde, maar zo noemde niemand het). Men bereikte hun huis via een deur in een galerij waar zich een kleine bioscoop bevond. Stalin en zijn vrienden trokken zich hier na het diner vaak terug. Binnen was het gezellig en ruim, met donkere kamers voorzien van houten lambrisering en ramen die over de muren van het Kremlin op de stad uitkeken. Hun gastheer, de 52-jarige Vorosjilov, was een populaire held in het bolsjewistische pantheon – een geniale en zwierige cavalerist, machinebankwerker, met een elegante musketiersnor, blond haar en een gezicht als een cherubijn met roze wangen. Stalin kwam binnen met de wijsneuzige Molotov en de assertieve Koejbysjev. Molotovs vrouw, de donkere en geduchte Polina, kwam, zoals altijd goed gekleed, vanuit haar eigen flat in hetzelfde gebouw. Nadja stak samen met haar zus Anna het straatje over vanaf het Potesjnypaleis.

In 1932 was er geen tekort aan eten en drinken, maar de tijd dat Stalins diners in keizerlijke banketten zouden ontaarden, moest nog komen. Het eten – Russische hors-d’oeuvre (zakoeski), soep, verschillende schotels met gezouten vis en soms wat lamsvlees – werd in de kantine van het Kremlin klaargemaakt en warm naar boven gebracht, waar het door een bediende werd geserveerd. Het eten werd weggespoeld met wodka en Georgische wijn in een aaneenschakeling van toasts. Geconfronteerd met een ongeëvenaarde ramp in de provincies waar tien miljoen mensen honger leden, samenzweringen binnen de partij, onzekerheid over de loyaliteit van zijn directe omgeving en daarbij nog de spanningen vanwege zijn lastige vrouw, voelde Stalin zich belaagd en op voet van oorlog. Net als de anderen in het middelpunt van deze draaikolk, had hij behoefte aan drank om zich een beetje te ontspannen. Stalin, die nooit aan het hoofd ging zitten, zat in het midden van de tafel. Nadja zat tegenover hem.

Door de week speelde het huishouden van de Stalins zich af in hun appartement in het Kremlin. Ze hadden twee kinderen. De elfjarige Vasili was een klein, koppig en kwetsbaar jongetje. Svetlana was een roodharig meisje van zeven jaar met sproeten. Verder woonde er Jakov, Stalins 25-jarige zoon uit zijn eerste huwelijk. Jakov was een verlegen, donkere jongen met mooie ogen. Na in Georgië te zijn opgegroeid had hij zich in 1921 bij zijn vader gevoegd. Stalin vond Jakov irritant langzaam. Op zijn achttiende was Jakov verliefd geworden op Zoja, de dochter van een priester, met wie hij later trouwde. Stalin was het hier niet mee eens, want hij wilde dat Jasja zou gaan studeren. Als een ‘schreeuw om hulp’, schoot Jasja zichzelf neer, maar schampte daarbij slechts zijn borst. Stalin beschouwde dit als chantage. Ook de strenge Nadja keurde Jasja’s gemakzucht af. ‘Ze was ontsteld door Jasja,’ mijmerde Stalin. Maar Stalin was zelf nog minder meelevend.

‘Hij kan niet eens recht schieten,’ schimpte hij wreed. ‘Dit was zijn militaire gevoel voor humor,’ verklaarde Svetlana. Jasja scheidde later van Zoja en kwam weer thuis wonen.

Stalin had, gezien zijn eigen duizelingwekkende succes, hoge en onredelijke verwachtingen van zijn zoons, maar hij aanbad zijn dochter. Naast zijn drie eigen kinderen was er verder nog Artjom Sergejev, Stalins geliefde, geadopteerde zoon, die hoewel zijn moeder nog leefde vaak bij hen in huis was.* Stalin was toegeeflijker dan Nadja, hoewel hij Vasili een paar keer heeft geslagen. Nadja, die in elke geschiedenis als een engel wordt geportretteerd, was op haar manier nog egocentrischer dan Stalin. Haar eigen familie beschouwde haar als ‘overdreven met zichzelf begaan’, herinnert haar neef Vladimir Redens zich. ‘Het kindermeisje klaagde erover dat Nadja nauwelijks in de kinderen was geïnteresseerd.’ Haar dochter Svetlana gaf toe dat ze veel meer met haar studie bezig was dan met haar kinderen. Ze was streng voor ze en gaf Svetlana nooit eens een complimentje. Het verbaast dan ook niet dat haar ruzies met Stalin vaker gingen over het verwennen van de kinderen en niet over zijn wrede politiek.

Toch kon je haar dit gedrag moeilijk kwalijk nemen. Haar medische dossier, dat Stalin in zijn archief bewaarde, getuigt van een ernstige geestesziekte, wellicht een erfelijke vorm van manische depressiviteit – door haar dochter ‘schizofrenie’ genoemd – en een aandoening aan de schedel die haar migraine bezorgde. In 1922 en 1923 had ze speciale rustkuren nodig omdat ze last had van ‘slaperigheid en flauwtes’. In 1926 had ze een abortus gehad, die, zo onthulde haar dochter, ‘vrouwenproblemen’ veroorzaakte. Daarna menstrueerde ze maandenlang niet. In 1927 ontdekten artsen een niet-werkende hartklep. Verder leed ze aan chronische oververmoeidheid, angina en artritis. In 1930 kreeg ze een nieuwe aanval van angina. Haar amandelen waren kort daarvoor verwijderd. De reis naar Karlsbad had haar niet bevrijd van haar hoofdpijn.

Nadja had geen gebrek aan medische hulp, want de bolsjewieken waren geobsedeerde hypochonders. Ze werd door de beste artsen uit Rusland en Duitsland behandeld. Maar dat waren geen psychiaters: je kunt je moeilijk een hardere omgeving voorstellen voor een kwetsbaar meisje dan de wrede hogedrukpan die het Kremlin was. Een omgeving die doordrongen was van het door haar zo geliefde krijgshaftige bolsjewisme – en de boze zelfzuchtigheid van Stalin, die ze zo vereerde.

Ze was getrouwd met een veeleisende egoïst die niet in staat was haar, of wie dan ook, gelukkig te maken: zijn tomeloze energie scheen haar volledig leeg te zuigen. Maar zij was ongetwijfeld ook de verkeerde persoon voor hem. Ze verlichtte zijn stress niet, maar verergerde die juist. Hij gaf toe dat hij van zijn stuk werd gebracht door haar mentale crises. Hij bezat gewoon niet de emotionele vaardigheden om haar te helpen. Soms was haar ‘schizofrenie’ zo erg dat ze bijna krankzinnig werd. De partijbonzen en zelfs de Alliloejevs sympathiseerden met Stalin. Hoewel ze een roerig huwelijk hadden, bestond er toch een merkwaardige overeenkomst in passie en jaloezie. Ze hielden van elkaar, op hun eigen wijze.

Uiteindelijk was het Stalin voor wie Nadja zich mooi had aangekleed. De ‘zwarte jurk met rode geborduurde rozen...’ was een cadeautje van haar broer. De slanke Pavel Alliloejev, met zijn bruine ogen, was net met zijn gebruikelijke schatkist teruggekeerd uit Berlijn, waar hij voor het Rode Leger werkte. Door haar trotse zigeuner-, Georgische, Russische en Duitse afkomst had ze gitzwart haar waar de roos schitterend tegen afstak. Stalin moet wel verbaasd zijn geweest, want, zoals een neef het stelde, ‘hij moedigde haar nooit aan zich wat aantrekkelijker te kleden’.

Onder toezicht van een tamada – een (Georgische) ceremoniemeester aan tafel – werd er bij het diner flink gedronken. De tamada was waarschijnlijk de flamboyante Grigori Ordzjonikidze, bekend als Sergo, die op een Georgische prins leek met zijn leeuwenkop en lange haren. Zonder dat de andere feestgangers het merkten, kregen de Stalins die avond een keer ruzie. Dit was op zich niet vreemd. Haar avond begon ineen te storten toen tijdens al die toasts, het dansen en het flirten aan tafel, Stalin nauwelijks opmerkte dat ze zich zo mooi had aangekleed, terwijl ze toch een van de jongste vrouwen in het gezelschap was. Dit was bepaald onattent, maar niet ongewoon in veel huwelijken.

Ze waren omringd door de andere bolsjewistische magnaten, allemaal gehard door jaren van ondergrondse strijd, met bloed bevlekt door hun wapenfeiten in de burgeroorlog (1918-1921) en nu opgetogen over de industriële triomfen en de strijd op het platteland van Stalins revolutie. Sommigen, zoals Stalin, waren in de vijftig. Maar de meesten waren wilskrachtige fanatiekelingen van achter in de dertig. Enkelen kunnen worden gerekend tot de meest dynamische bestuurders die de wereld ooit heeft gekend. Ze waren in staat om in moeilijke omstandigheden steden en fabrieken te bouwen, maar ze slachtten ook hun vijanden af en voerden oorlog tegen hun eigen boeren. In hun uniformen en laarzen waren het macho’s, stevige drinkers, machtig en beroemd in het hele rijk. Hun sterren rezen aan het firmament. Ze hadden geweldige verantwoordelijkheden en droegen Mausers in hun holsters. De luidruchtige en knappe joodse schoenlapper Lazar Kaganovitsj, Stalins plaatsvervanger, had recentelijk nog leiding gegeven aan massa-executies en deportaties in de noordelijke Kaukasus. Verder was er de kozakkencommandant Boedjonny, een snoever met een weelderige walrussnor en duizelingwekkend witte tanden, en de slanke, slimme en goed verzorgde Armeen Mikojan. Het waren allemaal veteranen die onmenselijke expedities hadden geleid met als doel graan in te zamelen en boeren te verpletteren. Het waren welbespraakte, gewelddadige en kleurrijke politieke persoonlijkheden.

Het was een incestueuze familie, een warnet van lange vriendschappen en voortdurende haat. Ze deelden liefdesaffaires, Siberische verbanningen en wapenfeiten uit de burgeroorlog: Michail Kalinin, de president, bezocht de Alliloejevs al sinds 1900. Nadja kende Vorosjilovs vrouw al uit Tsaritsyn (het latere Stalingrad) en ze studeerde op de Industrieacademie samen met Maria Kaganovitsj en Dora Chazan (de vrouw van een andere aanwezige partijbons, Andrejev). Dora was samen met Polina Molotova Nadja’s beste vriendin. Tot slot was er de kleine, gevoelige intellectueel Nikolaj Boecharin, met twinkelende ogen en een rode baard, een schilder, dichter en filosoof die door Lenin ooit tot ‘de lieveling van de partij’ was uitgeroepen en die tot Stalins en Nadja’s beste vrienden had behoord. Hij was een charmeur, de ‘schelm’ van de bolsjewieken. In 1929 had Stalin ruzie met hem gekregen, maar hij bleef bevriend met Nadja. Stalin zelf had een haat-liefdeverhouding met ‘Boechartsjik’, volgens de dodelijke combinatie van bewondering en afgunst die hem eigen was. Die nacht was Boecharin, in ieder geval tijdelijk, weer tot de vriendenkring toegelaten.

Geïrriteerd door Stalins gebrek aan aandacht ging Nadja dansen met haar blonde Georgische peetvader, ‘oom’ Abel Jenoekidze, een leidinggevende functionaris van het Kremlin, die de partij al geschokt had door zijn verhoudingen met tienerballerina’s. Het lot van ‘oom Abel’ illustreert de dodelijke verleiding van het hedonisme, wanneer het privé-leven aan de partij toebehoort. Misschien probeerde Nadja Stalin boos te maken. Natalja Rykova, die die avond met haar vader, de ex-premier, wel in het Kremlin maar niet bij het diner aanwezig was, hoorde de volgende dag dat Stalin woedend was geworden vanwege het dansen van Nadja. Dit verhaal heeft waarschijnlijk een grond van waarheid, want ook andere verklaringen maken melding van geflirt met iemand. Misschien was Stalin zo dronken dat hij niets heeft opgemerkt.

Stalin was zelf aan het flirten. Hoewel Nadja tegenover hem zat, flirtte Stalin schaamteloos met de ‘knappe’ vrouw van Aleksandr Jegorov, een commandant uit het Rode Leger met wie hij in de Poolse Oorlog van 1920 had gediend. De 34-jarige Galja Jegorova, geboren Zekrovskaja, was een lichtzinnige filmster, een ‘aardige, onderhoudende en charmante’ brunette die bekendstond om haar affaires en gewaagde kleding. Tussen al die saaie bolsjewistische vrouwen zal Jegorova een opvallende verschijning zijn geweest. Ze bewoog zich in een wereld van ‘verblindend gezelschap, dure kleren... geflirt, dansen en plezier’. Stalins manier van flirten hield het midden tussen de traditionele Georgische ridderlijkheid en, als hij dronken was, kinderlijke onbehouwenheid. Bij deze gelegenheid overwon het laatste. Stalin vermaakte kinderen altijd door koekjes, sinaasappelschillen en stukjes brood in borden met ijs of kopjes thee te gooien. Met de actrice flirtte hij nu op vergelijkbare wijze door broodballetjes naar haar toe te gooien. Zijn avances naar Jegorova maakten Nadja ziekelijk jaloers: ze kon het niet over haar kant laten gaan.

Stalin was geen rokkenjager: hij was getrouwd met het bolsjewisme en emotioneel verbonden met de zaak van de revolutie en zijn eigen rol daarin. Persoonlijke emoties waren onbeduidend vergeleken met het verbeteren van de mensheid door het marxisme-leninisme. Maar al stonden ze laag op zijn prioriteitenlijstje, vrouwen interesseerden hem wel – en vrouwen waren zeker in hem geïnteresseerd, volgens Molotov zelfs ‘verliefd’. Iemand in zijn omgeving zei later dat hij erover klaagde dat de ‘Alliloejev-vrouwen hem niet met rust lieten’, omdat ‘ze allemaal met hem naar bed wilden’. Hier zat een grond van waarheid in.

De vrouwen van kameraden, verwanten en bedienden zoemden om hem heen als verliefde bijen. De onlangs geopende archieven tonen aan dat hij werd overladen met fanmail, zoals tegenwoordig bij popsterren het geval is. ‘Geliefde kameraad Stalin... ik zag je in mijn dromen... ik hoop dat je me een keer kunt ontvangen...’ schrijft een onderwijzeres uit de provincie, er hoopvol als een naïeve groupie aan toevoegend: ‘Ik sluit een foto van mezelf bij...’ Stalin antwoordde schalks maar negatief:

‘Onbekende kameraad! Je moet me geloven dat ik je niet teleur wil stellen en ik respecteer je brief, maar ik heb geen gelegenheid (geen tijd!) om aan je wens tegemoet te komen. Ik wens je het beste toe. J. Stalin. PS Je brief en foto stuur ik mee terug.’ Maar hij schijnt Poskrjobysjev weleens verteld te hebben dat hij graag zijn bewonderaarsters zou willen ontmoeten. Dit blijkt uit het verhaal van Jekaterina Mikoelina, een aantrekkelijk, ambitieus meisje dat hem een verhandeling stuurde, ‘De socialistische wedijver van de werkende mens’, met de vraag haar te helpen omdat zij vol fouten stond. Hij nodigde haar uit om hem op 10 mei 1929 te komen bezoeken. Hij vond haar leuk en er wordt gezegd dat ze tijdens Nadja’s afwezigheid een nacht in zijn datsja bleef.* Het enige voordeel dat ze uit deze korte verhouding haalde, was de eer dat Stalin het voorwoord voor haar verhandeling schreef.

Nadja had alle reden om Stalin ervan te verdenken verhoudingen met anderen te hebben. Zijn lijfwacht Vlasik bevestigde tegenover zijn dochter dat Stalin zo overspoeld werd door aanbiedingen dat hij niet iedereen kon weerstaan: ‘hij was per slot van rekening een man’, met de verheven sensualiteit van een traditionele Georgische echtgenoot. Nadja’s jaloezie was soms manisch, soms toegeeflijk: in haar brieven plaagt ze hem liefdevol met zijn bewonderaarsters, alsof ze er trots op was met zo’n geweldige man te zijn getrouwd. Maar in de schouwburg had ze onlangs nog door een woedeaanval de avond verpest toen hij met een ballerina flirtte. Kort geleden was er een kapster in het Kremlin gekomen met wie Stalin overduidelijk iets had. Als hij alleen maar naar de kapperszaak was gegaan, zoals de andere leiders dat deden, was dit anonieme meisje zeker in de vergetelheid geraakt. Molotov herinnerde zich de kapster echter vijftig jaar later nog.

Stalin heeft allerlei affaires binnen de partij gehad. Zijn verhoudingen waren meestal van korte duur: even lang als zijn verschillende periodes van ballingschap duurden. De meeste vriendinnen waren mederevolutionairen of de vrouwen van zijn kameraden. Molotov was onder de indruk van Stalins succes bij de vrouwen: toen Stalin vlak voor de revolutie een meisje, Maroesja genaamd, van hem afpakte, schreef hij dat toe aan zijn ‘donkere, bruine ogen’. Maar het verleiden van de vriendin van deze zwoeger bestempelde Stalin nauwelijks tot een casanova. Kaganovitsj bevestigde dat Stalin verhoudingen met verschillende kameraden had, zoals met de ‘mollige, knappe’ Loedmilla Stal die ouder was dan hij. Een andere bron maakt melding van een vroegere verhouding met Nadja’s vriendin Dora Chazan. Stalin zal hebben geprofiteerd van de seksuele vrijheden van de revolutie. Zelfs Stalin had ondanks zijn timide gedrag af en toe succes bij de meisjes die op het secretariaat van het Centraal Comité werkten. Hij bleef echter een traditionele man uit de Kaukasus. Hij gaf de voorkeur aan relaties met discrete personeelsleden van de GPOe: de kapster paste in dat beeld.

Zoals het vaak gaat met jaloezie lokten Nadja’s woedeaanvallen en depressieve buien juist datgene uit wat ze zozeer vreesde. Al deze zaken, haar ziekte, de teleurstelling over haar jurk, de politiek, jaloezie en Stalins lompheid, kwamen die avond samen.

Stalin was ongelooflijk onbeschoft tegen Nadja. Historici die eropuit zijn om zijn monsterlijke karakter aan te tonen, hebben echter vaak over het hoofd gezien hoe vreselijk zij zich ten opzichte van hem gedroeg. Deze ‘heetgebakerde’ vrouw, zoals het hoofd van Stalins veiligheidsdienst Pauker haar beschreef, schreeuwde regelmatig tegen Stalin in het openbaar waardoor zelfs haar eigen moeder dacht dat ze gek was. De cavalerist Boedjonny, die bij het diner aanwezig was, herinnerde zich hoe ze tegen Stalin ‘aan het drammen was en hem vernederde. Ik snap niet hoe hij het met haar uithoudt,’ vertrouwde Boedjonny zijn vrouw toe. Tegen die tijd was haar depressie zo zwaar dat ze aan een vriendin bekende dat ze ziek was ‘van alles, zelfs van de kinderen’.

Het gebrek aan belangstelling van een moeder voor haar kinderen is een duidelijk signaal voor gevaar, maar niemand reageerde hier op. Stalin was niet de enige die door haar in de war gebracht werd. Weinigen van de mensen rond Stalin, onder wie partijvrouwen als Polina Molotova, begrepen dat Nadja leed aan een ziekelijke depressie. ‘Ze kon zichzelf niet onder controle houden,’ zei Molotov, ‘ze was onevenwichtig.’ Ze was wanhopig op zoek naar medeleven. Polina Molotova gaf toe dat de Vozjd ‘ruw’ met Nadja omging. Hun relatie ging op en neer. Op het ene moment ging ze bij Stalin weg en op het volgende moment hielden ze weer van elkaar.

Sommige getuigen beweren dat een politieke toast tijdens het diner haar deed ontploffen. Stalin proostte op de vernietiging van de vijanden van de staat en merkte op dat Nadja haar glas niet hief.

‘Waarom drink je niet?’ vroeg hij haar op agressieve toon, wetend dat zij en Boecharin zijn politiek van uithongering van de boeren afkeurden. Ze negeerde hem. Om haar aandacht te krijgen wierp Stalin sinaasappelschillen en sigaretten naar haar toe, maar dat maakte haar woedend. Terwijl ze kwader en kwader werd, riep hij: ‘Hé jij, drinken!’

‘Ik heet geen hé!’ antwoordde ze hem. Ze stond woedend op van tafel en stormde naar buiten. Dit was waarschijnlijk het moment waarop Boedjonny haar tegen Stalin hoorde schreeuwen: ‘Hou je kop! Hou je kop!’

Stalin schudde zijn hoofd tijdens de stilte die volgde.

‘Wat een gek!’ mompelde hij dronken, zich niet helemaal bewust hoe boos ze was. Boedjonny moet een van de vele aanwezigen zijn geweest die met Stalin meeleefde.

‘Ik zou het niet pikken als mijn vrouw zo tegen mij sprak!’ verklaarde de kozak stoer, hoewel hij misschien niet de beste raadgever was; zijn eerste vrouw had zelfmoord gepleegd of zich per ongeluk doodgeschoten toen ze met zijn pistool aan het spelen was.

Iemand moest achter haar aan naar buiten. Ze was de vrouw van de leider, dus ontfermde de vrouw van zijn plaatsvervanger zich over haar. Polina Molotova trok haar jas aan en volgde Nadja naar buiten. Ze liepen rondjes om het Kremlin, zoals anderen dat ook tijdens een crisis doen. Nadja beklaagde zich bij Polina:

‘Hij moppert altijd... en waarom moet hij zo zitten te flirten?’ Ze sprak met haar over ‘die zaak met de kapster’ en het geflirt met Jegorova tijdens het diner. De vrouwen kwamen, zoals vrouwen dat doen, tot de conclusie dat hij dronken was en zichzelf belachelijk maakte. Maar Polina, toegewijd aan de partij, had ook aanmerkingen op haar vriendin. Ze vond het ‘verkeerd dat ze Stalin in deze moeilijke omstandigheden alleen liet’. Polina’s partijnost – partijgerichtheid – maakte Nadja nog eenzamer.

‘Ze kalmeerde,’ herinnerde Polina zich, ‘en sprak over de academie en haar kansen om aan het werk te komen...’ Toen ze ‘volkomen kalm leek’ wensten ze elkaar welterusten. Ze verliet Nadja bij het Potesjnypaleis en stak de straat over naar het Gebouw van de Cavaleriebrigade.

Nadja ging naar haar kamer en liet haar theeroos voor de deur vallen. De eetkamer, met een speciale tafel voor de rij regeringstelefoons, was het belangrijkste vertrek. Hiervandaan leidden twee gangen. In de rechtergang was Stalins kantoor met een kleine slaapkamer waar hij volgens zijn oude revolutionaire gewoonte of op een militair veldbed of op de divan sliep. Omdat Stalin het ’s avonds altijd laat maakte en Nadja vroeg op moest om op tijd op de academie te zijn, hadden ze gescheiden slaapkamers. Karolina Til, de huishoudster, de kindermeisjes en de bedienden hadden hun kamer verderop in deze gang. De linkergang leidde naar de kleine slaapkamer van Nadja, waar haar bed bedekt was met haar favoriete sjaals. Haar ramen keken uit op de rozen van de Aleksandrovskituinen.

Waar Stalin zich de volgende twee uren heeft bevonden, is een raadsel: ging hij naar huis? Het feest bij Vorosjilov ging door, maar Vlasik, de lijfwacht, vertelde Chroesjtsjov (die niet bij het diner aanwezig was) dat Stalin vertrokken was naar zijn datsja in Zoebalovo voor een rendez-vous met een vrouw die Goeseva heette, de echtgenote van een officier die door Mikojan, een liefhebber van het vrouwelijk schoon, beschreven werd als een ‘schoonheid’. Sommige van deze landhuizen waren slechts vijftien minuten van het Kremlin vandaan. Als hij daar inderdaad naar toe is gegaan, heeft hij waarschijnlijk enkele mannen meegenomen, terwijl de vrouwen al naar bed waren. Vorosjilovs vrouw stond erom bekend dat ze vreselijk jaloers was op haar man. In een gesprek naderhand met Boecharin noemde Stalin zelf Molotov en president Kalinin, een oude losbol. In ieder geval zal Vlasik met Stalin in de auto zijn meegegaan. Toen Stalin niet thuiskwam, zou Nadja naar de datsja hebben gebeld.

‘Is Stalin daar?’

‘Ja,’ antwoordde een ‘onervaren idioot’ van een beveiligingswacht.

‘Wie is er bij hem?’

‘Goesevs vrouw.’

Deze versie verklaart misschien Nadja’s plotselinge wanhoop. Hoewel die ook het gevolg kan zijn geweest van een aanval van migraine, een depressie of de eenzaamheid van het sombere appartement midden in de nacht. Er zitten ook gaten in het verhaal: Molotov, het kindermeisje en Stalins kleindochter houden vol dat Stalin die nacht thuis heeft doorgebracht. Stalin zou zich zeker niet met vrouwen in de datsja vermaakt hebben, omdat zijn kinderen daar ook waren. Maar er waren nog een heleboel andere datsja’s. Belangrijker is dat niemand ooit deze Goeseva heeft geïdentificeerd, hoewel er verscheidene legerofficieren waren met die naam. Bovendien heeft Mikojan hierover niets aan zijn kinderen verteld of in zijn memoires beschreven. Misschien heeft de preutse Molotov Stalin op zijn oude dag willen beschermen – hij loog ook over andere zaken, evenals Chroesjtsjov, die zijn herinneringen heeft gedicteerd toen hij al aan het aftakelen was. Het lijkt aannemelijk dat als deze ‘mooie vrouw’ de echtgenote was van een soldaat, het Jegorova is geweest. Die was inderdaad bij het feest aanwezig en het was in de eerste plaats haar geflirt geweest waardoor de ruzie was ontstaan.

We zullen wel nooit achter de waarheid komen, maar de volgende verklaringen lijken redelijk betrouwbaar: Stalin ging hoogstwaarschijnlijk nog wat drinken in een datsja met andere nachtbrakers, wellicht met Jegorova. Hij is in ieder geval in de vroege ochtend naar zijn appartement teruggegaan. Het lot van de op het feest aanwezige partijbonzen en hun vrouwen zou spoedig afhangen van hun band met Stalin. Velen van hen zouden binnen vijf jaar een verschrikkelijke dood sterven. Stalin zou nooit vergeten welke rol elk van hen die avond in november speelde.

Nadja keek naar één van de vele cadeautjes die haar geniale broer Pavel uit Berlijn had meegebracht, samen met de zwarte geborduurde jurk die ze nog steeds aan had. Dit was het cadeau dat ze hem gevraagd had mee te nemen, omdat ‘het soms zo angstaanjagend en eenzaam in het Kremlin is, met slechts een dienstdoende wacht’. Het was een prachtig damespistool in een elegant, lederen holster. Het is altijd als een Walther beschreven, maar in feite was het een Mauser. Weinigen weten dat Pavel een identiek pistool had meegenomen als presentje voor Polina Molotova, maar pistolen waren in die kringen niet moeilijk te bemachtigen.

Hoe laat Stalin ook thuiskwam, hij is niet even bij zijn vrouw gaan kijken, maar ging rechtstreeks naar bed in zijn eigen slaapkamer aan de andere kant van het appartement.

Er wordt beweerd dat Nadja de deur vergrendeld had. Ze begon een brief te schrijven aan Stalin, een ‘verschrikkelijke brief’, dacht haar dochter Svetlana. Ergens in de kleine uurtjes tussen twee en drie uur ’s nachts, toen de brief klaar was, ging ze op bed liggen.

De huisbewoners stonden die ochtend gewoon op. Stalin bleef altijd tot een uur of elf in bed liggen. Niemand wist hoe laat hij was thuisgekomen en of hij Nadja nog had gezien. Het was al laat toen Karolina Til keek of Nadja’s deur open was en deze misschien heeft opengebroken. ‘Bevend van angst’ vond ze het lichaam van haar bazin op de vloer naast het bed, badend in het bloed. Het pistool lag naast haar. Ze was al koud. De huishoudster rende naar het kindermeisje. Ze keerden samen terug en legden het lichaam op het bed alvorens te beraadslagen over wat verder te doen. Waarom maakten zij Stalin niet wakker? ‘Kleine mensen’ hebben een zeer begrijpelijke tegenzin om hun tsaren slecht nieuws te brengen. ‘Bleek van angst’ belden ze de chef van de veiligheidsdienst Pauker en vervolgens ‘oom’ Abel Jenoekidze, Nadja’s laatste danspartner, de politicus die verantwoordelijk was voor het Kremlin. Ook Polina Molotova, de laatste persoon die haar levend gezien had, werd geroepen. Jenoekidze, die evenals de anderen in het Gebouw van de Cavaleriebrigade woonde, arriveerde als eerste – hij was de enige van de leiders die het tafereel aanschouwd heeft, een ervaring waar hij later zwaar voor zou boeten. Molotov en Vorosjilov kwamen minuten later.

Men kan zich de paniek voorstellen die in het appartement geheerst moet hebben. In de ene gang lag de onwetende heerser zijn roes uit te slapen, terwijl in de andere gang zijn vrouw voor eeuwig sliep. Men belde ook Nadja’s familie: haar broer Pavel die aan de andere kant van de rivier in het nieuwe Huis aan de Kade woonde en haar ouders, Sergej en Olga Alliloejev. Iemand belde de persoonlijke arts van de familie, die op zijn beurt de beroemde professor Koesjner ontbood.

Toen men haar nog eens bekeek, op zoek naar redenen voor deze verraderlijke wanhoopsdaad, vond de bonte groep partijleiders, familie en bedienden de boze brief die ze achtergelaten had. Niemand weet wat er in de brief heeft gestaan en of Stalin of iemand anders hem heeft vernietigd. Maar Stalins lijfwacht Vlasik onthulde dat er nog iets anders in haar slaapkamer was gevonden: een exemplaar van het bezwarende anti-stalinistische ‘Platform’, geschreven door Rjoetin, een oudgediende bolsjewiek die nu onder arrest stond. De betekenis hiervan is niet helemaal duidelijk. Alle leiders lazen kranten van de oppositie en emigranten, dus misschien las Nadja gewoon een van Stalins exemplaren. In haar brieven aan Stalin meldde ze dat ze in de kranten van de ‘Witten’ iets over hem gelezen had: ‘Over jou! Ben je geïnteresseerd?’ Niettemin was het bezit van een dergelijk document in de rest van het land een reden om gevangengezet te worden.

Niemand wist wat te doen. Ze kwamen bijeen in de eetkamer en fluisterden: Moeten we Stalin wakker maken? Wie vertelt het de Vozjd? Hoe is ze gestorven? Plotseling kwam Stalin zelf de kamer binnen. Iemand, waarschijnlijk Jenoekidze, Stalins oude vriend, nam de verantwoordelijkheid op zich, stapte naar voren en zei:

‘Josef, Nadezjda Sergejevna is niet langer onder ons. Josef, Josef! Nadja is dood.’

Stalin stond als aan de grond genageld. Dit oppermachtige politieke wezen, die onverschillig stond tegenover de miljoenen vrouwen en kinderen die in zijn eigen land door de hongersnood bedreigd werden, toonde zich in de daaropvolgende dagen menselijker dan in enige andere periode van zijn leven. Nadja’s moeder Olga, een elegante vrouw met een onafhankelijke geest, die Stalin al lang kende en haar dochters gedrag afkeurde, kwam binnen en snelde naar de eetkamer waar een gebroken Stalin nog steeds het nieuws aan het verwerken was. Artsen waren gearriveerd en boden de diepbedroefde moeder valeriaandruppels aan, het valium van de jaren dertig, maar ze kon ze niet naar binnen krijgen. Stalin wankelde naar haar toe.

‘Ik drink ze wel op,’ zei hij. Hij nam de hele dosis. Hij zag het lichaam en de brief die, zoals Svetlana schreef, hem choqueerde en smartelijk pijn deed.

Nadja’s broer Pavel kwam samen met zijn vrouw Jevgenia, die bij iedereen bekendstond als Zjenja. Zij zou later een geheime rol in Stalins leven spelen waarvoor ze zwaar moest boeten. Pavel en Zjenja waren ontsteld, niet alleen door de dood van hun zuster, maar ook door de aanblik van Stalin.

‘Ze heeft me verlamd,’ zei hij. Men had hem nooit zo ontredderd gezien, zo kwetsbaar. Hij huilde en jaren later klaagde hij nog: ‘Oh Nadja, Nadja... we hadden je zo nodig, de kinderen en ik!’

De geruchten over moord staken onmiddellijk de kop op. Was Stalin naar huis gegaan en had hij haar tijdens een ruzie neergeschoten? Of heeft hij haar opnieuw beledigd en is hij daarna naar bed gegaan, haar geen andere keus latend dan zichzelf te doden? Maar de tragedie roept nog andere belangrijke vragen op. Tot die nacht hadden de partijmagnaten een ‘prachtig leven’ genoten, zoals Jekaterina Vorosjilova in haar dagboek schreef. Die nacht kwam daaraan voorgoed een einde. ‘Hoe,’ vroeg ze zich af, ‘kon ons leven in de partij zo ingewikkeld en onbegrijpelijk worden dat het in een kwelling veranderde?’ Deze ‘kwelling’ stond op het punt te beginnen. De zelfmoord ‘veranderde de geschiedenis’, beweert Stalins neef Leonid Redens. ‘Het maakte de terreur onvermijdelijk.’ Nadja’s dood zorgde voor een van de zeldzame momenten van twijfel in het leven van deze geharnaste, zelfverzekerde dogmaticus. Hoe herstelde Stalin zich en welke gevolgen had deze vernedering op hemzelf, zijn omgeving en Rusland? Speelde wraak voor deze persoonlijke nederlaag een rol bij de terreur die op stapel stond, waarbij een deel van de gasten van die avond elkaar zou liquideren?

Stalin pakte plotseling Nadja’s pistool en woog het in zijn hand. ‘Het was een speeltje,’ zei hij tegen Molotov, er merkwaardigerwijs aan toevoegend, ‘er werd maar één keer per jaar mee geschoten.’

De man van staal ‘was verward en aangeslagen’. Soms barstte hij uit in ‘een van zijn sporadische woedeaanvallen’, iedereen en alles de schuld gevend, zelfs de boeken die ze las, voordat hij in wanhoop neerzeeg. Vervolgens verklaarde hij dat hij afstand van de macht deed. Hij zou zichzelf ook van het leven beroven:

‘Ik kan op deze manier niet verder leven...’

Noten

* De geheime politie van de sovjets heette aanvankelijk de Buitengewone Commissie ter bestrijding van de contrarevolutie en sabotage (in het Russisch afgekort als TsjK), bekend als Tsjeka. In 1922 veranderde de naam in Politieke Staatsadministratie (GPOe) en vervolgens in Verenigde Politieke Staatsadministratie (OGPOe). In 1934werd de veiligheidsdienst ondergebracht bij het volkscommissariaat van Binnenlandse Zaken (NKVD). De agenten van de geheime politie bleven echter bekendstaan als ‘tsjekisten’ en de geheime politie zelf als ‘de Organen’. In 1941 en 1943 werd de staatsveiligheidsdienst verzelfstandigd en kreeg zijn eigen commissariaat, de NKGB. Van 1954 tot 1991 heette dat het Comité voor Staatsveiligheid, de KGB.

* Ze zorgde inderdaad voor Stalin als een goede baba: ‘Stalin moet een dieet met kip volgen,’ schreef ze in 1921 aan president Kalinin, ‘maar we hebben slechts vijftien kippen toegewezen gekregen... verhoog a.u.b. de quota, want we zijn al halverwege de maand en hebben er nog maar vijf over.’

* Eén van de weinige aantrekkelijke tradities van het bolsjewisme was de adoptie van kinderen van omgekomen helden en gewone wezen. Stalin adopteerde Artjom toen diens vader, een beroemde revolutionair, in 1921 gedood werd en zijn moeder ziek was. Zo adopteerde Mikojan de zoons van Sergej Sjaoemjan, de held van Bakoe; Vorosjilov adopteerde de zoon van Michail Froenze, de volkscommissaris van Oorlog die in 1925 onder verdachte omstandigheden stierf. Zowel Kaganovitsj als Jezjov, die bekendstonden als ijzervreters, adopteerden wezen.

* Later werd ze directeur van een grammofoonplatenfabriek, waar ze jaren later werd ontslagen vanwege het aannemen van steekpenningen. Ze leefde tot 1998, maar sprak nooit over haar korte vriendschap met Stalin.