Simon Sebag Montefiore

STALINS JEUGDJAREN

VAN REBEL TOT RODE TSAAR

Eerste druk gebonden editie juni 2007

Tweede druk paperback oktober 2009

Derde druk paperback augustus 2014

Oorspronkelijke titel Young Stalin

Weidenfeld & Nicholson

© Simon Sebag Montefiore 2007

© Nieuw Amsterdam Uitgevers 2014

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Hans E. van Riemsdijk

Tekstredactie Kees Noorda

Redactionele adviezen Janine Jager

Met dank aan Mariëtte Bosch

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Typografie binnenwerk Herman van Bostelen

Omslagfoto © David King Collection

Er is met grote zorgvuldigheid getracht alle instellingen en betrokkenen op de hoogte te brengen van publicatie van het beeldmateriaal. Mocht dit in een bepaald geval onverhoopt niet zijn gebeurd, dan kunt u zich in verbinding stellen met Nieuw Amsterdam Uitgevers

NUR 686

ISBN 978 90 468 1812 1

www.nieuwamsterdam.nl/montefiore

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014 Met ISBN 978 90 468 1829 9

Voor mijn lieve zoon Sasha

LIJST VAN PERSONEN

FAMILIE

Vissarion ‘Beso’ Dzjoegasjvili: schoenmaker, vader.

Jekaterina ‘Keke’ Geladze Dzjoegasjvili: moeder.

Stalin: eigenlijk Jozef Vissarionovitsj Dzjoegasjvili, veel bijnamen, o.a. ‘Soso’ en ‘Koba’.

GORI

Jakov ‘Koba’ Egnatasjvili: worstelkampioen, koopman, mogelijke vader.

Ivan ‘Vaso’ Egnatasjvili: zoon van Jakov, levenslange vriend van Stalin.

Aleksandr ‘Sasja’ Egnatasjvili: zoon van Jakov, hoveling van Stalin, ‘het Konijn’.

Damian Davrisjevi: politiechef van Gori en mogelijke vader.

Jozef Davrisjevi: zoon van Damian, Stalins jeugdvriend, politieke bankrover, later vliegenier, spion en memoiresschrijver in Frankrijk (veranderde zijn naam van ‘Davrisjasjvili’ in ‘Davrisjevi’).

Jozef Iremasjvili: jeugdvriend in Gori en op het seminarie in Tiflis, mensjewiek en memoiresschrijver.

Pater Christof Tsjarkviani: priester uit Gori, beschermer en mogelijke vader, en zijn zoon, Kote Tsjarkviani.

Peter ‘Petja’ Kapanadze: vriend uit Gori en van het seminarie in Tiflis, priester en levenslange vriend.

Giorgi Jelisabedasjvili: vriend uit Gori, bolsjewiek.

Dato Gasitasjvili: schoenmakersleerling van Beso.

LERAREN

Semjon Goglitsjidze: Stalins zangleraar en vertrouwensman op de parochieschool in Gori.

Prins David Abasjidze (pater Dmitri): priester en docent op het seminarie in Tiflis en Stalins kwelduivel, bijgenaamd ‘Zwartvlek’.

DE MEISJES

Natalja Natasja Kirtava: hospita en vriendin in Batoemi.

Alvasi Talakvadze: protegee en vriendin in Bakoe.

Ljoedmila Stal: bolsjewistische activiste en vriendin in Bakoe en Sint-Petersburg.

Stefanja Petrovskaja: adellijke vrouw uit Odessa, balling, minnares en verloofde in Solvytsjegodsk en Bakoe.

Pelegeja ‘Polja’ Onoefriëva: schoolmeisje in Vologda en Stalins minnares, bijgenaamd ‘Modepopje’.

Serafima Chorosjenina: minnares en levensgezel in Solvytsjegodsk.

Maria Koezakova: hospita en minnares in Solvytsjegodsk, moeder van Konstantin.

Tatjana ‘Tanja’ Slavatinskaja: getrouwde bolsjewiste en minnares van Stalin.

Valentina Lobova: bolsjewistische activiste en waarschijnlijke minnares.

Lidia Pereprygina: dertienjarig weesmeisje dat door Stalin in Toeroechansk werd verleid, moeder van twee kinderen van Stalin, verloofde.

KAMERADEN, VIJANDEN EN RIVALEN – TIFLIS EN BAKOE

Lado Ketschoveli: priesterzoon uit Gori, Stalins bolsjewistische mentor en held

Prins Aleksandr ‘Sasja’ Tsoeloekidze: rijke aristocraat, Stalins bolsjewistische mentor en held.

Micha Tschakaja: oprichter van Georgische SD-afdelingen, vroege bolsjewiek, Stalins beschermheer.

Filip Macharadze: bolsjewiek en enige tijd Stalins bondgenoot.

Boedoe ‘Tonnetje’ Mdivani: acteur, bolsjewistisch terrorist, bondgenoot van Stalin.

Abel Jenoekidze: vroege bolsjewiek, vriend van Stalin en huisvriend van de families Alliloejev en Svanidze.

Silibistro ‘Silva’ Dzjibladze: ex-seminarist, mensjewistische stokebrand.

Lev Rosenfeld ‘Kamenev’: zoon van rijke ingenieur uit Tiflis, gematigde bolsjewiek.

Michail ‘Misha’ Kalinin: boer, huisknecht, vroege bolsjewiek in Tiflis.

Soeren Spandarjan: zoon van rijke Armeense uitgever, bolsjewiek, rokkenjager, Stalins beste vriend.

Stepan Sjaoemjan: rijke Armeense bolsjewiek, Stalins bondgenoot en rivaal.

Grigori ‘Sergo’ Ordzjonikidze: verarmde edelman, verpleger, bolsjewistische ijzervreter, lange tijd Stalins bondgenoot.

Sergo Kavtaradze: jonge handlanger van Stalin in West-Georgië, Bakoe en Sint-Petersburg.

ECHTGENOTES EN SCHOONFAMILIE

Aleksandr ‘Aljosja’ Svanidze: seminarist, vriend van Stalin, vroege bolsjewiek en later zwager.

Aleksandra ‘Sasjiko’ Svanidze: zus van Aljosja en vriendin van Stalin.

Michail Monoselidze: Sasjiko’s echtgenoot en bolsjewistisch bondgenoot van Stalin.

Maria ‘Mariko’ Svanidze: zus van Sasjiko en Aljosja.

Jekaterina ‘Kato’ Svanidze Dzjoegasjvili: jongste van het gezin, Stalins eerste vrouw en moeder van:

Jakov (‘Jasja’ of ‘Laddie’) Dzjoegasjvili: Stalins zoon.

Sergej Alliloejev: elektricien bij de spoorwegen, vroege bolsjewiek, bondgenoot van Stalin in Tiflis, Bakoe en Sint-Petersburg.

Olga Alliloejeva: Sergej’s echtgenote, al vroeg een vriendin van Stalin, mogelijk minnares, later zijn schoonmoeder.

Pavel Alliloejev: zoon van Olga.

Anna Alliloejeva: dochter van Olga.

Fjodor ‘Fedja’ Alliloejev: zoon van Olga.

Nadezjda ‘Nadja’ Alliloejeva, dochter van Sergei en Olga, Stalins tweede vrouw.

GANGSTERS, SAMENZWEERDERS EN MILITANTEN

Simon ‘Senko’ Ter-Petrosjan of ‘Kamo’: vriend en protegé van Stalin, later bankrover en moordenaar.

Kote Tsintsadze: Stalins mannetjesputter en lid van zijn roversbende in West-Georgië en later de grote man achter de roofovervallen.

Leonid Krasin: leermeester van Lenin op het gebied van bommen maken, witwaspraktijken, overvallen en contacten met de elite; raakte later gebrouilleerd met Lenin.

Meyer Wallach of ‘Maksim Litvinov’: bolsjewistische wapenhandelaar en witwasser van geld.

Andrej Vysjinski: zoon van een gegoede apotheker in Odessa, groeide op in Bakoe, trad op als killer voor Stalin en sloot zich later aan bij de mensjewieken.

DE TITAAN VAN HET MARXISME

Georgi Plechanov: vader van de Russische sociaal-democratie.

DE BOLSJEWIEKEN

Vladimir Iljitsj Oeljanov (‘Lenin’, of ‘Illich’ voor zijn naasten): leider van de Russische SD en stichter van de bolsjewistische partij.

Nadezjda Kroepskaja: Lenins vrouw en medewerkster.

Grigori Radomyslski (‘Zinovjev’): zoon van een Joodse melkboer, Lenins rechterhand in Kraków, later bondgenoot van Kamenev.

Roman Malinovski: inbreker, verkrachter en Ochrana-spion, zetelde als leider van de bolsjewieken in de staatsdoema.

Jakov Sverdlov: Joodse bolsjewistisch leider en Stalins huisgenoot in ballingschap.

Lev Bronstein (‘Trotski’) voorman, redenaar en schrijver, onafhankelijke marxist, in 1905 mensjewistische voorzitter van de Petersburgse sovjet; schaarde zich in 1917 aan de zijde van de bolsjewieken.

Feliks Dzerzjinski: Pools edelman, revolutionair oudgediende, bolsjewiek in 1917.

Jelena Stasova (‘Absoljoeta’ en ‘Zelma’): bolsjewistische activiste van adel.

Klimenti Vorosjilov: bankwerker uit Loegansk, bolsjewistische vriend van Stalin, kamergenoot in Stockholm.

Vjatsjeslav Skrjabin (‘Molotov’): jonge bolsjewiek en met Stalin medeoprichter van de Pravda.

DE MENSJEWIEKEN

Joeli Tsederbaum (‘Martov’): eerst Lenins vriend, later diens bittere vijand, oprichter van de mensjewieken.

Noë Zjordania: stichter van de Georgische sociaal-democratie en voorman van de Georgische mensjewieken.

Nikolai ‘Karlo’ Tsjcheïdze: gematigde mensjewiek in Batoemi en later in Sint-Petersburg.

Isidor Ramisjvili: mensjewistische opponent van Stalin.

Sajid/Saïd Devdarjani: vriend op het seminarie, later politieke vijand en mensjewiek.

Noë Ramisjvili: geduchte mensjewistische vijand van Stalin.

Minadora Ordzjonikidze Torosjelidze: mensjewistische vriendin van Stalin en vrouw van zijn bolsjewistisch bondgenoot Malakia Torosjelidze.

David Sagirasjvili: Georgische mensjewiek en memoiresschrijver.

Grigori Oeratadze: Georgische mensjewiek en memoiresschrijver.

Razjden Arsenidze: Georgische mensjewiek en memoiresschrijver.

Chariton Sjavisjvili: mensjewistische memoiresschrijver.

STALINS NAMEN, BIJNAMEN,
PSEUDONIEMEN EN ALIASSEN

Josef Vissarionovich Dzjoegasjvili | Ivanov
Soso | Pokdalige Oska
Soselo | De Kaukasiër
Beso | De Melkboer
Koba | De Pokdalige
Petrov | Geza (‘Krompoot’)
Ivanovitsj | Koenkoela (‘Struikelaar’)
Koba Ivanovitsj | Tsjopoer (‘Pokdalige’)
Besosjvili | David
Ivan Ivanovitsj Vissarionovitsj | De Priester
Galjasjvili | Pater Koba
Simon Jvelaja | Giorgi Berdzenosjvili
K. Kato | K. Stefin
Gajos Besovitsj Nizjeradze | Joska Korjaviji (‘Joop met de pokken’)
Organez Totomjants | K.St.
Zachar Melikjants | K. Safin
Peter Tsjizjikov | K. Solin
Vasili, Vasiljev, Vasja, Vaska | Koba Stalin
Osip de Kwibus | J. Dzjoegasjvili-Stalin
Osip Koba | J.V. Stalin

TOELICHTING

DE JONGE STALIN

Stalin begon zijn beroemde naam pas in 1912 te gebruiken en het duurde tot oktober 1917 voordat het zijn achternaam werd. Eigenlijk heette hij Jozef (of Iosif) Vissarionovitsj Dzjoegasjvili. Zijn moeder, vrienden en kameraden bleven hem echter ook na 1917 ‘Soso’ noemen. Zijn gedichten publiceerde hij onder het pseudoniem ‘Soselo’. Hoewel hijzelf allengs meer de naam ‘Koba’ ging gebruiken, ging hij zich in de loop van zijn ondergrondse leven bedienen van allerlei andere namen. Voor de duidelijkheid gebruik ik in het hele boek de namen ‘Stalin’ en ‘Soso’.

NAMEN EN TRANSCRIPTIES

De vertalers hebben zich bij de spelling van Russische namen en termen bediend van de courante regels die gelden voor de transcriptie van Russische eigennamen in het Nederlands. Voor het gemak van de lezer zijn deze conventies ook zoveel mogelijk toegepast voor de transcriptie van Georgische namen en termen. Uit praktische overwegingen volgen de vertalers evenwel de logica van de auteur waar het de spelling van namen en titels in de bibliografie en eindnoten aangaat: de namen van auteurs en titels volgen daar de transcriptieregels die gelden voor de taal waarin de geciteerde bronnen zijn gepubliceerd (of van de door historici meest geraadpleegde – veelal Engelse – vertaling van een bron).

DATA

De data die ik vermeld zijn data volgens de oude Juliaanse kalender die werd gebruikt in Rusland. Deze tijdrekening loopt dertien dagen ‘achter’ op de nieuwe Gregoriaanse kalender die men in het Westen volgt. Als ik gebeurtenissen in het Westen beschrijf, geef ik beide data. De Sovjet-regering schakelde over op de nieuwe kalender in de nacht van 30 op 31 januari 1918; waarbij de volgende dag 14 februari werd.

GELD

Volgens valutakoersen van het begin van de twintigste eeuw vertegenwoordigde een bedrag van 10 roebel een waarde van 1 pond-sterling. De eenvoudigste manier om dat bedrag uit te drukken in de geldwaarde van vandaag, is om het te vermenigvuldigen met tien om tot euro’s te komen. Een paar voorbeelden: als arbeider bij de olieraffinaderijen van de Rothschilds in Batoemi ontving de jonge Stalin 1,70 roebel per dag of 620 roebel per jaar, wat neerkomt op ongeveer 6000 euro in huidige termen. Tsaar Nicolaas II keerde zichzelf een persoonlijke toelage uit van 250 000 roebel per jaar, terwijl de lijfwacht van de tsarevitsj Alexej een jaarsalaris kreeg van 120 roebel (nu zo’n 1200 euro).

Toch zijn deze getallen vrijwel waardeloos, want ze zeggen nauwelijks iets over de feitelijke koopkracht die ze vertegenwoordigen. Zo was Nicolaas II waarschijnlijk de rijkste man ter wereld, en zeker de rijkste in Rusland. Toch werd zijn volledige persoonlijke vermogen aan land, sieraden, paleizen, kunstschatten en minerale rijkdommen in 1917 geraamd op een waarde van 14 miljoen roebel, wat nu 140 miljoen euro zou zijn, wat uiteraard absurd weinig is.

TITELS

Er zijn niet altijd equivalenten voor tsaristische titels en rangen, maar ik heb mijn best gedaan om zo gelijkwaardig mogelijke termen te vinden. Voor de Russische heersers gebruik ik afwisselend ‘tsaar’ en ‘keizer’ – tsaar Peter de Grote kroonde zichzelf tot ‘keizer’ in 1721. De titel van de heerser over de Kaukasus varieerde. Grootvorst Michail Nikolaievich, die de zoon en ook de broer was van een tsaar, was onderkoning of landvoogd. Zijn opvolger, prins Grigori Golitsyn, aan het bewind in de tijd dat Stalin op het seminarie zat, had de lagere rang van gouverneur-generaal. Zijn opvolger graaf Illarion Vorontsov-Dasjkov zou van 1905 tot 1916 weer onderkoning of landvoogd zijn.

AFSTANDEN

Afstanden zijn omgerekend in kilometers, behalve daar waar oorspronkelijke documenten de Russische werst als lengtemaat gebruiken.

1 werst = 1066,8 meter.

1 pud = 36 pound (lb)

INLEIDING

‘Alle jonge mensen zijn hetzelfde,’ zei Stalin. ‘Waarom zou er dan [...] geschreven moeten worden over de jonge Stalin?’ Toch had hij het mis: Stalin was altijd anders dan anderen. Zijn jeugd was bewogen avontuurlijk en atypisch. Toen hij het als oude man had over de mysterieuze kanten van zijn jongensjaren, leek hij van gedachten te zijn veranderd. Peinzend zei hij: ‘Later zullen er voor niemand geheimen verborgen blijven.’ Volgens mij, als historicus die met dit boek Stalins verborgen leven tot aan zijn aantreden als een van Lenins voornaamste medestanders in de Sovjet-regering wil blootleggen, had hij gelijk wat die geheimen aangaat: er zijn er veel die nu inderdaad kunnen worden ontsluierd.

De reden dat er maar zo weinig is gepubliceerd over de jonge Stalin (vergeleken bij de vele boeken over de jonge Hitler) is dat er zo weinig materiaal voorhanden leek te zijn. Maar in werkelijkheid is dat niet zo: een schat aan opzienbarend nieuw materiaal is lange tijd verborgen gebleven in onlangs opengestelde archieven, vooral in het vaak genegeerde Georgië. Materiaal dat Stalins leven als jongen documenteert en ook zijn levensloop als revolutionair, gangster, dichter, priester in opleiding, echtgenoot en als fanatieke minnaar die vrouwen in de steek liet en buitenechtelijke kinderen verwekte. Stalins jonge jaren mogen dan schimmig zijn geweest, ze waren even bijzonder als de jongensjaren van Lenin en Trotski – en aanzienlijk turbulenter. Stalins vroegste jaren legden de basis voor de triomfen, tragedies en plunderingen van de latere potentaat.

De wapenfeiten en misdaden op het conto van de Stalin van voor de Revolutie waren van een ander kaliber dan we tot nu toe wisten. Voor het eerst kunnen we op een gedegen manier documenteren welke rol hij speelde bij de bankovervallen, afpersing in ruil voor ‘protectie’ en andere vormen van chantage, brandstichting, piraterij, moord – het hele scala van politiek gangsterdom – waarvan Lenin zo onder de indruk was. Het waren deze criminele praktijken waarbij Stalin zich de vaardigheden eigen maakte, die van onschatbare waarde zouden blijken in de politieke jungle van de Sovjet-Unie.

Maar we kunnen nu ook aantonen dat hij veel meer was dan een soort maffiabaas. De jonge Stalin was ook een slimme organisator, wist zijn wil op te leggen en toonde zich een meester in het infiltreren van de tsaristische veiligheidsdiensten. In tegenstelling tot Zinovjev, Kamenev of Boecharin – wier reputatie als grote staatslieden ironisch genoeg is gebaseerd op hun ondergang tijdens de Grote Terreur – deinsde Stalin er niet voor terug om ook fysiek risico’s te nemen. Anderzijds maakte hij indruk op Lenin als onafhankelijke en bedachtzame politicus, en als gedreven redacteur en journalist die nooit te benauwd was om de confrontatie aan te gaan met de dertig jaar oudere man, noch om deze tegen te spreken. Het succes van Stalin was te danken aan de ongewone combinatie van educatie (met dank aan de priesteropleiding) en straatgeweld. Stalin was ‘intellectueel’ en moordenaar. Geen wonder dat Lenin zich in 1917 wendde tot Trotski en Stalin als de ideale vertrouwelingen voor zijn bekritiseerde Revolutie.

Dit boek is het resultaat van bijna tien jaar onderzoek naar Stalin in 23 steden en 9 landen, in het bijzonder in de recent opengestelde archieven van Moskou, Tiflis en Batoemi, maar ook in die van Sint-Petersburg, Bakoe, Vologda, Siberië, Berlijn, Stockholm, Londen, Parijs, Tampere, Helsinki, Kraków, Wenen en Stanford (Californië).

Stalins jeugdjaren is bedoeld als een op zichzelf te lezen boek. Het is een studie over het leven van Stalin voordat hij aan de macht kwam; het relaas eindigt dan ook met zijn toetreding tot de regering in oktober 1917, terwijl mijn vorige boek – Stalin. Het hof van de rode tsaar – de periode bestrijkt vanaf het moment waarop Stalin aan de macht kwam tot aan zijn dood in maart 1953. Beide werken zijn gedetailleerde verhandelingen over de man en de politicus, maar ook over zijn milieu. Ik hoop dat de twee boeken samen een nuttige inleiding vormen op de meest ongrijpbare en boeiendste geweldenaar van de twintigste eeuw, en op de ontwikkeling en vroegrijpheid van de uiteindelijke politicus. Aan wat voor empathie ontbrak het de opgroeiende Stalin dat hij zo gemakkelijk kon doden? Maar ook: welke eigenschappen ontwikkelde hij die hem zo grondig voorbereidden op zijn politieke leven? Was de schoenmakerszoon van 1878, de idealistische seminarist van 1898, de bendeleider van 1907 en de door iedereen vergeten Siberische jager van 1914 voorbestemd om de fanatieke marxistische massamoordenaar van de jaren dertig te worden of de veroveraar van Berlijn in 1945?

Mijn twee boeken pretenderen beslist niet een uitputtende verhandeling te zijn over alle politieke, ideologische, economische, militaire, internationale en persoonlijke aspecten van Stalins leven. Dat is namelijk al op superbe wijze gedaan, op verschillende terreinen, door twee geleerden: Robert Conquest, de grondlegger van de geschiedenis van het stalinisme, met zijn grote werk Stalin. Breaker of Nations; en recenter door Robert Service, met Stalin. A Biography. Ik denk niet dat ik veel zou kunnen verbeteren of toevoegen aan hun breder opgezette studies. Wel ben ik blij dat beiden mij uitermate welwillend hebben geholpen met mijn boek.

Ik verontschuldig mij niet voor het feit dat mijn twee boeken zich nadrukkelijk concentreren op het intieme en geheime, het politieke en persoonlijke leven van Stalin en van de mensen in de kleine kring om hem heen die uiteindelijk de Sovjet-Unie creëerden en haar tot in de jaren zestig bestierden. Ideologie moet ons uitgangspunt zijn zoals het dat ook was voor de bolsjewieken – maar de nieuwe archieven laten zien dat vooral de persoonlijkheden en de patronage van een piepkleine oligarchie de essentie waren van de politiek onder Lenin en Stalin, zoals dat ook het geval was onder de tsaren van de Romanov-dynastie. En ook precies zoals dat vandaag het geval is onder de ‘gestuurde democratie’ van het eenentwintigste-eeuwse Rusland.

In veel opzichten zijn Stalins jonge jaren altijd een mysterie geweest. Vóór 1917 cultiveerde hij de mystiek van het optreden vanuit het duister, maar ook legde hij zich in die tijd toe op het ‘zwarte werk’ van de ondergrondse agitatie, die per definitie verborgen, gewelddadig, onontbeerlijk, maar berucht was.

Toen hij eenmaal in de macht deelde, vereiste Stalins campagne om Lenin op te volgen een niet-heimelijke, heldhaftige carrière, die hij niet bezat vanwege zijn nauwe betrokkenheid bij dat wat hijzelf ‘de smerige kanten’ van het politieke bedrijf noemde. Daarover mocht niet worden gepraat, ofwel omdat zijn verleden te gangsterachtig was voor een groot en paternalistisch staatsman, ofwel omdat het voor een Russische leider te Georgisch was. De oplossing die hij vond was een onhandige, maar overweldigende persoonlijkheidscultus die de waarheid verzon, verwrong en verborg. Ironisch genoeg was die zelfverheerlijking zo grotesk dat ze vermoedens aanwakkerde, die oplaaiden tot reusachtige theorieën over samenzweringen gericht tegen Stalin. Het was gemakkelijk voor zijn politieke tegenstanders – en later voor ons historici – om te geloven dat álles verzonnen was en dat hij eigenlijk niet veel had gedaan, ook al omdat maar weinig historici onderzoek hadden gedaan in de Kaukasus, waar zo’n groot deel van zijn vroegste carrière zich voltrok. Rond deze samenzweringstheorieën ontstond een anticultus op basis van al even onjuiste feiten als de persoonsverheerlijking zelf.

Een hoogst intrigerend gerucht blijft bestaan: was Stalin een dubbelagent voor de geheime politie van de tsaar? (Stalins beruchtste chefs van de geheime politie, Nikolaj Jezjov en Lavrenti Beria, poogden in het geheim bewijzen in die richting te vinden om tégen hem te gebruiken indien hij zich tegen hen zou keren – wat hij uiteindelijk ook deed. Het is veelzeggend dat geen van beiden, hoewel ze allebei de absolute bevoegdheid tot onderzoek van de NKVD achter zich hadden, die ooit hebben kunnen vinden.)

Maar er is nog een groter mysterie: iedere historicus heeft Trotski’s bewering geciteerd dat Stalin een ‘onbeduidende provinciaal’ was en ook de uitspraak van Soechanov dat Stalin in 1917 niet meer was dan een ‘kleurloze schim’. De meeste historici volgden Trotski’s redeneertrant dat Stalin zo grauw en middelmatig was dat hij er in 1905 en 1917 niet in slaagde van zich te doen spreken; dat hij ‘de man die de Revolutie misliep’ werd, om het in de woorden van Robert Slusser te zeggen.

Maar als dat zo was, hoe slaagde deze ‘armzalige provinciaal’ er dan in om de macht te grijpen, om geslepen politici als Lenin, Boecharin en Trotski zelf te slim af te zijn? Hoe slaagde hij er dan in zijn industrialisatieprogramma aan te sturen, de woeste oorlog tegen de boerenstand te ontketenen, de demonische Grote Terreur door te voeren? Hoe kreeg die grauwe schim het voor elkaar om de moordzuchtige, maar hyperdoeltreffende staatsman van wereldformaat te worden die de USSR hielp creëren en industrialiseren? Iemand die Churchill en Roosevelt overklaste, die Stalingrad organiseerde en Hitler het onderspit deed delven? Het is alsof de armzalige provinciaal van voor 1917 en de gigant van de twintigste eeuw niet dezelfde figuur zijn. De vraagt rijst: hoe kon de ene figuur zich ontpoppen tot de andere?

Feit is dat beiden wel degelijk dezelfde man zijn. Uit de verhalen van zowel rancuneuze als sympathiserende getuigen komt naar voren dat Stalin altijd een uitzonderlijk personage is geweest, in zijn kinderjaren al. We zijn te lang afgegaan op het onherkenbare en bevooroordeelde portret dat Trotski van hem schilderde. De waarheid blijkt anders te zijn: Trotski’s beeld zegt meer over diens eigen ijdelheid, snobisme en gebrek aan politieke vaardigheden dan over de jonge Stalin. Daarom is het eerste doel van dit boek om het ware verhaal achter Stalins opkomst te reconstrueren, zo min mogelijk gekleurd door de persoonsverheerlijking rond Stalin noch door de wildgroei van samenzweringstheorieën tegen hem.

Er bestaat een traditie van biografieën die zich buigen over de vroegste jaren van grote staatslieden: Winston Churchill schreef over zijn eigen jeugd en er bestaan veel werken die handelen over zijn vroegste carrière. Hetzelfde geldt voor veel andere zwaargewichten uit de geschiedenis, men denke aan de twee Roosevelts. De jonge Hitler is zelfs het thema geworden van een heuse bedrijfstak, hoewel geen enkel werk kan tippen aan het voortreffelijke eerste deel van Hitler 1889-1936. Hoogmoed van Ian Kershaw.

Wat Stalin betreft vinden we in de overvloed van boeken slechts twee serieuze werken van westerse auteurs over de jaren van voor 1917: het uitstekende Stalin as Revolutionary van Robert Tucker (1974), een politieke en psychologische analyse die lang voor het opengaan van de archieven werd geschreven; en een boek dat Edward Ellis Smith (1967) schreef in de geest van de samenzweringstheorieën van de Koude Oorlog en dat Stalin presenteert als een tsaristische agent. In Rusland zelf is meer verschenen, maar doorgaans zijn die boeken ingegeven door journalistieke sensatiezucht. Niettemin is er één voortreffelijk werk, namelijk het meesterlijke, onverdroten Kto stojal za spinoj Stalina? van Aleksandr Ostrovski. Mijn eigen werk is deze drie titels veel verschuldigd.

Veel van het onverklaarbare dat ons bijblijft uit de Sovjet-periode – de haat jegens de boerenstand bijvoorbeeld, de geheimzinnigheid en paranoia, de moordzuchtige heksenjacht ten tijde van de ‘zuiveringen’, de verheffing van de partij boven familie en gezin, ja boven het leven zelf, de verdenkingen aan het adres van de eigen spionagediensten van de USSR die leidden tot Hitlers geslaagde verrassingsaanval in 1941 – veel van die zaken zijn het resultaat van het ondergrondse leven, van de konspiratsia van de Ochrana en de revolutionairen, en ook van de Kaukasische waarden en manier van doen van Stalin. En niet van Stalin alleen.

Rond 1917 kende Stalin al veel van de figuren die in de jaren van zijn ongebreidelde macht de elite van de Sovjet-Unie en zijn eigen hofhouding zouden uitmaken. Het geweld en de clanmentaliteit van de Kaukasiërs, van mannen als Stalin, Ordzjonikidze en Sjaoemjan, speelden een minstens zo grote rol in de wordingsgeschiedenis van de USSR als de rol die de Letten, Polen, Joden en misschien zelfs wel de Russen hebben gespeeld. Die elementen vormden het wezen van de ‘comitélieden’, die op hun beurt weer het hart waren van de bolsjewistische partij en Stalin tot steun zouden zijn bij zijn conflicten met intellectuelen, Joden, emigrés – en met de briljante, maar arrogante Trotski. Dat soort mannen zou zich te buiten gaan aan wreedheden tijdens de burgeroorlog (aan het uitmoorden van boeren, aan ‘zuiveringen’), omdat ze net als Stalin, die zich daarin dan ook aan hun zijde schaarde, waren opgegroeid in dezelfde straten, betrokken waren geweest bij bendeoorlogen, bij vijandelijkheden tussen clans en bij etnische slachtpartijen. Kortom, die figuren omarmden dezelfde cultuur van geweld. Mijn benadering vermijdt veelal de psychologische geschiedschrijving die ons begrip van personen als Stalin en Hitler heeft vervaagd en tegelijkertijd versimpeld. Ik hoop dat dit boek aantoont dat Stalin werd gevormd door veel meer dan alleen een ellendige jeugd, zoals de USSR werd gevormd door veel meer dan alleen marxistische ideologie.

Toch is de wording van Stalins karakter bijzonder belangrijk omdat de aard van zijn heerschappij zo persoonlijk was. Daar komt bij dat Lenin en Stalin het idiosyncratische Sovjet-systeem schiepen naar het beeld van hun kleine, meedogenloze kring van samenzweerders van voor de Revolutie. Ja, veel van de tragedie van het leninisme en stalinisme is alleen te begrijpen als men beseft dat de bolsjewieken zich bleven gedragen in dezelfde clandestiene stijl, of het nu ging om de vorming van de regering van ’s werelds grootste rijk in het Kremlin of om een onbeduidend complotje in het achterzaaltje van een kroeg in Tiflis.

Het ziet ernaar uit dat het Rusland van vandaag – overheerst door en gewend aan autocratie en imperialisme, en verstoken van krachtige bestuurlijke instellingen, vooral nadat de Terreur van het bolsjewisme de samenleving volledig aan duigen had geholpen – is gedoemd nog geruime tijd te worden bestuurd door machtsbeluste kongsies. In een breder perspectief is de onheilspellende wereld van het terrorisme vandaag relevanter dan ooit: terroristische organisaties hebben veel gemeen, of het nu de bolsjewistische uit het begin van de twintigste eeuw zijn of die van de jihadi’s van het begin van de eenentwintigste eeuw.

Stalin kende Lenin in 1917 al twaalf jaar, en veel van de andere revolutionairen kende hij al meer dan twee decennia. Dit is dus niet alleen een biografie, maar de kroniek van hun milieu, een voorgeschiedenis van de Sovjet-Unie zelf, een studie naar de onderaardse rups en naar de stille pop waaruit de vlinder met de stalen vleugels zich ontwikkelde.¹

PROLOOG
DE ROOFOVERVAL

Op de broeierige ochtend van woensdag 13 juni 1907 demonstreert een zwierige kapitein van de cavalerie, compleet met snor, laarzen en rijbroek en zwaaiend met een grote Tsjerkessische sabel, zijn paardrijkunsten. Het is half elf en op het snikhete centrale plein van Tiflis maakt hij grapjes met twee mooie, keurig geklede Georgische meisjes die met hun opzichtige parasols staan te draaien. Het is niet te zien dat beiden onder hun jurken een mauserpistool verbergen.

Grimmige jongemannen in bonte boerenhemden en wijde zeemansachtige broeken staan op de straathoeken en betasten af en toe hun verborgen revolvers en granaten. In het louche café Tilipoetsjoeri op het plein heeft een ploeg zwaarbewapende gangsters de kelderbar overgenomen. Vrolijk nodigen ze voorbijgangers uit om een glas met hen te drinken. Iedereen wacht op het startsein voor het eerste wapenfeit waarmee de 29-jarige Jozef Dzjoegasjvili, die later als Stalin bekend zal worden, de aandacht van de wereld op zich zal richten.¹

Buiten de bendeleden weten maar weinigen dat er die dag een criminele en terroristische roofoverval zal plaatshebben, maar Stalin zelf heeft er maanden aan gewerkt. Wie wél op de hoogte is van de grote lijnen, is de leider van de bolsjewistische partij.*

Vladimir Lenin houdt zich op dat moment schuil in het verre noorden, in een villa bij het Finse Kuokola. Kort tevoren hebben de twee elkaar in het geheim in Berlijn en later ook in Londen ontmoet. Het is daar dat Stalin van Lenin opdracht krijgt voor de grote overval, ondanks het feit dat hun sociaal-democratische partij net een strikt verbod heeft gesteld op ‘onteigeningen’ – het eufemisme voor banken roofovervallen. Maar Stalins operaties, hold-ups en moorden, die hij altijd met overdreven aandacht voor details en in het diepste geheim voorbereidt, hadden hem tot de ‘belangrijkste financier van het Bolsjewistisch Centrum’ gemaakt.²

De gebeurtenissen van die dag halen wereldwijd de kranten, doen Tiflis letterlijk op zijn grondvesten schudden en verdelen de toch al versplinterde sociaal-democraten in vijandige facties. De datum 13 juni 1907 geldt als het begin – en op een haar na ook bijna het einde – van Stalins carrière en markeert een keerpunt in zijn leven.

Op het Jerevanplein nemen de twintig bandieten die de harde kern vormen van Stalins terreurgroep – die bekendstaat als ‘de Bende’ – hun posities in. Ondertussen houden hun uitkijkposten de Golovinski Prospekt in de gaten, Tiflis’ elegante hoofdstraat die langs het luisterrijke witte paleis van de landvoogd loopt. Ze wachtten op het kabaal van een aanstormende diligence, begeleid door een groep galopperende kozakken. De legerkapitein met de Tsjerkessische sabel maakt nog een pirouette op zijn paard, stijgt dan af en kuiert weg over de mondaine boulevard.

Elke straathoek wordt bewaakt door een kozak of politieagent: de stadsbestuurders zijn voorbereid. Al sinds januari weten ze namelijk dat er iets gaande is. Informanten en agenten van de geheime politie van de tsaar – de Ochrana – en ook functionarissen van zijn geüniformeerde politieke politie – de gendarmerie – hebben uitvoerige verslagen opgesteld over de clandestiene streken en listen van revolutionaire en criminele bendes. In de mistige schemerzone van het ondergrondse bedrijf zijn de werelden van gewone bandieten en politieke terroristen verstrengeld geraakt; het is moeilijk om de veelheid aan informatie naar juiste waarde te schatten. Maar al maanden gonst het van ‘geruchten’ over een ‘mega-aanslag’– zoals de inlichtingendiensten het nu zouden noemen.

Op deze stralende morgen lijkt de oriëntaalse kleurenpracht van Tiflis (het huidige Tiflis, de hoofdstad van Georgië) te behoren tot een heel andere wereld dan die waarvan de keizerlijke hoofdstad Sint-Petersburg, 1600 kilometer verderop, deel uitmaakt. De oude straten, zonder stromend water of elektriciteit, slingeren zich net zolang omhoog over de hellingen van de Mtatsminda – de Heilige Berg – tot ze onbegaanbaar steil zijn. Deze straten zijn volgebouwd met scheve, schilderachtige huizen, voorzien van balkons en begroeid met oude wijnranken. Tiflis is als een groot dorp waar iedereen elkaar kent.

Net achter het militaire hoofdkwartier en op een steenworp afstand van het Jerevanplein wonen Stalins vrouw – de mooie, jonge Georgische kleermaakster Kato Svanidze – en hun pasgeboren zoon Jakov in de elegante Freilinskastraat. Ze zijn echt uit liefde getrouwd en ondanks zijn sombere stemmingen is Stalin verknocht aan Kato, die zijn revolutionaire hartstocht bewondert en deelt. Terwijl zij en de baby op het balkon van de zon genieten, staat haar echtgenoot op het punt om haar, en Tiflis zelf, een verschrikkelijke schok toe te dienen.

Het haast knusse Tiflis is de hoofdstad van de Kaukasus, van het ruige bergachtige district tussen de Zwarte en de Kaspische Zee dat door de landvoogd van de tsaar wordt bestuurd. Het is een smeltkroes van vurige en trotse volkeren. De Golovinski Prospekt ademt de elegante sfeer van Parijs: langs de fraaie straat verrijzen witte neoklassieke theaters, een opera in Moorse stijl, luxueuze hotels, en de paleizen van Georgische prinsen en Armeense oliebaronnen. Maar zodra je het militaire hoofdkwartier bent gepasseerd, beland je in de Aziatische potpourri van het Jerevanplein.

Exotisch geklede marktkramers verkopen Georgische lobio (bonen in pittige saus) en warme chatsjapoeri (kaaspannenkoekjestaart). Waterdragers, straatventers, zakkenrollers en kruiers komen waren bezorgen (of stelen) in de Armeense en Perzische bazaars, waarvan de steegjes meer weg hebben van een oosterse soek dan van een Europese stad. Karavanen van kamelen en ezels, beladen met zijde en specerijen uit Perzië en Toerkestan, en fruit en wijnzakken van het vruchtbare Georgische platteland vinden hun weg door de poorten van de karavanserai. Daar zijn jonge obers en loopjongens druk in de weer met het bedienen van pensiongasten en tafelaars. Ze zeulen met bagage, spannen de kamelen uit én houden het plein in de gaten. Inmiddels weten we dankzij de recent geopende Georgische archieven dat Stalin – à la Fagin, de jeugdbendeleider uit Oliver Twist – de jongens van de karavanserai gebruikte als prepuberale, revolutionaire inlichtingen- en berichtendienst.

In de tussentijd spreken de spilfiguren van de bende in een van de spelonkachtige achterkamertjes van de karavanserai hun voetvolk oppeppend toe en wordt het plan nog een allerlaatste keer doorgenomen. Stalin is er die ochtend zelf bij.

De twee knappe tienermeisjes van daarnet, met hun draaiende parasols en geladen revolvers, zijn Patsia Goldava en Anneta Soelakvelidze. Met hun ‘ranke verschijning en hun jeugdig stralende zwarte ogen’ flaneren de brunettes over het plein en blijven dan staan voor het militaire hoofdkwartier, waar ze flirten met Russische officieren, met gendarmes in hun fraaie blauwe uniformen en met kozakken met o-benen.

Tiflis was, en is, een ontspannen stad vol kuieraars die geregeld halt houden voor een glas wijn bij een van de vele openluchtcafés. Als de opzichtige, licht ontvlambare Georgiërs überhaupt zijn te vergelijken met een ander Europees volk, dan is het met de Italianen. Georgiërs en andere Kaukasische mannen paraderen luid zingend over straat in hun traditionele tsjocha’s – breed uitlopende, knielange jassen, waarop op borsthoogte sierlijke vakjes voor patronen zijn aangebracht. Georgische vrouwen met zwarte hoofddoeken, en echtgenotes van Russische officieren in de nieuwste Europese mode, wandelen door de hekken van het Poesjkinpark waar ze, net als de Perzen, Armeniërs, Tsjetsjenen, Abchaziërs en Bergjoden, roomijs en sorbet kopen: een tafereel dat met al die verschillende hoeden en tenues sterk doet denken aan een vrolijke modeshow.

Bendes straatjochies – kintos – kiezen in de mensenmenigte met steelse blikken hun slachtoffers uit. Priesters in opleiding, tieners in lange witte koorhemden, komen onder begeleiding van hun leraren – bebaarde popes in donkere gewaden – het witte seminarie aan de overzijde van de straat uit gelopen. Het is de instelling waar Stalin negen jaar eerder op een haar na zijn priesteropleiding met succes had afgerond. Deze on-Slavische, on-Russische en fel Kaukasische caleidoscoop, deze mix van oriëntaalse en Europese invloeden, was de biotoop waarin Stalin opgroeide.

De meisjes Anneta en Patsia kijken hoe laat het is, gaan dan uit elkaar en nemen hun nieuwe posities aan weerszijden van het plein in. In de Paleisstraat doet een publiek van twijfelachtig allooi – prinsen, pooiers, verklikkers en gauwdieven – zich in het beruchte café Tilipoetsjoeri, nabij de plutocratische allure van het paleis van prins Soembatov, zich al te goed aan Georgische wijn en Armeense cognac.

Op datzelfde moment gaat David Sagirasjvili, een revolutionair die Stalin en een paar van de gangsters kent, langs bij een vriend die een winkel boven het café heeft. Bij de ingang wordt hij begroet door een vrolijke bandiet, Batsjoea Koepriasjvili, die ‘me naar Georgische gewoonte onmiddellijk een stoel en een glas rode wijn’ aanbiedt. David drinkt het glas leeg en wil vertrekken, maar de boef stelt hem ‘overbeleefd’ voor te blijven om ‘nog wat hapjes en wijn te proeven’. David beseft ‘dat ze wel mensen bínnenlieten in het etablissement, maar beletten dat ze ook weer wég gingen. Bij de deur stonden gewapende mannen.’

Zodra ze het konvooi dat over de boulevard klettert in de gaten krijgt, holt Patsia Goldava, de slanke brunette die op de uitkijk staat, de hoek om in de richting van het Poesjkinpark. Met een krant zwaait ze naar Stepko Intskirveli, die bij het parkhek is geposteerd. ‘Daar gaan we dan!’ mompelt hij.

Stepko knikt naar Anneta Soelakvelidze die aan de overkant van de straat vlakbij café Tilipoetsjoeri staat. Zij moet het teken doorgeven aan de anderen in de bar. De bandieten bij de deur reageren meteen. ‘Na een specifiek signaal’ ziet Sagirasjvili dat de boeven in het café hun glazen op de tafel zetten, de haan van hun wapens spannen en naar buiten lopen, waarna ze zich verspreiden over het plein. Magere, ziekelijke jongemannen in wijde broeken zijn het, die al weken nauwelijks iets gegeten hebben. Onder hen bevinden zich notoire gangsters en bandieten, maar ook – typisch voor Georgië – straatarme prinsen die afkomstig zijn uit de dak- en muurloze kastelen op het platteland. Hoewel deze lieden zich bezondigen aan criminele feiten, interesseert geld hun totaal niet: ze zijn volledig toegewijd aan Lenin, aan de partij en aan Stalin, de poppenspeler die in Tiflis de touwtjes in handen heeft.

‘Ieders rol was van tevoren gepland,’ herinnert zich een derde meisje van de bende, de negentienjarige Aleksandra Darachvelidze, een vriendin van Anneta die al een hele staat van dienst had wat betreft overvallen en schietpartijen.

De gangsters richten hun wapens op de politiemannen op het plein – de gorodovyje, die in de volksmond ‘farao’s’ werden genoemd. Twee schutters houden hun vizier gericht op de kozakken voor het stadhuis; de rest van de bende begeeft zich naar de hoek van de Veljaminovstraat en de Armeense bazaar, niet ver van de staatsbank zelf. In haar ongepubliceerde memoires herinnerde Aleksandra Darachvelidze zich dat ze met twee schutters een van de straathoeken bewaakte.

Nu ziet ook Batsjoea Koepriasjvili, die quasi-nonchalant zijn krant aan het lezen is, in de verte de stofwolken die de hoeven van de paarden veroorzaken. Daar zijn ze! Batsjoea rolt zijn krant op en maakt zich klaar…

De kapitein van de cavalerie die met zwiepende sabel over het plein rondloopt, waarschuwt voetgangers om van het plein weg te blijven, maar niemand luistert naar hem en dus springt hij maar weer op zijn prachtige paard. De man is helemaal geen officier, maar een Georgische beau sabreur en vogelvrijverklaarde: half ridder, half bandiet. Het is de 25-jarige Kamo, leider van de Bende en, zoals Stalin het formuleerde, ‘een meester in vermommingen’: met hetzelfde gemak kon hij doorgaan voor een rijke prins of een boerse wasvrouw. Hij beweegt zich stram en loenst en rolt met zijn halfblinde linkeroog: luttele weken eerder is een van zijn eigen bommen in zijn gezicht ontploft. Hij is nog herstellende van het ongeluk.

Kamo was ‘volledig in de ban’ van Stalin die hem tot het marxisme had bekeerd. Ze waren samen opgegroeid in het ruige stadje Gori, 75 kilometer verderop. Hij was een al even vindingrijke als stoutmoedige bankrover, een ware Houdini als het aankwam op ontsnappingen uit de gevangenis, een goedgelovige simpelmans en een halfkrankzinnige pleger van psychopathisch geweld. Hij was griezelig bedaard en had een vreemd ‘glansloos gezicht’ en een uitdrukkingsloze blik. Hij deed niets liever dan doden in opdracht van zijn meester; vaak smeekte hij Stalin: ‘Laat mij hem voor je vermoorden!’ Geen macabere gruweldaad of onbesuisde waaghalzerij ging hem te ver: later zou hij met zijn hand in de borst van een man klauwen en diens hart eruit rukken.

Zijn hele leven trok Stalins afstandelijke magnetische kracht amorele, teugelloze psychopaten aan. Kamo, zijn handlanger uit zijn jeugd, en deze gangsters waren de eersten van een lange reeks. ‘Die jongelui volgden Stalin volkomen onbaatzuchtig […] De bewondering die ze voor hem koesterden stelde hem in staat om hun zijn ijzeren discipline op te leggen.’³ Kamo kwam vaak op bezoek bij Stalin thuis, waar hij eerder al eens de sabel van Kato’s vader had geleend, met het verhaal dat hij ‘een officier van de kozakken ging spelen’.⁴

Zelfs Lenin, de kieskeurige advocaat die als edelman was grootgebracht, had een zekere fascinatie voor de waaghals Kamo die hij zijn ‘Kaukasische bandiet’ noemde. Als oude man mijmerde Stalin zelf: ‘Kamo was werkelijk een verbluffend iemand.’ ⁵

‘Kapitein’ Kamo wendt zijn paard naar de boulevard en loopt stapvoets het konvooi tegemoet dat in tegenovergestelde richting nadert. Zodra het schieten begint, had hij gesnoefd, zou het hele gedoe ‘in drie minuten bekeken zijn’.

De kozakken galopperen het Jerevanplein op: twee voorop, twee van achteren en een ruiter naast de twee koetsen. Door het opdwarrelende stof zien de gangsters dat er twee mannen in geklede jassen in de diligence zitten: Koerdjoemov, de kassier van de staatsbank, en hoofdboekhouder Golovnja, vergezeld door twee soldaten met geweren in de aanslag. Achter de diligence rijdt een open rijtuig vol politiemannen en soldaten. De koetsen en ruiters doen er slechts een paar seconden over om onder kletterend hoefgetrappel het plein over te steken en de Sololakistraat in te slaan. Daar is de nieuwe staatsbank gevestigd: de beelden van leeuwen en goden boven de hoofdingang verbeelden de snel toenemende bloei van het Russische kapitalisme.*

Batsjoea laat zijn krant zakken, het afgesproken teken, gooit hem weg en trekt zijn wapens. Gelijktijdig halen de gangsters hun ‘appels’ tevoorschijn. Zo noemen ze de krachtige granaten die de meisjes Anneta en Aleksandra verborgen in een grote sofa Tiflis hebben binnengesmokkeld.

De boeven en de meisjes doen een paar stappen naar voren, trekken de pinnen uit de granaten en gooien vier projectielen naar het konvooi. Met een oorverdovend lawaai ontploffen de ‘appels’ onder de koetsen, met een verwoestende kracht halen ze de buiken van de paarden open en rijten ze mannen in stukken. De straatstenen zijn rood van de ingewanden en het bloed. Dan trekken de bandieten hun mausers en brownings, en openen ze het vuur op de kozakken en politiemannen op het plein die totaal verrast gewond zijn geraakt of dekking hebben gezocht. Er ontploften meer dan tien bommen. Getuigen meenden dat ze van alle kanten werden gegooid, zelfs van de daken. Later werd gezegd dat Stalin de eerste bom van het dak van het herenhuis van prins Soembatov zou hebben gegooid.

De koetsen van het geldtransport stoppen. Voorbijgangers maken zich schreeuwend uit de voeten. Sommigen denken dat er een aardbeving gaande is: valt de Heilige Berg op de stad? ‘Niemand kon uitmaken of het verschrikkelijke kabaal nu van het vuren van kanonnen kwam, of van de explosie van bommen,’ meldde de Georgische krant Isari (‘De Pijl’). ‘Het lawaai zaaide overal paniek [...] Overal in de stad sloegen de mensen op de vlucht. Koetsen en karren ratelden weg [...].’ Schoorstenen zijn van de daken naar beneden gestort en tot aan het paleis van de landvoogd zijn alle vensterruiten gesneuveld.

Niet ver van het plein staan Kato Svanidze, met Stalins baby op de arm, en een paar familieleden op het balkon. Haar zus Sasjiko herinnert zich: ‘Plotseling hoorden we bommen ontploffen. Doodsbang renden we naar binnen.’

Buiten, in de gelige rook en de woeste chaos, tussen de paardenkadavers en de verminkte lichamen, dreigt er iets mis te gaan. Een van de paarden van het voorste rijtuig beweegt zich krampachtig en lijkt dan opeens weer tot leven te komen. Net wanneer de gangsters komen aanrennen om de geldzakken uit het rijtuig te halen, steigert het paard te midden van alle consternatie. Dan zet het dier het op een lopen, de heuvel af richting de Soldatenbazaar, en verdwijnt het met het geld dat Stalin Lenin voor de Revolutie heeft beloofd.⁶

Gedurende de eeuw die sinds die dag is verstreken, is altijd het vermoeden geweest dat Stalin betrokken was bij deze roof, alleen heeft men er nooit bewijzen voor kunnen vinden. Maar nu bewijzen documenten uit de recent geopende archieven in Moskou en Tiflis dat Stalin de operatie leidde en zijn ‘handlangers’ binnen de bank zelf maandenlang heeft voorbereid. Uit de onuitgegeven memoires van zijn schoonzus Sasjiko Svanidze, die zich bevinden in de Georgische archieven, blijkt dat Stalin openlijk erkende de operatie te hebben geleid.* Een eeuw na de roofoverval is het nu mogelijk de waarheid aan het licht te brengen.

Stalin schepte veel genoegen in de ‘smerige kanten van het politieke bedrijf’, de samenzweerdersdramatiek van de revolutie: toen hij dictator van Sovjet-Rusland was, verwees hij raadselachtig en zelfs vol nostalgie naar de spelletjes van ‘kozakken en bandieten’ – kazaki i razbojniki, de Russische tegenhanger van ‘diefje spelen’, maar daarbij gaf hij nooit bijzonderheden die zijn legitimatie als staatsman zouden kunnen ondermijnen.⁷

De Stalin van 1907 was een kleine, pezige, mysterieuze man met allerlei schuilnamen, gewoonlijk gekleed in een hemd van rood satijn, een grijze jas en zijn markante zwarte gleufhoed. Soms verkoos hij een traditionele Georgische tsjocha en hij paradeerde graag rond met een witte Kaukasische capuchon, die hij zwierig over zijn schouder droeg. Omdat hij in touw was en vaak op de vlucht, gebruikte hij allerlei uniformen van het tsaristische apparaat als vermomming. Dikwijls wist hij ook verkleed als vrouw aan klopjachten te ontkomen.

Stalin gold als aantrekkelijk voor vrouwen. Hij zong vaak Georgische liedjes en droeg gedichten voor. En hoewel hij charisma en gevoel voor humor had, kon hij vreselijk somber en nors zijn: een zonderlinge Georgiër met een noordelijke kilte over zich. Zijn ‘brandende’ ogen waren honingkleurig als hij een goede bui had, maar werden geel als hij kwaad werd. Hij had nog niet de snor en het borstelkapsel die hem in zijn bloeitijd zouden kenmerken: soms droeg hij een volle baard en trok hij de aandacht met lang haar dat nog enigszins de kastanjebruine glans van zijn haardos als jongen vertoonde, maar inmiddels donkerder was geworden. Zijn gezicht was sproetig en pokdalig. Hij liep snel maar krom, waarbij zijn stramme linkerarm opviel – het gevolg van een overvloed aan ongelukken en ziekten in zijn kinderjaren.

Hij was onvermoeibaar in zijn doen en laten, bruiste van ideeën en vindingrijkheid. Gedreven door leergierigheid en door de drang anderen te onderwijzen, maakte hij koortsachtig studie van romans en geschiedenisboeken, maar zijn voorliefde voor literatuur moest altijd wijken voor zijn aandrang om te bevelen en te sturen, om vijanden te verslaan en om blijken van geringschatting te wreken. Hoewel hij geduldig, bedaard en bescheiden was, kon hij ook opschepperig, drammerig en lichtgeraakt zijn en had hij een venijnig kort lontje.

Stalin, die ondergedompeld was in de op eer en loyaliteit geënte cultuur van Georgië, was bij uitstek de onverschrokken realist, de sarcastische cynicus en de meedogenloze killer: hij was het die het bolsjewistische roof- en moordcommando ‘de Bende’ had opgezet dat hij als een maffiabaas op afstand aanstuurde. Hij cultiveerde de lompheid van een boer, waarmee hij enerzijds vrienden van zich vervreemdde maar anderzijds op nuttige wijze zijn geraffineerde talenten camoufleerde voor laatdunkende rivalen.

Hoewel hij gelukkig getrouwd was met Kato, had hij gekozen voor een meedogenloos zwervend bestaan dat hem naar zijn opvatting bevrijdde van alledaagse morele verplichtingen of andere verantwoordelijkheden, een leven dat hem bevrijdde van de liefde zelf. Maar als hij schreef over de grootheidswaan van anderen, gaf hij geen blijk van zelfkennis wat betreft zijn eigen machtsbelustheid. Hij schepte genoegen in zijn eigen geheimzinnigheid: als hij bij vrienden op de deur klopte en hem werd gevraagd wie hij was, dan antwoordde hij quasi-onheilspellend: ‘De man in het grijs...’

Als een van de eerste beroepsrevolutionairen was de clandestiniteit zijn natuurlijke habitat, een wereld waarin hij zich ongrijpbaar en met katachtige behendigheid – en dito dreiging – voortbewoog. De man in het grijs was een geboren extremist en samenzweerder, en geloofde oprecht in zijn zaak: ‘een marxistische fanaticus van jongs af’. De gewelddadige rites op Stalins geheime planeet van Kaukasische samenzweerderspraktijken zouden later ontluiken tot de idiosyncratische cultuur die de Sovjet-Unie zelf beheerste.⁸

‘Met Stalin begon het tijdperk van de roofovervallen,’ schreef Jozef Davrisjevi, Stalins vriend uit zijn geboortestad en een van de andere breinen achter de overvallen.⁹ Tot op heden geloofde men dat Stalin alle operaties organiseerde, maar nooit persoonlijk deelnam. Dat kan die dag in 1907 het geval zijn geweest, maar we weten nu dat Stalin zelf, meestal gewapend met zijn mauser, directer was betrokken bij andere roofovervallen.¹⁰

Hij was steevast uit op de spectaculaire hoofdprijs en wist dat er bij de beste bankovervallen altijd sprake was van hulp van binnenuit. In deze zaak kreeg hij hulp van twee insiders. Eerst bewerkte hij geduldig een bruikbare bankbediende, vervolgens liep hij een oude schoolvriend tegen het lijf die toevallig bij de postkamer van de bank werkte. Stalin had maandenlang geprobeerd de man voor zich te winnen, totdat die vriend daadwerkelijk met de tip kwam dat er op 13 juni 1907 een enorme som geld – misschien wel een miljoen roebel – zou arriveren in Tiflis.

Deze belangrijke interne handlanger onthulde later dat hij alleen had geholpen bij het opzetten van deze kolossale overval omdat hij zo’n bewonderaar was van Stalins romantische poëzie. Alleen in een land als Georgië kon Stalin de dichter de weg banen voor Stalin de gangster. ¹¹

Het op hol geslagen paard stormt met de koets en de buit over het Jerevanplein. Een paar boeven raken in paniek, maar drie gangsters reageren verbluffend snel. Batsjoea Koepriasjvili houdt het hoofd koel en rent op het paard af. Hij is gevaarlijk dichtbij, maar gooit toch een granaat die de buik van het paard openrijt en de benen van het dier wegblaast. Batsjoea zelf wordt in de lucht geslingerd en landt versuft op de straatstenen.

Het rijtuig kantelt en komt zo tot stilstand. Batsjoea is buiten gevecht gesteld, maar Datiko Chibriasjvili springt op de koets en haalt er de geldzakken uit. Met die zakken strompelt hij door de rook naar de Veljaminovstraat. De bende verkeert echter in wanorde. Datiko kan met het gewicht van de bankbiljetten niet lang doorlopen; hij moet ze aan iemand anders geven, maar aan wie?

Als de kruitdamp optrekt, wordt er een bloedbad zichtbaar dat niet onderdoet voor een klein slagveld. Nog altijd wordt er geschreeuwd en klinken er geweerschoten terwijl het bloed zich verspreidt over de straatstenen die bezaaid liggen met afgerukte lichaamsdelen. Kozakken en soldaten komen weer tevoorschijn en grijpen naar hun wapens. Van de andere kant van de stad zijn versterkingen op komst. Batsjoea Koepriasjvili schreef: ‘Alle kameraden waren nog paraat – met uitzondering van drie mensen die te zwakke zenuwen hadden en ’m waren gesmeerd.’ Toch ondervindt Datiko dat hij op dat moment nagenoeg alleen is. Hij aarzelt en is ten einde raad. Het succes van de operatie hangt aan een zijden draadje.

Heeft Stalin echt de eerste bom vanaf het dak van prins Soembatovs huis gegooid? Een andere bron, P.A. Pavlenko, een van de favoriete schrijvers van de dictator, beweert dat Stalin eigenhandig de koets had aangevallen en gewond was geraakt door een granaatscherf. Maar dat lijkt onwaarschijnlijk.¹² Stalin ‘hield zich meestal volledig afzijdig’ uit veiligheidsoverwegingen en omdat hij zichzelf altijd als speciaal beschouwde.¹³

Volgens Georgische bronnen zou een dronken Kamo in de jaren twintig hebben beweerd dat Stalin niet actief aan de overval had deelgenomen, maar wel had toegekeken. Die uitspraak wordt bevestigd door een dubieuze bron die banden had met de politie en stelde dat Stalin ‘vanuit de tuin van een herenhuis aan de Golovinski Prospekt het bloedbad gadesloeg terwijl hij een sigaret rookte’. Misschien was dit ‘herenhuis’ wel de residentie van prins Soembatov.¹⁴

Op de bouvevards, in de melksalons en tavernes, onder schoenmakers, kapsters en fourniturenhandelaars wemelde het van Ochrana-informanten: hoogst waarschijnlijk had Stalin – de meester van het ondergrondse bedrijf die plotseling ten tonele verschijnt en verbluffende verdwijntrucs tot zijn specialiteiten had gemaakt – zich voordat het schieten begon uit de voeten gemaakt. De best geïnformeerde bron meldt zelfs dat hij halverwege de ochtend op het station was.¹⁵ Hier kon hij gemakkelijk contact houden met zijn netwerk van kruiers en jonge knechtjes op het Jerevanplein; zodra deze behendige slimmeriken met slecht nieuws kwamen, zou hij op een trein springen en verdwijnen.

Net wanneer de overval een fiasco lijkt te worden, komt ‘kapitein’ Kamo in vliegende vaart het plein opgereden in zijn eigen open rijtuig. Met de teugels in één hand en zijn knallende mauser in de andere lijkt hij wel een cowboy uit een western. Hij is woest dat het plan is mislukt en terwijl hij ‘als een echte legerkapitein’ de longen uit zijn lijf vloekt, raast hij met zijn rijtuig in de rondte en neemt hij zodoende het plein weer in bezit. Dan galoppeert hij naar Datiko, buigt zich voorover en trekt met hulp van een van de gewapende meisjes de zware zakken met een zwaai in het open rijtuig.

Pijlsnel draait hij de koets en stormt terug naar de boulevard, vlak langs het paleis van de landvoogd waar het een helse drukte is met manschappen die zich hergroeperen, kozakken die in het zadel stijgen; en koeriers die op pad worden gestuurd om versterkingen te halen.

Kamo ziet een open politierijtuig stapvoets uit tegengestelde richting komen met aan boord A.G. Balabanski, adjunct-chef van politie. ‘Het geld is in veiligheid! Ga snel naar het plein,’ roept Kamo. Balabanski rept zich naar het plein. Pas de volgende dag ziet Balabanski zijn blunder in; hij pleegt zelfmoord.

Kamo haast zich direct naar de Tweede Gontsjarnajastraat en rijdt het binnenpleintje op van een meubelmakerswerkplaats achter het huis van een oude dame, Barbara ‘Babe’ Botsjoridze. Door de jaren heen had Stalin hier vele nachten doorgebracht bij Micha Botsjoridze, de zoon van Babe. In dit huis was ook de overval gepland: het adres was weliswaar bekend bij de plaatselijke politie, maar de bendeleden hadden ten minste één officier van de gendarmerie, kapitein Zoebov, omgekocht. De man werd later aangeklaagd voor het aanvaarden van steekpenningen en zelfs voor hulp bij het verbergen van de buit. De uitgeputte Kamo geeft het geld af, ontdoet zich van zijn uniform en smijt een emmer water over zijn rood aangelopen hoofd.

De schokgolven die Stalins huzarenstukje veroorzaakte waren wereldwijd te voelen.

In Londen schreef de Daily Mirror onder de kop BOMMENREGEN: REVOLUTIONAIREN SLAAN VERNIETIGEND TOE ONDER GROTE MENSENMENIGTE: ‘In het centrum van de stad zijn zo’n tien bommen achter elkaar op het plein geworpen, te midden van een drukke menigte. De bommen ontploften met een verschrikkelijke kracht en eisten vele dodelijke slachtoffers [...]’ The Times blokletterde kortweg: BOMAANSLAG IN TIFLIS; in Parijs beperkte Le Temps zich tot de bondige titel CATASTROFE!

Tiflis was in opschudding. De doorgaans zo vriendelijke landvoogd van de Kaukasus, graaf Vorontsov-Dasjkov, raasde en tierde over de ‘onbeschaamdheid van de terroristen’. Isari schreef: ‘Het bestuur en het leger worden gemobiliseerd. Politie en verkenningseenheden doorzoeken de hele stad. Veel verdachten zijn gearresteerd [...].’ Sint-Petersburg was in alle staten: alle veiligheidstroepen kregen het bevel het geld en de overvallers op te sporen. Een speciale rechercheur en zijn medewerkers werden uitgezonden om het onderzoek te leiden.

Wegen werden afgesloten, het Jerevanplein omsingeld, en kozakken en gendarmes pakten de gebruikelijke verdachten op. Elke informant, elke dubbelagent werd benaderd voor inlichtingen. Deze lieden kwamen met de meest uiteenlopende lezingen, maar geen van hen kon feitelijk de ware schuldigen aanwijzen.

In het rijtuig bleef 20 000 roebel achter. Een van de koetsiers die de overval hadden overleefd, dacht dat hij geluk had en stak 9500 roebel in eigen zak, maar werd later gearresteerd: hij wist niets van de bende van Stalin en Kamo. Een wauwelende vrouw gaf zichzelf aan als een van de overvallers, maar bleek uiteindelijk krankzinnig te zijn.

Iedereen had het raden naar het aantal overvallers: getuigen spraken van wel vijftig gangsters die bommen van de daken en zelfs van de Heilige Berg wierpen. Niemand had Kamo daadwerkelijk de buit zien pakken. Uit heel Rusland druppelden verhalen binnen bij de Ochrana over de overval: die zou zijn georganiseerd door de staat zelf, door Poolse socialisten, door anarchisten uit Rostov, door Armeense dasjnaks of door de socialisten-revolutionairen.

Geen enkele gangster werd opgepakt: zelfs Koepriasjvili kwam op tijd weer bij en slaagde erin weg te strompelen. In de consternatie hadden de gangsters zich in alle richtingen uit de voeten gemaakt en waren ze opgegaan in de mensenmenigte. Een van de bendeleden, Eliso Lominadze, die met Aleksandra een straathoek had gedekt, was een lerarenvergadering binnengeglipt, had daar een leraarsuniform gepikt en was nonchalant teruggebanjerd naar het plein om zijn handwerk te bewonderen. ‘Iedereen kwam er heelhuids van af,’ zei Aleksandra Darachvelidze, toen ze in 1959 haar memoires dicteerde als laatste overlevende van de bende die een kwalijk lot zou zijn beschoren.

Op het plein bleven vijftig mensen gewond achter. De lichamen van drie kozakken, de bankbedienden en een paar onschuldige omstanders waren aan stukken gereten: gecensureerde krantenberichten spraken over een beperkt aantal slachtoffers, maar uit de archieven van de Ochrana blijkt dat er ongeveer veertig personen waren omgekomen.

In winkels in de omgeving werden hulpposten ingericht. Vierentwintig ernstig gewonden werden naar ziekenhuizen overgebracht. Een uur later zagen voorbijgangers op de Golovinski Prospekt het huiveringwekkende tafereel van een rijtuig dat de doden en hun lichaamsonderdelen als afval van een slachthuis vervoerde.¹⁶

De staatsbank zelf wist niet zeker of er nu 250 000 of 341 000 roebel was geroofd; de precieze buit zal ergens tussen die twee bedragen in hebben gelegen. In elk geval was het een spectaculair bedrag – omgerekend zo’n 4 miljoen euro nu, hoewel de effectieve koopkracht van het geld veel hoger moet hebben gelegen.

Botsjoridze en zijn vrouw Maro, een van de vrouwelijke bankrovers, naaiden het geld in een matras. De bevallige Patsia Goldava met haar zware mauser liet vervolgens kruiers komen, misschien wel een paar van Stalins straatjochies, en zag erop toe dat de matras op een andere veilige plek aan de overkant van de Koera terechtkwam. De matras kwam op het bed te liggen van de directeur van het meteorologisch observatorium van Tiflis, waar Stalin na het seminarie woonde en werkte. Het was Stalins laatste baan voordat hij zich in het ondergrondse samenzweerdersbestaan stortte, zijn laatste echte betrekking voordat hij in oktober 1917 deel ging uitmaken van Lenins Sovjet-regering. Later verklaarde de directeur van het weerstation dat hij nooit geweten heeft welke rijkdommen onder zijn hoofd lagen.

Vele bronnen beweren dat Stalin zelf heeft meegeholpen aan het verbergen van het geld in het weerstation. Hoewel dat klinkt als een mythe, is het niet onaannemelijk: inmiddels is namelijk duidelijk geworden dat Stalin zich vaak bekommerde om gestolen gelden en dat hij door de bergen trok met zadeltassen vol geld van bankovervallen en piraterij.

Verrassend genoeg vond Stalin het die avond veilig genoeg om naar huis, naar Kato te gaan en tegenover zijn familie op te scheppen over zijn wapenfeit: zijn jongens hadden het geklaard.¹⁷ En hij had alle reden om op te scheppen: het geld zat veilig in de matras van de weerman en zou al snel zijn weg naar Lenin vinden. Niemand verdacht Stalin of Kamo. De buit zou naar het buitenland worden gesmokkeld en een deel zou zelfs worden witgewassen via de Crédit Lyonnais. De politie van een tiental landen zou maanden tevergeefs achter het geld en de gangsters aanzitten.

Naar verluidt was het voor Stalin – die er door niemand van werd verdacht ook maar iets met de overval te maken te hebben – veilig genoeg om een paar dagen na de overval op zijn gemak in de cafés aan het water te vertoeven, al duurde dat niet lang. Hij vertelde zijn vrouw plotseling dat ze zouden vertrekken om een nieuw leven op te bouwen in Bakoe, de oliestad aan de andere kant van de Kaukasus.

‘Alleen de duivel weet,’ schreef de lokale krant Novoje Vremja, ‘hoe deze uiterst stoutmoedige roof is gepleegd.’ Stalin had de perfecte misdaad gepleegd.

De overval in Tiflis bleek uiteindelijk verre van perfect. De actie zou hem zelfs nog danig parten spelen. Na de overval zou Stalin nooit meer in Tiflis of Georgië wonen. Kamo was een al even krankzinnig als bizar lot beschoren. De zoektocht naar de buit – die, zo werd bekend, deels uit gemarkeerde biljetten bestond – zou nog veel voeten in de aarde hebben, maar zelfs met die verbazingwekkende verwikkelingen zou de kous voor Stalin nog lang niet af zijn; het succes van de overval liep voor hem zelfs bijna uit op een ramp. De wereldwijde bekendheid die de overval kreeg, werd een krachtig wapen tegen Lenin – en tegen Stalin persoonlijk.

De gangsters kregen ruzie over de buit. Lenin en zijn kameraden vochten als ratten in de val voor het geld. Zijn vijanden in de partij startten de volgende drie jaar drie verschillende onderzoeken om hem kapot te maken. Het comité van Tiflis zette Stalin, persona non grata in Georgië, bezoedeld door het brutaal breken van partijregels en zijn roekeloze bloedbad, uit de partij. Dit was een smet die zijn gooi naar de opvolging van Lenin had kunnen verijdelen, evenals zijn ambitie om Russisch staatsman en opperpriester van het marxisme te worden. Het lag zo gevoelig dat Stalin zelfs in 1918 nog een buitengewoon geding wegens smaad aanspande om korte metten te maken met het verhaal.* Zijn carrière als gangster-peetvader, bankrover, moordenaar, piraat en brandstichter, waarover de Russen in eigen land fluisterden en critici zich in het buitenland verkneukelden, bleef tot de eenentwintigste eeuw geheim.

In een ander opzicht was het huzarenstukje in Tiflis zijn doorbraak. Stalin had zichzelf bewezen, niet alleen als begaafd politicus maar ook als een meedogenloze man van de daad, en dat tegenover de enige man die voor hem echt telde. Lenin stelde vast: ‘Stalin is precies het soort man dat ik nodig heb.’

Stalin verdween twee dagen later met zijn vrouw en baby uit Tiflis, maar het was lang niet zijn laatste overval. Er waren nieuwe werelden te veroveren: Bakoe, ’s werelds grootste oliestad; de hoofdstad Sint-Petersburg; en het uitgestrekte Rusland zelf. Stalin, het Georgische kind dat op onzachte wijze was opgegroeid in de gewelddadige straten en in de heimelijke clangeest van de stad die nu te boek stond als de bankrovershoofdstad van het keizerrijk, zou weldra het Russische strijdtoneel bestijgen.

Toch stond hij aan de vooravond van een tragedie in de persoonlijke sfeer die deze moordzuchtige egoïst zou omvormen tot de ultieme politicus voor wie geen prijs, geen uitdaging, geen tol aan mensenlevens te hoog of te groot was om zijn persoonlijke ambities en utopische dromen in vervulling te laten gaan.¹⁸

_______

* In 1903 splitste de Russische Sociaal-Democratische Arbeiderspartij zich in twee facties: de bolsjewieken onder Lenin en de mensjewieken onder Martov. Beide bloedgroepen bestreden elkaar, maar bleven tot 1912 deel uitmaken van dezelfde partij. In dat jaar volgde de formele tweedeling; het zou nooit meer tot een hereniging komen. Lenin creëerde en leidde een geheim driemanscoterie, genaamd het Bolsjewistische Centrum, dat door middel van bankovervallen en gangsterpraktijken geld inzamelde.

* De afstanden in dit stadse dorp zijn gering. Het seminarie, het huis van Stalins gezin, het paleis van de landvoogd en de bank zijn allen op ongeveer twee minuten loopafstand van de plaats van de roofoverval verwijderd. De meeste hier genoemde gebouwen aan het Jerevanplein (later Beria-, toen Lenin-, nu Vrijheidsplein) staan er nog altijd: de taverne Tilipoetsjoeri (waar vandaag geen prinsen of schurken meer komen), het seminarie (nu museum), het stadhuis, het hoofdkwartier van het militair gezag van de Kaukasus, de staatsbank en het paleis van de landvoogd (waar Stalins moeder lange tijd woonde) zijn geen van alle veranderd. De karavanserai, het Poesjkinpark, het schoenenpakhuis van Adelchanov (waar Stalin heeft gewerkt) en de bazaars zijn er niet meer.

* Stalin zou niet blij zijn geweest met de oprechtheid van de Svanidzes. Dertig jaar lang waren ze zijn naaste familie. Zijn schoonzus Sasjiko, die deze memoires in 1934 schreef, overleed in 1936 aan kanker; anders had ze misschien het lot gedeeld van haar zus Mariko, haar broer Aljosja en diens vrouw. De memoires van Sasjiko Svanidze worden hier voor het eerst gebruikt. Een paar overvallers, onder wie Batsjoea Koepriasjvili en Aleksandra Darachvelidze, schrijven in hun onuitgegeven en niet voltooide memoires ook over de overval, die hier voor de eerste keer worden gebruikt.

* In de jaren twintig, nog voor hij dictator was, deed Stalin grote moeite om zijn rol in de overvallen te verdoezelen. In 1923-1924 publiceerde het belangrijkste bendelid en toen al tegenstander van Stalin, Kote Tsintsadze, zijn memoires in een kleine Georgische krant. In 1927 verschenen die memoires opnieuw, maar nadien werden de passages waaruit Stalins betrokkenheid bij moorden en overvallen bleek, verwijderd – een proces dat in de jaren dertig onder Beria werd vervolgd. Nu is er nagenoeg niets meer over deze episode te vinden.

DEEL 1

OCHTEND

De rozenknop was uitgebloeid

en boog zich om ’t viooltje te beroeren.

De lelie ontwaakte stil

en liet haar hoofd door de wind voeren.

De leeuwerik, hoog in de wolken,

zong tsjilpend zijn ode,

nagevolgd door de mont’re nachtegaal,

die met vriendelijke stem noodde:

‘Wees vol bloesem, o, zalig land.

Verheug u, Georgische contreien!

En kinderen der natie, studeer met verstand!

Opdat het moederland zich verblije...’

Soselo

1

SOSO: DE OOGAPPEL VAN KEKE

Op 17 mei 1872 trouwde de knappe 22-jarige schoenmaker Vissarion ‘Beso’ Dzjoegasjvili – het prototype van de galante Georgiër – met de zeventienjarige Jekaterina ‘Keke’ Geladze, een aantrekkelijk meisje met sproeten en kastanjebruin haar, in de Oespenski-kerk in het kleine Georgische stadje Gori.¹

Een koppelaar had Keke opgezocht met het aanzoek van schoenmaker Beso, een gerespecteerd ambachtsman in het kleine atelier van de familie Baramov. In haar recent ontdekte memoires* schreef Keke: ‘Beso was heel populair bij mijn vriendinnen. Ze droomden er allemaal van met hem te trouwen. Mijn vriendinnen zagen groen van jaloezie. Beso was dan ook een begerenswaardige bruidegom, een echte karatsjogeli (Georgische ridder), met een mooie snor, goed gekleed en behept met de joyeuze uitstraling van een stadsjongen.’ Keke op haar beurt wist maar al te goed dat zij ook een goede partij was: ‘Voor mijn vriendinnen was ik het begeerde en mooie meisje.’ Naar verluidt was de ‘slanke Keke met haar kastanjebruine haren en grote ogen’ inderdaad ‘beeldschoon’.

Naar aloude traditie werd het huwelijk net na zonsondergang voltrokken. Een historicus schrijft: ‘Het Georgische sociale leven was qua rituelen vergelijkbaar met het Victoriaanse Engeland.’ Het huwelijk werd gevierd met onstuimige feestelijkheden die typisch waren voor het wilde stadje Gori. Keke: ‘Het was betoverend.’ De mannelijke gasten waren echte karatsjogeli’s, ‘vrolijk, uitdagend en uitbundig’. Ze droegen hun prachtige zwarte tsjocha’s, ‘breed in de schouders en strak getailleerd’. De voornaamste van de twee getuigen van Beso was Jakov ‘Koba’ Egnatasjvili, een potige worstelaar, rijke koopman en plaatselijke held die, zoals Keke schreef, ‘ons altijd probeerde bij te staan bij de totstandkoming van ons gezin’.

Beso en zijn vrienden kwamen bij de bruidegom thuis bijeen voor een reeks heildronken en paradeerden toen door de straten om Keke en haar familie op te halen. Het omkranste paar reed vervolgens samen naar de kerk in een bont versierde trouwkoets met rinkelende belletjes en wapperende linten. In de kerk, op de galerij, was het koor present. Beneden stonden de mannen en vrouwen van elkaar gescheiden tussen de flakkerende kerkkaarsen. De zangers brandden los met hun verheffende en harmonische Georgische melodieën, begeleid door de zoerna, een Georgisch blaasinstrument, een soort Berberse hobo.

De bruid kwam binnen met haar bruidsmeisjes die angstvallig vermeden op de sleep te gaan staan, een bijzonder voorteken van onheil. Pater Chachanov, een Armeniër, leidde de plechtigheid; pater Kasradze registreerde het huwelijk; en pater Christof Tsjarkviani, een vriend van de familie, zong zo mooi dat Jakov Egnatasjvili hem ‘een royale fooi gaf van wel tien roebel’, geen gering bedrag. Na afloop gingen Beso’s vrienden dansend en zingend voorop in de traditionele stoet door de straten. Terwijl ze de doedoeki (een lange fluit) bespeelden, begaf het gezelschap zich naar de soepra, een Georgisch feestmaal geleid door een tamada, een grappen en wijsheden debiterende ceremoniemeester.

Zowel de huwelijksceremonie als het zingen geschiedde uitsluitend in de Georgische taal, niet in het Russisch, want Georgië maakte nog maar kort deel uit van het imperium van de Romanovs. Duizend jaar lang had de dynastie van de Bagrationi geheerst over het koninkrijk Sakartvelo – Georgië voor westerlingen, Groezia voor de Russen – dat een onafhankelijk christelijk bolwerk van ridderlijke heldhaftigheid vormde tegen de mohammedaanse rijken van de Mongolen, Timoeriden, Ottomanen en Perzen. Sakartvelo beleefde zijn bloeitijd in de twaalfde eeuw, ten tijde van de heerschappij van koningin Tamara, vereeuwigd door het nationale heldendicht ‘De man in de panterhuid’ van Roestaveli. In de loop der eeuwen versplinterde het koninkrijk in ruziënde prinsdommen. In 1801 en 1810 lijfden de tsaren Paul en Alexander I die prinsdommen bij hun rijk in. De Russen hadden nog maar net de militaire verovering van de Kaukasus voltooid met de overgave van imam Sjamil en zijn Tsjetsjeense krijgers in 1859, na een oorlog die zich dertig jaar had voortgesleept. Adjama, het laatste stukje Georgië werd in 1878 opgeslorpt. Zelfs de meeste aristocratische Georgiërs die aan het hof van de tsaar in Sint-Petersburg waren verbonden of als landvoogd dienden in Tiflis, droomden van onafhankelijkheid. Vandaar ook dat Keke zo trots de Georgische tradities rond mannelijkheid en huwelijk in ere hield.

Terugblikkend zei Keke over Beso: ‘Hij léék een goede huisvader te zijn [...]. Hij geloofde in God en ging trouw naar de kerk.’ De ouders van zowel bruid als bruidegom waren lijfeigenen geweest van lokale prinsen. In de jaren zestig van de negentiende eeuw waren ze bevrijd door Alexander II – ‘de bevrijder van Rusland’. Beso’s grootvader Zaza, was Ossetisch* en woonde in Gerin, het dorp ten noorden van Gori.² Hij werd, net als zijn achterachterkleinzoon Stalin, een Georgische rebel: in 1804 had hij deelgenomen aan de opstand van prins Elizbar Eristavi tegen Rusland. Nadien belandde hij samen met andere ‘gedoopte Ossetiërs’ als lijfeigene van prins Badoer Matsjabeli in het dorp Didi-Lilo, op zo’n 15 km van Tiflis. Zaza’s zoon Vano verzorgde de wijngaarden van de prins en had twee zoons: Giorgi, die door bandieten werd vermoord, en Beso, die in Tiflis een baan vond in de schoenenfabriek van G.G. Adelchanov. Beso werd echter door de Armeniër Jozef Baramov gevraagd laarzen te maken voor het Russische garnizoen in Gori.³ Daar ontdekte de jonge Beso ‘het bekoorlijke, fraai geklede meisje met prachtige ogen en kastanjebruin haar’.

Ook Keke – dochter van Glacho Geladze, een horige pachtboer van de plaatselijke machthebber, prins Amilachvari – was nieuw in Gori. Haar vader werkte in de buurt als pottenbakker alvorens als tuinman in dienst te treden bij de rijke Armeniër, Zachar Gambarov, die prachtige tuinen bezat in Gambareoeli, even buiten Gori. Vader Glacho was echter jong gestorven en Keke was opgevoed door haar moeders familie. Ze herinnert zich nog de opwinding over de verhuizing naar het roerige Gori: ‘Wat een heerlijke reis was dat! Gori was feestelijk versierd en er kolkte een ware zee van mensen. We keken onze ogen uit bij een militaire parade. Overal schalde muziek. Sazandari’s [viermanscombo’s met slag- en blaasinstrumenten] speelden zoetgevooisde doedki-muziek en iedereen zong.’⁴

Haar jonge echtgenoot was een slanke, donkerharige figuur met zwarte wenkbrauwen en snor, die steevast een zwarte Tsjerkessische jas droeg met strak aangetrokken riem, een pet en een wijde broek waarvan de pijpen in hoge laarzen waren gepropt. Beso was ‘onalledaags, apart en stuurs’, maar ook ‘pienter en trots’. Hij sprak vier talen (Georgisch, Russisch, Turks en Armeens) en citeerde moeiteloos uit ‘De man in de panterhuid’.⁵

De Dzoegasjvili’s deden het goed. Veel huishoudens in Gori waren zo arm dat de mensen woningen maakten van modder, soms half ondergronds. Maar de vrouw van de nijvere schoenmaker Beso hoefde dergelijke armoede niet te vrezen. Keke: ‘Ons huiselijk geluk kende geen grenzen.’

Beso ‘vertrok bij Baramov om zijn eigen schoenmakerswerkplaats te openen’ en kon daarbij rekenen op steun van zijn vrienden en in het bijzonder van zijn beschermheer Egnatasjvili, die de ‘gereedschapsmachines’ voor hem kocht. Keke werd snel zwanger. ‘Veel getrouwde paren waren jaloers op ons huiselijke geluk.’ Keke’s huwelijk met de ideale partij Beso zaaide inderdaad nog steeds afgunst onder haar leeftijdgenoten: ‘Het geroddel bleef ook na de bruiloft duren.’ Het is interessant dat Keke het zo nadrukkelijk over ‘kwade tongen’ had. Had iemand anders misschien verwacht met Beso te zullen trouwen? Of Keke hem nu had afgepikt van een andere verloofde of niet, ‘boze tongen’ die later de namen fluisterden van getuige Egnatasjvili, pater Tsjarkviani, Damian Davrisjevi, de politiechef van Gori, en een veelheid aan beroemdheden en aristocraten, roerden zich al vroeg in het huwelijk.

Net iets meer dan negen maanden later, op 14 februari 1875, ‘werd ons geluk bekroond met de geboorte van onze zoon. Jakov Egnatasjvili heeft ons zo enorm geholpen.’ Hij was peetvader en ‘Beso organiseerde een groots doopfeest. Beso was uitzinnig van geluk.’ Maar twee maanden later stierf het jongetje dat de naam Micheil had gekregen. ‘Onze vreugde maakte plaats voor verdriet en Beso begon zijn ellende te verdrinken.’ Keke werd weer zwanger. Op 24 december 1876 werd een tweede zoon geboren: Giorgi. Opnieuw was Egnatasjvili de peetvader, maar weer sloeg het noodlot toe: de baby stierf op 19 juni 1877 aan de mazelen.

‘Ons geluk was verbrijzeld.’ Beso was gek van verdriet en gaf de schuld aan ‘de icoon van Geri’, het heilige relikwie van zijn geboortedorp. Het paar had de icoon gesmeekt om het leven van hun kind te sparen. Keke’s moeder Melanja bezocht waarzeggers. Beso bleef drinken. De icoon van Sint-Joris werd in huis gehaald. Ze beklommen de berg Goridjvari, die zich boven het stadje verhief, om te bidden in de kerk naast het middeleeuwse fort. Keke werd voor de derde keer zwanger en zwoer dat ze op pelgrimstocht naar Geri zou gaan om God te danken voor het wonder van Sint-Joris indien het kind in leven zou blijven. Op 6 december 1878 beviel Keke van een derde zoon.*⁶

‘We maakten haast met de doop opdat hij niet ongedoopt zou sterven.’ Keke zorgde voor het jongetje in een benauwd huisje met twee kamers en zonder bovenverdieping, met als enige huisraad een samovar, een bed, een divan, een tafel en een kerosinelamp. Alle overige bezittingen van het gezin pasten nagenoeg in een kleine koffer. Een wenteltrapje leidde naar een scherp riekende kelder met drie nissen: één voor Beso’s gereedschap, één voor Keke’s naaispullen en één voor het vuur. Daar plaatste Keke het wiegje van de baby. Het gezin leefde van eenvoudige Georgische kost: lobio (bonen), badridjani (aubergine) en zwaar lavasji-brood. Slechts heel af en toe aten ze mtsvadi, Georgische sjasliek.

Op 17 december werd de baby gedoopt als Jozef (Iosif). Het jongetje dat later Stalin zou gaan heten, ging door het leven als ‘Soso’. Soso was ‘zwak, broos en mager’, zei zijn moeder. ‘Als er een bacil heerste, werd hij steevast als eerste ziek.’ De tweede en derde teen van zijn linkervoet waren met elkaar vergroeid.

Beso besloot hun weldoener Egnatasjvili ditmaal niet te vragen peetvader te worden. ‘De hand van Jakov bracht geen geluk,’ zei Beso. Maar hoewel Egnatasjvili niet bij de kerkelijke ceremonie aanwezig was, zouden Stalin en zijn moeder de koopman altijd ‘peetvader Jakov’ blijven noemen.

Keke’s moeder herinnerde Beso eraan dat ze gezworen hadden een pelgrimstocht naar de kerk in Geri te ondernemen als de baby bleef leven. ‘Als het kind in leven blijft,’ antwoordde Beso, ‘kruip ik desnoods op mijn knieën en met het kind op mijn schouders naar Geri!’ Maar hij stelde die belofte almaar uit. Totdat het kind weer verkouden werd en Beso doodsbang zijn heil zocht in gebeden. Uiteindelijk trokken ze toch naar Geri. ‘Onderweg moesten we allerlei moeilijkheden doorstaan. We schonken een schaap en vroegen de priesters in Geri een dankmis op te dragen.’ Maar de priesters waren juist bezig met een duivelsuitdrijving: ze hielden een jong meisje boven een steile afgrond om boze geesten uit haar te verdrijven. De baby van Keke ‘was doodsbang en krijste’ en het kleine gezin keerde terug naar Gori, waar de kleine Stalin ‘zelfs in zijn slaap sidderde en ijlde’, maar hij bleef leven en werd zijn moeders oogappel.

‘Keke had niet genoeg melk’ en daarom dronk haar zoon ook bij de echtgenotes van Tsichatatrisjvili (zijn officiële peetvader) en van Egnatasjvili. ‘In het begin weigerde de baby mijn moeders melk,’ zei Aleksandr Tsichatatrisjvili, ‘maar geleidelijk aan begon hij eraan te wennen, al bedekte hij wel altijd zijn ogen zodat hij mijn moeder niet kon zien.’ Omdat hij de melk met de kinderen Egnatasjvili deelde, werden deze ‘als zoogbroeders van Soso’, zei Galina Dzjoegasjvili, Stalins kleindochter.

Soso begon al vroeg te praten. Hij hield van bloemen en muziek, zeker als Keke’s broers Gio en Sandala op hun doedoeki-fluiten speelden. Georgiërs zingen graag en Stalin zou zijn hele leven plezier beleven aan de aanstekelijke Georgische melodieën.* Later in zijn leven herinnerde hij zich de klanken van ‘Georgische mannen die zingend naar de markt trokken’.⁷

Beso’s kleine zaak floreerde: hij nam leerlingen aan en had algauw wel tien werknemers in dienst. Dato Gasitasjvili, een van de leerjongens die dol waren op Soso en hem hielpen groot te brengen, herinnerde zich Beso’s succes: ‘Hij leefde er beter van dan welke vakbroeder ook; ze hadden thuis altijd boter.’ Later werd er over die voorspoed gefluisterd, wat gênant was voor de vader van een proletarische held. ‘Ik ben geen arbeiderszoon,’ gaf Stalin ooit toe. ‘Mijn vader had een schoenmakersatelier en had mensen in dienst – een uitbuiter. We hadden het niet slecht.’ Het was in die periode dat Keke bevriend raakte met Marja en Arsjak Ter-Petrosjan, een rijke Armeense aannemer voor het leger, wier zoon Simon berucht zou worden als de bankrover Kamo.⁸

Keke aanbad haar kind en ‘op hoge leeftijd, zie ik nog steeds hoe hij zijn eerste stapjes zette, een beeld dat in mijn geheugen brandt als een kaars’. Moeder en grootmoeder leerden Soso lopen door in te spelen op zijn liefde voor bloemen: Keke stak een kamillebloempje uit en Soso rende om het te pakken. Toen ze ooit Soso meenam naar een bruiloft, ontdekte hij een bloem in de sluier van de bruid en plukte hij die eruit. Keke gaf hem een standje, maar peetvader Egnatasjvili ‘kuste en knuffelde het kind’ liefkozend en zei: ‘Als je nu al de bruid wil stelen, God, wat moet dat dan worden als je ouder bent!’

Dat Soso overleefde was een wonder in de ogen van zijn dankbare moeder. ‘Wat waren we gelukkig en wat hebben we gelachen!’ mijmerde Keke later. Haar verering moet Soso het gevoel hebben gegeven dat hij bijzonder was: het freudiaanse dictum dat de toewijding van een moeder haar zoon het gevoel bezorgt een veroveraar te zijn, ging ook hier beslist op. ‘Soselo’, zoals ze hem liefdevol noemde, groeide op als een hypergevoelig kind, maar gaf op prille leeftijd ook al blijk van een bazig zelfvertrouwen.

Maar er lag een schaduw over Beso’s succes: zijn klanten betaalden hem gedeeltelijk met wijn, die absoluut niet schaars was in Georgië; veel arbeiders kregen hun loon niet in geld maar in drank uitgekeerd. Bovendien deed hij geregeld zaken in een hoekje van de doechan, het café, van een vriend. Ook dat zette hem aan tot overmatig drankgebruik. Beso werd goede maatjes met een drinkebroer, de Russische politieke balling Poka, vermoedelijk een narodnik-populist of een radicaal die banden had met Volkswil, terroristen die in die tijd geregeld pogingen ondernamen om tsaar Alexander II te vermoorden. Dat betekende dat Stalin opgroeide met een Russische revolutionair in zijn buurt. Keke: ‘Mijn zoon raakte met hem bevriend en hij kreeg ooit een kanarie van Poka cadeau.’ Maar de Rus was een hopeloze alcoholist die in bittere armoede leefde. Op een winter vond men hem dood in de sneeuw.

Beso merkte dat hij ‘het drinken niet kon laten’. ‘Een goede huisvader dronk zich in de vernieling,’ zei Keke. De drank ruïneerde ook zijn zaak. ‘Zijn handen trilden en hij kon geen schoenen meer naaien. De zaak werd draaiende gehouden door zijn leerjongens.’

Kennelijk had Beso niets geleerd van de dood van Poka; al snel werd priester Tsjarkviani zijn nieuwe drankmaatje. Op het platteland van Georgië wemelde het van de priesters. Deze mannen van God mochten zich echter te goed doen aan hun wereldse geneugten: zodra de mis was afgelopen, brachten ze het merendeel van hun tijd door in de tavernes van Gori, waar ze zich te buiten gingen aan wijn totdat ze stomdronken waren. Als oude man herinnerde Stalin zich dat pater Tsjarkviani na de mis bij hen langskwam en dat de twee mannen zich naar de doechan repten.* Uren later kwamen ze tegen elkaar geleund, ‘vals zingend’ en straalbezopen weer thuis. ‘Voor een schoenlapper ben je een goeie kerel,’ lalde de pope. En Beso: ‘Jij bent pope, maar wat voor eentje. Ik hou van je!’ De twee dronkemannen vielen elkaar dan in de armen.

Keke smeekte priester Tsjarkviani om Beso niet meer mee uit drinken te nemen. En Keke en haar moeder vroegen ook Beso zelf met klem om ermee op te houden. Egnatasjvili liet zich evenmin onbetuigd, maar het hielp niet. Waarschijnlijk omdat allerlei geruchten al de ronde deden in het stadje.⁹

Het kan zijn dat het dezelfde ‘boze tongen’ waren waarover Keke sprak in verband met haar huwelijk. Jozef Davrisjevi, de zoon van de politiechef van Gori, beweert in zijn memoires in elk geval ‘dat er in de buurt over de geboorte werd geroddeld; dat de echte vader van het kind Koba Egnatasjvili was [...] of mijn eigen vader, Damian Davrisjevi.’ Dat zal het er niet gemakkelijker op hebben gemaakt voor Beso, die door Davrisjevi junior ‘een maniakaal jaloerse hufter’ wordt genoemd die steeds dieper wegzakte in zijn drankzucht.¹⁰

In 1883 werd Beso ‘prikkelbaar en onvoorzichtig’. Hij raakte betrokken bij dronkemansgevechten en kreeg de bijnaam ‘gekke Beso’.

Aanspraken op het vaderschap ontwikkelen zich in verhouding tot de macht en de faam van het kind. Toen Stalin dictator van de Sovjet-Unie was, werd de lijst van vermeende vaders nog aangevuld met Nikolaj Przjevalski, de gevierde ontdekkingsreiziger in Centraal-Azië, die sterk op de volwassen Stalin leek en in Gori zou hebben vertoefd; en ook de toekomstige tsaar Alexander III die Tiflis had bezocht en naar verluidt had gelogeerd in een paleis waar Keke als meid werkte, werd even genoemd als potentiële vader. Maar de ontdekkingsreiziger was een homoseksueel die zelfs niet bij Georgië in de buurt was geweest toen Stalin werd verwekt, terwijl Keke nooit gelijktijdig met de tsarevitsj in Tiflis is geweest.

Maar deze dwaasheden even terzijde gelaten, wie was Stalins echte vader? Egnatasjvili was inderdaad de beschermheer van het gezin, toeverlaat van de vrouw en sponsor van de zoon. Hij was getrouwd, had kinderen, leefde in weelde, was eigenaar van verschillende populaire bars in Gori en behoorde tot de welvarendste wijnhandelaars in een land dat als het ware op wijn drééf. Sterker nog, deze potige atleet met gepommadeerde snor was een worstelkampioen in een stad die vechtersbazen aanbad. Zoals eerder vermeld, schreef Keke zelf dat hij ‘ons altijd probeerde te helpen met de totstandkoming van ons gezin’, een ongelukkige, maar misschien veelzeggende uitspraak – al lijkt het onwaarschijnlijk dat ze dit ook letterlijk bedoelde – of probeerde ze ons iets duidelijk te maken?

Davrisjevi, de politiechef die Keke hielp toen ze klaagde over het tomeloze drinken van haar echtgenoot, was ook een potentiële vader. Zjoeroeli, Davrisjevi’s vriend en burgemeester van de stad, verklaarde: ‘Voor zover ik weet was Soso de buitenechtelijke zoon van Davrisjevi. Iedereen in Gori wist van zijn verhouding met Soso’s knappe moeder.’

Stalin zelf zei ooit dat zijn vader priester was. En dat brengt ons bij de derde kandidaat: pater Tsjarkviani. Egnatasjvili, Davrisjevi en Tsjarkviani waren allemaal getrouwd, maar het moet worden gezegd dat de mannen in de machocultuur van Georgië, net als hun Italiaanse broeders, bijna geácht werden maîtresses te hebben. Ook de priesters van Gori waren notoire schuinsmarcheerders. De drie kandidaten waren vooraanstaande mannen uit de plaatselijke gemeenschap die graag een mooie jonge vrouw uit de problemen redden.¹¹

Wat Keke zelf betreft, het is altijd moeilijk geweest de vrome oude dame met haar zwarte, nonachtige hoofddoek van de jaren dertig te vergelijken met de onweerstaanbare jonge vrouw van de jaren 1880. Haar vroomheid staat buiten kijf, maar anderzijds heeft godsvrucht nooit de zonde van het vlees uitgesloten. Ze was er in elk geval trots op dat ze altijd had gegolden als ‘het begeerde en mooie meisje’, en er zijn aanwijzingen dat ze veel wereldwijzer was dan ze zich voordeed. Als bejaarde vrouw zou Keke naar verluidt Nina Beria – de vrouw van Lavrenti, Stalins Kaukasische onderkoning – hebben aangemoedigd minnaars te nemen, en ook zou ze op seksueel gebied heel pikante uitspraken hebben gedaan: ‘Toen ik jong was, maakte ik schoon bij mensen. Als ik een knappe jongeman ontmoette, liet ik die gelegenheid niet voorbijgaan.’ De Beria’s zijn vijandige getuigen, maar zelfs in Keke’s memoires is ontegenzeggelijk sprake van een soort aardse schalksheid. Keke vertelde dat haar moeder Soso in haar tuin probeerde te lokken met een bloem, waarop Keke vrolijk haar borsten uit haar jurk haalde en die de dreumes liet zien. Het jongetje liet de bloem voor wat die was en dook op haar borsten af. Maar de dronken Russische balling Poka was hen aan het begluren en barstte in lachen uit ‘en daarom knoopte ik mijn jurk weer dicht’. ¹²

Op zijn bekende raadselachtige en leugenachtige manier heeft Stalin dergelijke verhalen altijd aangemoedigd: toen hij in zijn laatste jaren kletste met een Georgische protegé, Mgeladze, wekte hij de indruk dat hij ‘Egnatasjvili’s onechte zoon was’ en leek hij te ontkennen dat Beso zijn vader was. Op een receptie in 1934 zei hij duidelijk dat zijn vader priester was. Maar in afwezigheid van zijn echte vader hielpen de drie kandidaten in elk geval met zijn opvoeding: hij woonde bij de familie Tsjarkviani, werd beschermd door de Davrisjevi’s en bracht de helft van zijn tijd door bij het gezin Egnatasjvili. Hij zal dus zeker een kinderlijke genegenheid voor het driemanschap hebben gevoeld. Er was nog een aanleiding voor het gerucht over de priester: de parochieschool in Gori aanvaardde alleen kinderen van geestelijken en dus liet men hem volgens zijn moeder doorgaan voor de zoon van een priester.¹³

Stalin bleef vaag over gekke Beso: hij verachtte hem, maar toch gaf hij ook blijk van trots en sympathie. Ze hadden samen dan ook gelukkige momenten gekend: Beso vertelde Soso verhalen over heldhaftige Georgische bandieten die ‘tegen de rijken vochten en van de edelen stalen om de boeren te helpen’. Op met drank overgoten diners schepte Stalin de dictator op tegen Chroesjtsjov en andere partijbonzen dat hij dankzij zijn vader goed tegen alcohol kon: zijn vader liet hem al in de wieg wijn van zijn vingers likken. En tot groot ongenoegen van zijn vrouw Nadja wilde hij die traditie bij zijn eigen kinderen voortzetten. Later schreef hij ontroerend over een anonieme schoenmaker met een kleine werkplaats die geruïneerd was door het wrede kapitalisme: ‘de vleugels van zijn dromen’, schreef hij, ‘waren gekortwiekt’. Hij snoefde ooit dat ‘mijn vader op één dag twee paar schoenen kon maken’ en zelfs als dictator noemde hij zichzelf ook graag schoenmaker. Hij gebruikte later ‘Besosjvili – zoon van Beso – als een alias, en zijn beste vrienden in Gori noemden hem ‘Beso’.¹⁴

Al deze verhalen naast elkaar leggend, lijkt Stalin, ondanks de dronkemansverhalen over Soso als ‘bastaard’, meer dan waarschijnlijk de zoon van Beso. Een getrouwde vrouw werd geacht fatsoenlijk te zijn, maar het is beslist denkbaar dat de mooie en jonge Keke, eigenlijk een halve weduwe, de minnares van Egnatasjvili werd toen haar huwelijk op de klippen liep. In haar memoires komt Egnatasjvili even vaak voor als haar echtgenoot – en in veel liefdevollere bewoordingen. Ze zegt echter wel dat Egnatasjvili zó attent en behulpzaam was dat dat een zekere ‘ongemakkelijke toestand veroorzaakte’. Sommige leden van de familie Egnatasjvili spreken van een ‘genetische’ band met Stalin. Maar Egnatasjvili’s kleinzoon Goeram Ratisjvili drukt het nog het best uit: ‘We weten gewoon niet of hij Stalins vader was, maar we weten wél dat de koopman de surrogaatvader van Stalin werd.’¹⁵

Geruchten over onwettigheid, net als die over een Ossetische afkomst, waren een manier om de tiran Stalin te treffen, vooral toen hij in Georgië fel werd gehaat nadat hij het land in de jaren twintig had veroverd en met ijzeren vuist had onderdrukt. Het komt vaker voor dat grote mannen van bescheiden afkomst vaak als zoon van andere mannen worden opgevoerd. Maar soms zijn ze echt de telgen van hun officiële vaders.

‘Als jongen leek Stalin sterk op zijn vader,’ getuigde David Papitasjvili, een schoolkameraad. ‘Naarmate hij ouder werd’, zei Aleksandr Tsichatatrisjvili, ‘ging hij steeds meer op zijn vader lijken en toen hij zijn snor liet groeien, leken ze als twee druppels water op elkaar.’¹⁶

Toen Soso vijf werd, was ‘gekke Beso’ een paranoïde alcoholist die gewelddadig kon worden. ‘Het werd met de dag erger,’ zei Keke.

_______

* Haar memoires hebben zeventig jaar vergeten in de archieven van de Georgische communistische partij gelegen. Ze zijn nooit gebruikt in de literatuur rond Stalins verheerlijking. Het schijnt dat Stalin ze nooit heeft gelezen of niet van hun bestaan afwist omdat, voor zover deze auteur heeft kunnen achterhalen, ze nooit naar Stalins archieven in Moskou zijn gezonden. Hij wilde niet dat zijn moeders ideeën openbaar werden. Toen Keke in 1935 in Hello Magazine-stijl door de Sovjet-pers werd geïnterviewd, kon het Politbureau op een stevige reprimande van een woedende Stalin rekenen: ‘Ik verzoek u het barbaarse canaille dat tot onze pers is doorgedrongen te verbieden nog langer “interviews” met mijn moeder en andere grove publiciteit naar buiten te brengen. Ik vraag u me de hardnekkige sensatiezucht van deze schoften te besparen!’ Keke, altijd vastberaden en niet onder de indruk van de macht van haar zoon, moet deze memoires kort voor haar dood hebben geschreven, tussen 23 en 27 augustus 1935, in het geheim en zich niets aantrekkend van haar zoon.

* De Ossetiërs waren een halfheidens bergvolk dat leefde aan de noordelijke grenzen van het eigenlijke Georgië. Een deel van dat volk werd geassimileerd en ging op in de Georgische bevolking, maar de meeste Ossetiërs bleven een trots en afzonderlijke volk vormen: in 1991-1993 kwamen de Zuid-Ossetiërs in opstand tegen de Georgiërs en deze zijn nu autonoom. Toen Stalins vader stervende was en in het ziekenhuis werd opgenomen, was het veelzeggend dat hij als Ossetiër werd geregistreerd. Stalins vijanden, van Trotski tot de dichter Mandelstam met zijn beroemde gedicht, schepten er genoegen in hem een ‘Osseet’ te noemen omdat Georgiërs de Ossetiërs als barbaarser, ruwer, en aan het begin van de negentiende eeuw ook als niet-christelijk beschouwden. Dzjoegasjvili klinkt inderdaad alsof het Ossetische wortels heeft: in het Georgisch betekent het namelijk ‘zoon van Dzjoega’. Stalins moeder zei dat Beso haar vertelde dat de naam gebaseerd is op het Georgische djogi (kudde), omdat ze herders waren en door plunderende Ossetiërs uit Geri waren verdreven. Het is niet echt belangrijk, daar ten tijde van Stalins geboorte de familie Dzjoegasjvili ‘ver-georgiseerd’ was. Stalin zelf schreef: ‘Wat moet er met de Ossetiërs gebeuren […], moeten ze opgaan in de Georgiërs?’

* Stalin verzon later veel over zijn leven: officieel was hij geboren op 21 december 1879, meer dan een jaar later, een verzonnen datum. Hij hield het meestal bij de juiste datum – 6 december 1878 – tot hij in 1920 werd geïnterviewd door een Zweedse krant. In 1925 gaf hij zijn secretaris Tovstoecha opdracht om 21 december 1879 formeel als juiste datum te registreren. Er bestaan verschillende verklaringen voor deze wijziging, onder meer zijn wens om een historisch personage te herscheppen. Hoogstwaarschijnlijk veranderde hij de datum om aan de dienstplicht te ontsnappen. Zijn geboortehuis is de bouwval die nu alleen staat aan de Stalinlaan in Gori, naast de Griekse tempel die in de jaren dertig was gebouwd in opdracht van Stalins Kaukasische landvoogd en het latere hoofd van de geheime politie, Lavrenti Beria, en het majesteitelijke Stalinmuseum. Het echtpaar Dzjoegasjvili heeft hier niet lang gewoond.

* Stalin werd als dictator een fervent tuinier en teelde citroenen en tomaten, maar vooral rozen en mimosa. Zijn favoriete Georgische liederen waren ‘Vlieg ervandoor zwarte zwaluw’ en ‘Suliko’.

* Deze Georgische tavernes, ‘bieden niets meer dan ongemeubileerde en vuile kamers, brood (met kaas), thee, wijn en met wat geluk eieren en gevogelte,’ waarschuwt Baedeker. ‘Wie vlees wenst, moet een heel schaap kopen (4 tot 5 roebel) of een speenvarken (2 tot 3 roebel.)’