Eric Kaplan

Bestaat de Kerstman?

Een filosofisch onderzoek

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Raduca

Vertaling Pon Ruiter

Oorspronkelijke titel Does Santa Exist? A Philosophical Investigation

Oorspronkelijke uitgever Dutton, Penguin Group (USA), New York

© 2014 Eric Linus Kaplan

© 2014 illustraties Eleanor Davis

© 2014 Nederlandse vertaling Pon Ruiter / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Pollmann

Foto auteur © Stephanie Diani

E-BOOK ISBN 978 90 468 1823 7

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 468 1782 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1782 7 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/erickaplan

INHOUD

Bericht aan de lezer

Inleiding: Mijn zoon, de moeder van zijn vriendje en twee verklaringen

Deel 1: Logica

1 Deze titel gaat niet over wat er in dit hoofdstuk staat

2 Hoe word je geen oen? De wetenschappelijke aanpak

3 Is het slim om het stom aan te pakken?

Deel 2: Mystiek

4 Vinger, dit is Maan; Maan, dit is Vinger

5 Kerstyoga

6 Ja en nee

Deel 3: Humor

7 De Kerstman en Sarah Silverman: twee soorten gelei

8 De megakomkommer van Señor Kaboem

9 Pijn is humor minus tijd

Deel 4: Het Leven

10 Teruggebracht tot de absurditeit

11 De Kerstman op halve denkkracht

12 Bestaat Odin?

Deel 5: Jij en ik

13 Een boomhut in de boom des levens

14 Gezichten van watte?

15 De zin van alles

Tot slot: Mijn toekomstige kleinzoon

Noten

Bibliografie met leessuggesties

Woord van dank

BERICHT AAN DE LEZER

Dit boek heeft drie titels. De bedoeling van de auteur is drie verschillende categorieën lezers aan te spreken. Toevallig zien ze er alle drie hetzelfde uit: Bestaat de Kerstman?

De eerste titel, Bestaat de Kerstman?, waarbij alle woorden evenveel nadruk krijgen, richt zich op de lezers die weleens willen nadenken over de vraag of de vrolijke dikkerd die met de Kerst cadeautjes komt brengen al dan niet bestaat.

De tweede titel, Bestaat de Kerstman?, dient gelezen te worden met het accent op ‘bestaat’: Bestáát de Kerstman? Die titel is een lokkertje voor lezers die weleens zouden willen weten of, gesteld dat de Kerstman in ontologische zin iets doet, je dat wat hij doet als ‘bestaan’ zou kunnen aanmerken. Anders gezegd: hun interesse richt zich niet zozeer op de Kerstman zelf, als wel op het begrip ‘bestaan’.

De derde titel, Bestaat de Kerstman?, dient gelezen te worden als sluitstuk van de volgende korte dialoog over de relatie tussen wetenschap en geloof:

A. Het simpele feit dat iets geen deel uitmaakt van het wetenschappelijk discours wil nog niet zeggen dat het niet bestaat.

B. Meen je dat nou? Bestaat de Kerstman dan?

Lezers die zich door deze titel aangetrokken voelen, dienen de vraag ‘Bestaat de Kerstman?’ uit te spreken alsof die een reductio-ad-absurdum-argument is tegen de bewering dat er dingen bestaan die buiten het bereik van de wetenschap vallen. Hun belangstelling voor dit boek – als die er al is – komt voort uit hun wens om te zien of dat reductio-argument hout snijdt.

ELK

INLEIDING

Mijn zoon, de moeder van zijn vriendje en twee verklaringen

De ontologie van de Kerstman ging in mijn leven pas een rol spelen toen mijn zoontje Ari naar de kleuterschool ging. Ari geloofde niet in de Kerstman. Begin december zou hij naar de dierentuin gaan, samen met zijn vriendje Schuyler, en Schuylers moeder, Tammi, belde me op en zei dat ze niet wilde dat haar zoontje meeging omdat ze daar rendieren hadden en via die rendieren, dacht ze, zou het gesprek vanzelf op de Kerstman komen. Schuyler geloofde namelijk nog wél in de Kerstman. Schuyler was een aardig jongetje, nog geen nukkige, opstandige tiener, en dat wilde ze graag nog even zo houden. Tammi wilde het uitje dus het liefst niet door laten gaan om te voorkomen dat Ari tegen haar zoon zou zeggen dat de Kerstman helemaal niet bestond en de cadeautjes van zijn ouders kwamen. Dat zou een lelijke deceptie zijn.

Daar zat ik nogal mee. Ik vond dat Tammi behoorlijk luchthartig over de vriendschap van haar zoon en Ari heen stapte, die wel degelijk bestond, om de relatie van Schuyler met de Kerstman in stand te houden, terwijl die juist níét bestond.

Waarom was ik er zo zeker van dat hij niet bestond? Niet omdat ik hem nog nooit heb gezien. Ik heb het Israëlische supermodel Bar Refaeli ook nog nooit gezien en zij bestaat, in elk geval op het moment dat ik dit schrijf. En niet omdat ik, ook als ik naar de Noordpool zou gaan, wel een hoop sneeuw en ijs zou zien, maar hem en zijn elfen niet. Daar zijn tig verklaringen voor te bedenken. Misschien zendt zijn baard wel een krachtveld uit dat hem onzichtbaar maakt, of hebben de elfen een machine waarmee ze licht af kunnen buigen, of heb ik hem wel ontmoet, maar heeft mevrouw Kerstman me zo gek gekregen dat ik een hersenoperatie heb laten doen en ben ik nu al mijn herinneringen kwijt. Nee, de echte reden is dat niemand me ooit heeft verteld dat hij wél bestond, en dat geloven in de Kerstman niet spoorde met een paar dingen waarvan ik wist dat ze waar waren. Een kleine greep: rendieren kunnen niet vliegen en speelgoed komt uit de winkel.

Ik vertelde dit verhaal aan mijn dochter en die zei: ‘Ik geloof wel in de Kerstman.’ Ik vroeg of ze dan ook geloofde in de paashaas en ze zei: ‘Ja. Ik ben een kind. Ik geloof overal in.’

Ik vertelde dit verhaal aan mijn vrouw, een psycholoog die is opgegroeid in het toen nog communistische Roemenië, en die zei iets wat neerkwam op: Amerikaanse ouders liegen tegen hun kinderen over zoiets stoms, en als die kinderen iets ouder worden, ontdekken ze dat ze zijn voorgelogen. Geen wonder dat Amerikaanse kinderen verknipt zijn.

Het gedrag van Tammi bleef een raadsel voor me. Ik kon twee mogelijke oplossingen bedenken:

LIEGEN

Om de een of andere reden is Amerikaanse kinderen ooit wijsgemaakt dat de Kerstman bestaat. Waarschijnlijk omdat ouders dachten dat hun kinderen zich netjes zouden gedragen uit angst voor de Kerstman. Toen die kinderen groter werden, geloofden ze niet meer in de Kerstman, maar leek het hun toch een goed idee om hún kinderen wijs te maken dat die bestond. Je kunt de samenleving dus onderverdelen in twee groepen: de leugenaars en de voorgelogenen. Het gedrag van de leugenaars wordt aangestuurd door allerlei motieven, van op zich positieve (bij de ouders) tot regelrecht commerciële (de middenstand) of egoïstische (Amerikaanse politici die een nationale mythe in stand willen houden die eendracht schept in een land van immigranten). We noemen dit recht voor zijn raap het leugenverhaal.

Ik heb iets meegemaakt wat aantoont dat het leugenverhaal waar is. Ik werk in Hollywood, dat de hele wereld bedelft onder beelden en verhalen. Toen we een aflevering aan het schrijven waren van een bepaalde serie, The Big Bang Theory, waarin Sheldon, een van de personages, de Kerstman vermoordt tijdens een spelletje Dungeons and Dragons, wilde een collega toch graag het bestaan van de Kerstman openhouden, want hij had jonge kinderen en die keken naar de serie en geloofden nog in de Kerstman. Hij schreef teksten voor een serie die niet zou kunnen bestaan zonder reclame, en dus speelden naast dit brave motief om te liegen ook de iets minder brave belangen van onze adverteerders mee.

GEKKIGHEID

Een andere oplossing van het raadsel is dat er in Tammi’s hoofd iets is gespleten. Dat ze dissocieert. Volgens deze theorie is het mogelijk dat een deel van haar wel degelijk in de Kerstman gelooft. In gesprekken met andere volwassenen heeft ze het daar niet over, maar als ze alleen is met haar kind, geloof ze in hem. Het is zelfs mogelijk dat het deel van Tammi dat in de Kerstman gelooft geen toegang heeft tot haar mond en dat ze dus nooit hardop zegt: ‘Ik geloof in de Kerstman’, maar dat ze wel dromen, fantasieën en emoties heeft over onze dikkerd. Het zit haar dus niet lekker dat haar zoon zijn geloof in hem kwijtraakt, omdat een deel van haar hersenen oprecht in hem gelooft.

Hoe kan iemand tegelijk geloven en niet geloven in de Kerstman? Als je erg geporteerd bent voor samenzweringstheorieën geloof je misschien dat dat niet mogelijk is en ga je ervan uit dat ze liegt als ze zou zeggen dat ze in de Kerstman gelooft. Want speelgoed koopt ze in de winkel – hoe kan ze dan met goed fatsoen volhouden dat het door de schoorsteen het huis in komt?

Maar wat mensen geloven, wordt mede bepaald door tijdstip en context, en daardoor is dat geloof ook nog eens niet altijd constant. Stel je voor dat Tammi naar huis gaat en in bed kruipt. Terwijl ze langzaam wegsoest, hoort ze een stemmetje in haar hoofd, een stemmetje dat net zo klinkt als haar eigen stem. En dat stemmetje zegt: ‘De Kerstman bestaat wél. Ik weet nog goed dat ik lag te wachten tot hij kwam. Hoe kan ik nou zeker weten dat hij niet gekomen is? Ja, een deel van me denkt dat hij niet gekomen is en ook nooit zal komen, maar waarom zou ik naar dat deel luisteren?’

In Tammi zijn dus eigenlijk diverse Tammi’s aanwezig: de Tammi die ooit in de Kerstman heeft geloofd; de Tammi die nog steeds in de Kerstman gelooft; de Tammi die zich fijn voelt als ze aan de Kerstman denkt en boos wordt dat Eric niet in de Kerstman gelooft; en de Tammi die meteen reageert op beelden van de Kerstman, tv-programma’s die over hem gaan en liedjes waarin hij voorkomt.

Tammi’s persoonlijkheid kan dus gespleten zijn. Misschien zijn er wel meerdere Tammi’s tegelijk actief en zegt het ene stemmetje in haar hoofd: ‘Natuurlijk bestaat de Kerstman niet’, terwijl het andere zegt: ‘Ik hoop dat hij me een mooi cadeau brengt.’ Die gespletenheid kan ook temporeel zijn: dan doet ze het hele jaar lacherig over de Kerstman, tot het bijna Kerst is en ze gaat praten alsof ze juist wel gelooft in de goedmoedige dikzak.

Omdat het over stemmen in je hoofd gaat, noemen we dit – niet aardig, maar ja – het waanzinverhaal.

Tussen het leugenverhaal en het waanzinverhaal zijn op een dieper niveau wel overeenkomsten, omdat het leugenverhaal appelleert aan dissociatie op interpersoonlijk gebied en het waanzinverhaal aan dissociatie op intrapersoonlijk gebied. Bij het eerste verhaal zijn dus anderen betrokken, bij het tweede ben je alleen zelf betrokken. Oftewel: een samenleving die wordt aangestuurd door een op leugens gebaseerde samenzwering is schizofreen, terwijl gekken alleen tegen zichzelf liegen.

Bij het waanzinverhaal is er dus sprake van gespletenheid binnen Tammi: een deel van haar gelooft, een ander deel niet. Bij het leugenverhaal is er een tweedeling binnen de Amerikaanse samenleving. Een deel daarvan gelooft, een ander deel niet. En bij beide verhalen is er iets wat wringt. Je zou de verklaring zelfs kunnen omdraaien en zeggen dat Tammi tegen zichzelf liegt en dat er een beetje waanzin zit in de manier waarop Amerika tegen de Kerstman aan kijkt.

Klopt het leugen- of het waanzinverhaal eigenlijk?

We komen varianten van beide tegen in allerlei rationalistisch-kritische analyses. Een kleine greep uit hoe politiek en wetenschap het geloof zien:

Marxisme: leugen. Priesters liegen mensen voor om machthebbers aan de macht te houden. ‘In het hiernamaals eet je rijstebrij met een gouden lepel.’

Psychoanalyse: waanzin. Mensen bedenken irrationele gedachten om zich te verweren tegen alle psychische spanningen waaraan ze blootstaan: angst voor de dood en naar bed willen met je moeder en ga zo maar door.

Neurobiologie: waanzin. Mensen hebben in hun hersenen modules ontwikkeld waarmee ze kunnen waarnemen of iemand bestaat, omdat het qua evolutie handig was om te weten of er nóg iemand in de grot was. Als we denken dat de Kerstman bestaat, komt dat doordat die klomp zenuwcellen in actie komt terwijl dat eigenlijk niet nodig is, net als bij hooikoorts onze niesreflex wordt geprikkeld terwijl er eigenlijk niks te niezen valt.

Mementheorie: leugen, want waanzin. Memen zijn programma’s met cultureel DNA; ze repliceren zich alleen maar als ze ons dwingen erin te geloven en ze verder te verspreiden.

Bij dit soort discussies vinden we het meestal prima dat er vraagtekens worden gezet bij onze overtuigingen en luisteren we naar deskundigen die de zaak wetenschappelijk benaderen. Maar wat de wetenschap niet kan, is ons duidelijk maken hoe we tegen die wetenschap aan moeten kijken als benadering van de werkelijkheid en de rest van ons leven. Er zijn wetenschappers en wetenschapsfilosofen die dat ontkennen en zeggen dat de wetenschap ons natuurlijk wél vertelt hoe we tegen de werkelijkheid en de rest van ons leven aan moeten kijken. Uiteraard zegt de wetenschap dat we dat wetenschappelijk moeten doen. De mensen die dat zeggen, houden zich echter niet met wetenschap bezig, maar met wetenschapsjournalistiek. Of ze zijn alleen maar voorstander van een wetenschappelijke benadering.

De wetenschap vertelt ons niet wat we van de wetenschap moeten vinden. Om te begrijpen hoe dat zit, hoef je alleen maar een van de bovenstaande verklaringen te nemen – dus marxisme, psychoanalyse, neurobiologie of mementheorie – en die op zichzelf toe te passen. Dan krijg je dat marxisten alleen maar in het marxisme geloven omdat dat in het belang is van hun klasse, dat psychoanalytici alleen maar in psychoanalyse geloven omdat dat bescherming biedt tegen angsten, dat neurobiologen alleen maar in de neurobiologie geloven omdat hun hersenen hebben geleerd causaliteit waar te nemen, en dat aanhangers van de mementheorie alleen maar in memen geloven omdat een memencomplex, de mementheorie namelijk, op de loop is gegaan met hun hersenen en hen er nu toe aanzet om die theorie te repliceren. Die theorieën verklaren niet alleen de Kerstman, ze verklaren ook zichzelf. Het kan dus niet zo zijn dat we moeten ophouden met in iets geloven omdat voor dat iets een wetenschappelijke verklaring bestaat. Dan kunnen we niet één wetenschappelijke verklaring meer geloven. Deze theorieën verklaren zichzelf én ze verklaren de Kerstman. Als we ons daar rekenschap van geven, is de vraag hoe het nu verder moet met die theorieën of met de Kerstman geen wetenschappelijke vraag meer.

Je kunt de rol van een intellectuele theorie vergelijken met de rol die geld speelt. In een economisch of financieel leerboek staat misschien wel hoe je de zaken aan moet pakken als je een smak geld wilt verdienen, maar niet hoe je tot een beslissing moet komen over het belang dat je in je leven aan geld toe wilt kennen. Dat is een vraag waarover we lang kunnen discussiëren, met als ene uiterste dat je je bij elke keuze laat leiden door financiële belangen en als andere dat je als een hippie door het land zwerft. Of iets daartussenin. Met de wetenschap is het net zo: je kunt je er volledig naar voegen of er helemaal niks mee doen, of iets daartussenin.

Je zou kunnen denken dat Tammi natuurlijk gek is of liegt als ze zegt dat ze in de Kerstman gelooft, en dat standpunt kun je nog wat kracht bijzetten door erbij te zeggen dat gekken niet weten dat ze gek zijn en leugenaars er meestal over liegen of ze wel of niet liegen. Helemaal waar. Maar aan deze benadering kleven twee met elkaar vervlochten problemen. Het ene is ethisch van aard, het tweede epistemologisch.

Het ethische probleem: het is onhebbelijk en onaardig om tegen de moeder van een vriendje van je zoon (en nog veel meer andere mensen) te roepen dat ze gek zijn of liegen. Tammi lijkt ook helemaal niet te liegen: het gaat haar om wat het beste is voor haar zoon.

Het epistemologische probleem: je moet ‘goed bij je verstand’ en ‘naar waarheid’ zó definiëren dat je op basis daarvan kunt zeggen wie gek is en wie liegt, zonder daar andere overtuigingen bij te betrekken. Want anders kun je wanneer je zegt: ‘Je bent gek dat je in de Kerstman gelooft’, net zo goed zeggen dat de Kerstman niet bestaat. Alleen zeg je het nu luider en feller. Het is een persoonlijke aanval onder het mom van een psychologische verklaring.

Als we ervan uitgaan dat de Kerstman niet bestaat, zouden we kunnen stellen dat Tammi gek is. Maar het feit dat ze gek is kunnen we niet inbrengen als bewijs dat de Kerstman niet bestaat. Misschien is er een rechtstreeksere manier om te bewijzen dat de Kerstman niet bestaat. Als we willen weten of de Kerstman bestaat, kunnen we toch overal in de wereld kijken of daar iets te vinden is wat correspondeert met mijn overtuiging? Maar wat betekent dat ‘corresponderen’ eigenlijk? Is dat een dermate vaag begrip dat het geen licht werpt op wat bestaat en wat niet? Denk dan eens na over het volgende gedachte-experiment:

Stel je een enorm terrein voor. En stel je dan voor dat we onze schedel kunnen lichten en al onze overtuigingen aan de ene kant van dat terrein kunnen opstellen. Aan de andere kant van het veld staat alles waarvan het bestaan bewezen is. Een voor een roepen de overtuigingen af waarvoor ze staan. Als de overtuiging dat Afrika bestaat ‘Ik geloof dat Afrika bestaat’ roept, steekt aan de andere kant Afrika zijn hand op en lopen ze samen naar een ander terrein, waarbij een bord staat met CORRECTE OVERTUIGINGEN. ‘Bijen! Ik geloof in bijen!’ ‘Gaaf! Wij zijn de bijen.’ Samen naar het andere terrein. ‘Ik geloof in de planeet Neptunus!’ ‘Ik ben de planeet Neptunus. Kom mee, dan pakken we er een.’ Zo verdwijnen ze paarsgewijs van het terrein. Uiteindelijk blijven er een paar overtuigingen over aan hun kant van het terrein. Ze steken hun hand op: ‘Ik geloof in het verdwenen werelddeel Atlantis!’ Maar aan de andere kant wordt niet gereageerd. Het verdwenen werelddeel Atlantis bestaat niet. ‘Ik geloof in kabouters!’ Geen antwoord. Kabouters bestaan niet. ‘Ik geloof in de Kerstman.’ Geen antwoord, want de Kerstman bestaat niet. Geloven dat de Kerstman bestaat is onjuist omdat er geen Kerstman is die met die overtuiging correspondeert.

Het eerste probleem met dit experiment is dat onze overtuigingen zich niet in dit soort kleine geloofjes laten uitsplitsen. En hoe zouden we die geloofjes moeten tellen? Is mijn overtuiging dat Afrika bestaat een soort superovertuiging, die al mijn overtuigingen bevat over de mensen, landen en dieren die in Afrika voorkomen? Of maakt ze deel uit van een andere superovertuiging: dat de wereld in landmassa’s is verdeeld? Of van een nóg meer omvattende overtuiging: dat er tastbare dingen bestaan, waarvan Afrika er een is? Ja en nee. Mijn overtuigingen vormen een web, of beter gezegd een wereld. Als er iets correspondeert met iets, dan is dat de complete verzameling overtuigingen, een hechte eenheid die correspondeert met de complete verzameling feiten – óók een hechte eenheid. Mijn geest correspondeert met de wereld als geheel.

Maar er is nog een ander en veel ernstiger probleem. Bij het hierboven beschreven spel denken we onszelf de rol van scheidsrechter toe, midden op het terrein. We kijken naar onze overtuigingen aan de ene kant, en de feiten aan de andere. Maar als we een feit zien staan, is dat alleen maar een andere manier om te zeggen dat we in dat feit geloven. We kunnen niet buiten onszelf treden en de wereld en onze overtuigingen van buitenaf bezien.

Kijk eens naar deze klassieke schets ter illustratie van de epistemologie:

In dit hoofd zit iets wat eruitziet als een appel, maar wat is het werkelijk? Het is niet meer dan een kluit atomen, of, als je dat liever hebt, neuronen en gliacellen, of, als je dát liever hebt, een orgaan dat bestaat uit een prefrontale cortex, een cerebellum, het periaqueductale grijs, de hippocampus en nog het een en ander, maar nooit iets wat eruitziet als een appel. En wanneer kunnen we doen wat deze schets suggereert, dus van buitenaf naar onze overtuiging en de appel kijken? Nooit. We zijn één met onze overtuigingen.

We kunnen overtuigingen en appels niet apart bekijken om er zo achter te komen of ze met elkaar overeenkomen, omdat de appels en de overtuigingen deel uitmaken van één enkel fenomeen. Ze evolueren samen, net als bloemen en de ogen van insecten.

Daarom wil ik de vragen rond het al dan niet bestaan van de Kerstman zien als een manier om een interne spanning binnen onszelf en een externe spanning tussen ons en anderen op te lossen. Zo kunnen we zeggen dat het toch wel een beetje maf is om in de Kerstman te geloven, zonder dat we het meteen hoeven te hebben over duistere verbanden tussen interne overtuigingen en de externe werkelijkheid.

Dit boek gaat over dingen die we misschien wel geloven en misschien niet, dingen die we half geloven, dingen die we soms wel en soms niet geloven, dingen waarin we hopen dat we geloven, al zou het beter kunnen, en dingen waarin we misschien wel niet meer willen geloven, al zijn we er niet helemaal zeker van wie we zouden zijn als het inderdaad daarvan kwam. Ik wil onderzoeken wat de beste manier is om deze zaken te benaderen, persoonlijk én als gemeenschap, en bezien of we iets beters kunnen bedenken dan tegen elkaar of tegen het recalcitrante deel van onszelf ‘Je bent gek!’ of ‘Je liegt!’ te schreeuwen. Als dat voor jou toevallig de Kerstman is: helemaal goed. Als je toevallig niet in de Kerstman gelooft omdat een wijsneus zoals mijn zoon je heeft verteld dat die niet bestaat, neem je maar wat anders waar jij wel in gelooft, maar de rest van de mensheid niet. De zin van je leven, de zin van alles eigenlijk, lijkt mij wel een goeie. Je leven is vroeg of laat voorbij, en al het andere in de wereld ook. Als je je dat voor ogen houdt, wat heeft het dan voor zin om nog iets te doen? Sommige mensen zullen zeggen dat die zin bestaat in doen wat God wil, maar waarom heeft het leven van God zin? En als dat inderdaad geen zin heeft, hoe kan zijn zinloze leven dan zin geven aan het jouwe? Sommige mensen denken dat de zin van het leven bestaat in het doorgeven van onze genen, maar dat lijkt net zo vergezocht. Stel je voor dat er in een afgelegen melkwegstelsel een wormgat is met de eigenschap dat alles wat je er aan de ene kant in schiet er aan de andere kant in biljoen maal biljoen maal biljoen exemplaren weer uit komt. We zouden heus niet alles uit onze handen laten vallen en een expeditie op touw zetten om een menselijke cel in dat wormgat te schieten. Wat voor zin zou dat hebben? Het dupliceren van onze genen is op zich niet zinvol, en het verschaft al helemaal geen zin aan al het andere in het leven.

Er zijn mensen die denken dat hun leven zin heeft omdat ze er uit vrije wil voor gekozen hebben. Op het eerste gezicht heeft die opvatting een zekere machocharme, maar als je een paar tellen doordenkt, zie je dat ook hier problemen mee zijn. Als ik mijn leven zin kan geven door er om drie uur bewust voor te kiezen, dan kan ik het om één over drie opnieuw zin geven door er weer voor te kiezen. Zo kan mijn leven een hele serie bewuste keuzes worden, maar wat voor zin hebben al die keuzes? En ik kan elke keer om een andere reden voor het leven kiezen, maar op basis van welke afweging zou ik een van die redenen verkiezen boven alle andere?

Waar ik heen wil, is niet dat deze antwoorden op de vraag wat de zin van iets is juist of onjuist zijn, maar dat ze geen van alle onomstreden of bewijsbaar zijn. Als jij net zo bent als de meeste mensen, heb je vast geen duidelijk antwoord op de vraag wat de zin van jouw leven is en kies je nu eens voor het ene en dan weer voor het andere antwoord. Hoe je antwoord ook luidt, dát is jouw persoonlijke Kerstman.

Deel 1

Logica

1

Deze titel gaat niet over wat er in dit hoofdstuk staat

Als het niet mogelijk is om buiten onszelf te treden en van buitenaf te kijken naar onze overtuigingen en de objecten uit de wereld om te zien of die met elkaar ‘corresponderen’, wat moeten we dan? Volgens de wetten van de logica is de minimale eis voor succesvol denken dat we tegenstrijdigheden moeten vermijden. We mogen dus van een voorwerp niet zeggen dat het A en tegelijk ook niet-A is. We mogen niet zeggen dat de Mount Everest een berg is en tegelijk geen berg. Waarom niet? Als we dat soort dingen zeggen, zeggen we niets. Dan kunnen onze luisteraars vragen, en met reden: ‘Is het nou een berg of niet?’ We hebben dan iets gezegd wat tegenstrijdig is met iets wat we daarvoor hebben beweerd. We hebben al gezien dat Tammi’s houding ten opzichte van de Kerstman tegenstrijdig was: ze geloofde in hem en ook weer niet. De logica ziet tegenstrijdigheid als een probleem dat opgelost dient te worden en reikt ons gereedschap aan waarmee we logischer kunnen denken en dat probleem kunnen oplossen.

De logica gaat tot minstens zes eeuwen voor Christus terug en lijkt tegelijkertijd in Griekenland, China en India te zijn ontstaan. Het is logisch dat dat in die beschavingen is gebeurd en niet in andere, omdat daar steden waren waar een boer die een bepaalde god aanbad, een bepaalde serie wetten kende en op een bepaalde manier danste, vaak een boer uit een andere stad ontmoette, en met hem zaken deed, die een andere god aanbad, andere wetten kende en op een andere manier danste. In die tijd was er in deze drie beschavingen geen monolithisch imperium dat de goden, wetten en dansen van één stad oplegde aan iedereen. En dus moesten ze een manier verzinnen om met elkaar te praten en samen te werken.

De reden dat we logica een rol laten spelen in ons leven is dat we die logica iets voor ons willen laten doen. Dat kan niet anders, omdat logica niet iets is wat zelf dingen opeist. De logica is een stuk gereedschap dat we hanteren, óf ze maakt deel uit van de structuur van de werkelijkheid, maar als ze deel uitmaakt van de structuur van de werkelijkheid, dan functioneert ze prima in haar eentje. De logica reageert niet geïrriteerd, verdrietig, gedeprimeerd of teleurgesteld als we onlogisch of irrationeel doen. De logica is niet je moeder. De logica is er gewoon, en is beschikbaar als we haar nodig hebben. De logica is dus een concept dat we zelf bedenken en dan gebruiken, of ze is een aspect van de werkelijkheid waarvan we gebruik kunnen maken, maar in beide gevallen heeft ze een doel.

Wat is dat doel?

Aristoteles, een filosoof wiens invloed op het westerse denken en het Arabisch-islamitische denken zo groot is geweest dat hij duizend jaar lang simpelweg de Filosoof is genoemd, zei dat de kern van de logica de wet is die innerlijke tegenstrijdigheid verbiedt. Niets kan tegelijk A en niet-A zijn. Het doel van de logica is ons uit een situatie halen waarin innerlijke tegenstrijdigheid bestaat en ons in een situatie brengen waarin we in overeenstemming zijn met onszelf. Ze is een weg die van een bepaalde cognitieve dissociatie of onevenwichtigheid naar een staat van harmonie en helderheid voert. Als we duidelijk stellen wat onze overtuigingen zijn, en door middel van onderzoek en verheldering daar de slechte, innerlijk tegenstrijdige uit halen, bereiken we uiteindelijk ons doel: geen innerlijk tegenstrijdige overtuigingen meer. Dan weten we, om maar een voorbeeld te noemen, wat bestaat en wat niet. Dan is er consistentie.

Een voorbeeld van hoe dit werkt:

George is bevriend met Eddie, en op een dag jat Eddie wat uit een winkel. De winkelier vraagt George of Eddie iets heeft gestolen. George wordt heen en weer geslingerd tussen twee afwegingen: enerzijds wil hij loyaal zijn tegenover zijn vriend, anderzijds wil hij zijn opvattingen over goed en kwaad niet laten varen.

Stel je nou de volgende dialoog voor tussen George en een Logicus:

LOGICUS: Daar zit je mooi klem, vriend.

GEORGE: Zeg dat wel, Logicus. Kun je me helpen?

LOGICUS: Het eerste wat we doen is je probleem definiëren. Ben je het eens met de stelling dat je mensen die een misdaad begaan moet aangeven?

GEORGE: Nou en of.

LOGICUS: Maar je bent het ook eens met de stelling dat je je vrienden moet dekken.

GEORGE: Zeker wel.

LOGICUS: Maar Eddie is dus zowel een vriend van je als iemand die een misdaad heeft begaan. Voor jou geldt dus ‘George moet Eddie aangeven’ én ‘George moet Eddie dekken’. Dat is een tegenstrijdigheid.

GEORGE: Je slaat de spijker op zijn kop. Wat moet ik nou doen?

LOGICUS: Je termen definiëren en goed naar je premissen kijken. Wat is een misdaad?

GEORGE: De wet overtreden.

LOGICUS: Is het echt waar dat je altijd mensen moet aangeven die de wet overtreden? Stel nou dat je in nazi-Duitsland woont en een vriend van je laat een Jood bij zich onderduiken. Hij overtreedt de wet. Vind je dat je hem moet aangeven?

GEORGE: Nee.

LOGICUS: Dan is het dus niet waar dat je mensen die een wet overtreden altijd moet aangeven. En dus kun je je vriend dekken en toch een goed mens zijn. Tegenstrijdigheid opgelost.

GEORGE: Bedankt, Logicus!

Uiteraard had het ook de andere kant op kunnen gaan. De Logicus had ook kunnen zeggen dat je niet in het algemeen kunt zeggen dat goede mensen hun vrienden moeten dekken en erop kunnen wijzen dat ook goede mensen hun vrienden er weleens bij lappen als die in de fout gaan. Of hij had zijn analytische röntgenblik kunnen richten op het concept dat je je vrienden moet helpen. Misschien help je een vriend nog wel het best door hem aan te geven wanneer hij een misdaad begaat, want dan kan hij hulp krijgen voor hij nog verder in de problemen raakt. Maar wat al deze benaderingen gemeen hebben, is dat ze George een uitweg bieden: uit de tegenstrijdigheid en naar consequentheid.

Soms is logica een prima manier om problemen op te lossen. In een van de dialogen van Plato probeert een sofist – dat is een filosoof die het voor het geld doet of die je gewoon niet mag – de eigenaar van een hond in verwarring te brengen. Hij komt met de volgende redenering:

Jij krijgt een hond.

Die hond krijgt puppy’s.

A krijgt B, en B krijgt C, dus A krijgt C.

Het enige dier dat puppy’s kan krijgen is een hond.

Jij krijgt puppy’s. (volgt uit 1, 2 en 3)

Jij bent een hond. (volgt uit 4 en 5)

De andere partij in deze dialoog is trouwens geen hond, maar een mens (had je zelf wel uit kunnen vogelen, want een hond praat niet). Maar gelukkig voor hem klopt de redenering van deze sofist niet. Uit het feit dat jij een hond krijgt en dat die weer puppy’s krijgt, volgt niet dat jij een hond bent. Waarom niet?

Omdat het woord ‘krijgen’ hier twee verschillende betekenissen heeft: ‘eigenaar worden van’ en ‘op de wereld zetten’. Zodra we doorhebben dat hier één woord wordt gebruikt voor twee volledig verschillende concepten, zien we dat de sofist een drogredenering hanteert. Een hond krijgen is iets anders dan puppy’s krijgen. Argument 3 mag dan juridisch juist zijn als het om eigenaarschap gaat, maar het gaat niet meer op als we het over ‘op de wereld zetten’ hebben.

De logica biedt hier dus redding.

Met logica kun je conceptuele knopen ontwarren.

Geweldig.

Te gek, logica.

Maar er zijn ook gevallen waar je aan logica helemaal niks hebt. Als we een logische stofkam halen door alle verhalen waar we mee aankomen en daarna alle antwoorden kennen op lastige vragen als ‘Wanneer lap je een vriend erbij?’, ‘Wanneer begaan goede mensen een misdaad?’ en ‘Wat betekent “helpen” eigenlijk?’, dan blijven er toch nog vragen over die je niet met logica alleen kunt oplossen. Dat zijn de zogenaamde logische paradoxen: zinnen die, logisch gezien, zowel juist als niet juist moeten zijn. Hier is er een:

‘Deze zin is onjuist.’

Als de zin onjuist is, is de zin juist. Als de zin juist is, is hij onjuist. Als we al onze overtuigingen willen analyseren, en logica willen gebruiken om schoon schip te maken, zullen zinnen als deze altijd een probleem blijven. Anders gezegd: de technieken waarmee we het probleem van George, Eddie en het jatten hebben aangepakt, zijn hier niet beschikbaar, omdat de zin alleen maar uit doodgewone basale woorden bestaat.

Toen de logica probeerde de verzamelingenleer wiskundig te benaderen werd een grote groep andere paradoxen belangrijk, de zogenaamde theoretische paradoxen. Hier heb je er een:

Er zijn heel veel verschillende soorten adjectieven. Sommige, zoals ‘English’, gaan over zichzelf, omdat ‘English’ een Engels woord is. Maar er zijn ook adjectieven, zoals ‘lang’, waarbij dat niet zo is. Omdat ‘lang’ geen lang woord is.

Laten we dus het adjectief ‘zelfbeschrijvend’ gebruiken voor woorden die zichzelf beschrijven, en het adjectief ‘niet-zelfbeschrijvend’ voor woorden die dat niet doen.

Een paar voorbeelden van zelfbeschrijvende woorden: adjectivisch, polysyllabisch en consonantrijk.

Een paar niet-zelfbeschrijvende woorden: Chinees, onbegrijpelijk, klinkerloos.

De paradox komt om de hoek kijken als we naar dat adjectief ‘niet-zelfbeschrijvend’ zelf kijken. Is dat zelfbeschrijvend of niet-zelfbeschrijvend? Als het zelfbeschrijvend is, dan is het niet-zelfbeschrijvend, en andersom. Net als bij de leugenaarparadox kaatst ons denken heen en weer tussen twee posities die elkaar uitsluiten.

De oplossing die de filosoof Bertrand Russell bedacht voor deze paradoxen was de zogenaamde vertakte typentheorie. In feite wil hij door heel zorgvuldig formuleren voorkomen dat er problemen ontstaan, en wel op deze manier:

We mogen adjectieven niet definiëren op de manier waarop we ‘zelfbeschrijvend’ hebben gedefinieerd. We moeten juist streng zijn over hoe we een adjectief definiëren, duidelijk maken op wat voor objecten het betrekking heeft en nooit een definitie bedenken die kan uitlopen op een paradox. Lang mag bijvoorbeeld wel worden gebruikt voor voorwerpen, maar niet voor woorden. Als je een adjectief wilt dat woorden beschrijft die op hun beurt voorwerpen beschrijven, moet dat een ander soort adjectief zijn. Dat haal je uit een aparte doos met adjectieven die niet voorwerpen beschrijven, maar woorden. Als je een voorwerp hebt en daarover iets zinnigs wilt zeggen, mag je een adjectief halen uit de doos adjectieven waarmee je voorwerpen kunt beschrijven, maar juist niet uit de doos met adjectieven waarmee je woorden beschrijft.

En als je iets zinnigs wilt zeggen over een woord, mag je een adjectief halen uit de doos met adjectieven waarmee je woorden kunt beschrijven, maar juist niet uit de doos met adjectieven voor voorwerpen. En als je nou iets wilt zeggen over een adjectief dat woorden beschrijft? Geen probleem. Daar heb je ook een doos vol van, met adjectieven van de tweede orde. Er zijn oneindig veel dozen, maar Russell geeft er instructies bij hoe je ze moet samenstellen. En hij formuleert die instructies zó dat het nooit tot een paradox komt.

Als je Russells vertakte typentheorie volgt, kom je dus nooit uit op vragen als: ‘Is zelfbeschrijvend een zelfbeschrijvend woord?’ Er zijn namelijk geen adjectieven voorhanden of toegestaan die zowel woorden als adjectieven kunnen beschrijven, en dus zijn er geen adjectieven die zichzelf beschrijven. Houd je je aan de regels, dan ontstaan er geen paradoxen. Intellectuele hygiëne heet dat.