Ivan Wolffers

Walvis spelen

dagboekaantekeningen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2004 Ivan Wolffers

Omslagontwerp Rick Vermeulen/Via Vermeulen

Foto auteur Marion Bloem

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

E-BOOK ISBN 978 90 468 1827 5

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2004 met ISBN 90 254 1724 8

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 90 254 1724 8 (1e druk 2004) verschenen bij Uitgeverij Contact

www.ivanwollfers.com

www.nieuwamsterdam.nl

Whales live in families, they play in the moonlight, they talk to one another, and they care for one another in distress. They are awesome and mysterious. In their cold, wet, and forbidding world they are complete and successful. They deserve to be saved.
Victor Scheffer, Amerikaans walvisdeskundige

Week 08, 2003

‘Waarom kom je zo laat? Je bent nog zo jong,’ zei de uroloog en ik begreep dat ik me zorgen moest maken. Zijn vraag impliceerde dat ik keuzen had kunnen maken, maar het overkwam me en er viel niets te kiezen. We doen net of we altijd alles zelf beslissen, of we onze levens plannen en als verstandige burgers overwogen besluiten nemen om te zorgen dat we lang en gezond leven. Niets is minder waar. Dingen gebeuren gewoon, ook heel vervelende.

Ik werd op 17 mei 1948 in Amersfoort geboren. Ik was gewenst, dat weet ik zeker, maar wat mijn ouders met mij van plan waren is de vraag. De mensen neukten in die naoorlogse jaren waarschijnlijk maar raak, enkel en alleen omdat ze weer hoop hadden. Alles zou beter worden, maar of mijn vader en moeder ook een duidelijk ontwerp van die mooie toekomst hadden, betwijfel ik.

Mijn vader had wel een devies. ‘Alles komt zoals het komen moet,’ zei hij als hem iets tegenzat. Op zijn sterfbed zei hij dat nog steeds. Misschien om zijn moeder, vrouw en kinderen of zichzelf te troosten. Die lijfspreuk was een overblijfsel van zijn joodse achtergrond. Ik vermoed dat hij op die manier zelfs de uitroeiing van zijn familie gedurende de Tweede Wereldoorlog wegrationaliseerde. Hij zei het nota bene ook nog vaak in het Duits. ‘Alles kommt wie es kommen muss.’ Toen ik ooit De lotgevallen van de brave soldaat Svejk van Jaroslav Hasek las, dacht ik: Hé, ook iemand met zo’n levensfilosofie. Het leek mij nu juist dat je het er nooit op aan moest laten komen en zelf de richting van je leven moest bepalen. Maar toen was ik jong en wat valt er nog te vinden als een uroloog zegt: ‘Achttien maanden, maar het kan ook nog wel vijftien jaar’?

De mooiste zin van John Lennon komt voor in een lied dat hij voor zijn zoontje schreef. Hij leert hem oversteken. Eerst naar links kijken, daarna naar rechts. En waar gaat het nu eigenlijk allemaal om? ‘Life is what happens while you are busy making other plans,’ zingt hij. Ten aanzien van wat er verder nog gaat komen maak ik daarom ook geen plannen. Dit zomaar aangekondigde plotselinge einde overkomt me en mijn vader heeft gelijk: het zal wel komen zoals het komen moet.

Mijn leven tussen 17 mei 1948 en nu is een aaneenschakeling van toevalligheden en instantbeslissingen, waar zo op het oog geen behoorlijk verhaal van te maken valt. Toch doe ik het. Voortdurend ben ik bezig de chaos van gebeurtenissen met mijn woorden te ordenen. Ik weet dat van oorsprong niets in het leven zin heeft, maar de mens onderscheidt zich van het dier door er zelf die zin aan te geven. Hij doet dat door verhalen te vertellen, want in een zinloze wereld kan de mens niet leven. Zelfs de grootste schlemiel is toch de superheld in zijn eigen cinemascope-avontuur. Mijn leven mag me dan overkomen zijn, mijn verhaal is dat zeker niet. Daar werk ik voortdurend aan.

Ik heb acht romans geschreven en een aantal korte verhalen. Eigenlijk gaan ze allemaal over precies hetzelfde. Alleen draaide het in het verleden altijd om fantasie, terwijl ik deze keer de werkelijkheid probeer vast te leggen. Telkens weer vertel ik in mijn boeken over een man die succesrijk is, maar dan door zijn arrogantie en overmoed fouten maakt die hem in de afgrond dreigen mee te sleuren. Elke keer heeft die man een andere naam, maar ik weet donders goed dat ik speel met mijn eigen angsten en het romankarakter gebruik om hem te laten overkomen wat ik zelf niet wil dat mij gebeurt. Denk ik dat ik mijn lot kan ontlopen door het af te wentelen op een denkbeeldige persoon?

Het is eigenlijk het verhaal van Job. Satan daagt God uit om Job, die zo vreselijk vroom en goed is, op de proef te stellen. Daarom neemt God Job alles wat hij had af: zijn bezittingen, zijn vrouw, zijn drie dochters en zeven zonen, zijn kuddes. Toch blijft die arme sukkel geloven dat alles een betekenis heeft en zin, want waar leven is is hoop. Ik denk dat ‘Job en ik’ daarom een passende werktitel is voor deze aantekeningen over wat me overkomen is.

Week 09, 2003

Het jaar 2002 was opwindend. Er gebeurde zoveel dat ik nergens tijd voor had, zelfs niet om ergens volop van te genieten. In de eerste helft van het jaar ben ik waarschijnlijk naar Ghana, Cambodja en Maleisië geweest, want dat staat ieder jaar op mijn programma. Ik heb vaker in het buitenland vertoefd, maar het heeft onvoldoende indruk op me gemaakt om het te onthouden. Wat me wel opviel was dat ik in die tijd vaker moest plassen dan normaal, maar dat hoor je wel meer over mannen die ouder worden. Het was niet iets om me druk over te maken.

Ergens in het late voorjaar ontdekte ik ook dat ik bij het klaarkomen niets meer produceerde. Dat was vreemd. In de leer van de Tao is het hoogste dat een man kan bereiken dat hij klaarkomt zonder zaad te vermorsen. Het vereist veel training en een leven lang van proberen om controle te krijgen over liefde en lust. Ik had dat stadium blijkbaar bereikt zonder er al te veel mijn best voor te doen. De zak met zaad was zeker leeg. Ik besefte echter wel degelijk dat ik er eens naar moest laten kijken. Tijd had ik er alleen niet voor.

Begin juli vond het internationale aidscongres plaats in Barcelona. Het was het zoveelste aidscongres dat ik bezocht, maar dit keer vond ik het heel bijzonder, want Irene Fernandez, met wie ik de Aziatische organisatie CARAM had opgezet, hield de zogenaamde Jonathan Mann-lezing. CARAM houdt zich bezig met migranten, mensenrechten en aids. De betreffende lezing vormt de opening van het congres, en wordt gehouden door iemand die met mensenrechten bezig is. Irene vertegenwoordigde onze organisatie en ze deed dat met veel allure.

Enigszins euforisch kwam ik terug uit Barcelona, kocht een ruime, zwarte koffer waar veel in kon en deed daar mijn nieuwe pak in. Kaja ging trouwen op het eiland Bali, waar we zo vaak met zijn drieën geweest waren. Binnen twee dagen zat ik op het vliegtuig naar Bali, op weg naar Marion, die daar al druk was met het voorbereiden van de verrassing die de ouders voor het bruidspaar zouden verzorgen. Al een paar keer had ze me in Barcelona gebeld om te vragen hoeveel wijn er uit Australië gesmokkeld moest worden en ze beschreef twee ideale feestlokaties, waarvan ik er eentje zou moeten kiezen. We zijn sinds 1977 tientallen keren op Bali geweest en alles bij elkaar opgeteld hebben we er zeker twee jaar van ons leven doorgebracht. We hebben er veel vrienden en het is altijd of je er thuiskomt. Het was geweldig dat Kaja juist daar wilde trouwen en het was deze keer wel heel speciaal, omdat er voor het huwelijk zeventig mensen uit Nederland waren meegereisd.

Twee dagen na de trouwerij moesten Marion en ik snel terug naar Nederland, want vijf dagen later werd ik in Salvador de Bahia in Brazilië verwacht om de openingsrede voor een congres te houden. Ik overwoog daarom niet eens het bezoeken van een dokter.

Half augustus waren we terug en begon de organisatie van de viering van Marions vijftigste verjaardag. Er werd een grote tent in de tuin geplaatst. De logistiek van feesten waar zoveel mensen komen is nogal ingrijpend: drank, voedsel, hapjes, de band. Het kostte daarna ook nog dagen om alles weer op te ruimen en we moesten het zelf doen, want Naima, die bij ons het huis schoonhoudt, was nog niet terug uit Marokko. Bovendien gaat het werk in Nederland ook altijd door en in de periode tussen twee reizen het ik het daarom altijd extreem druk.

In september had ik eindelijk naar een dokter kunnen gaan, maar nu moest ik naar Mae Sot in Thailand, op de grens met Birma, om een workshop te geven aan Aziatische NGO’s. Het verzorgen van workshops is intensief en meestal ben ik tot laat in de avond bezig. Ik had geen tijd om aan iets anders te denken. Pas in het vliegtuig onderweg naar huis werd ik me weer bewust van het feit dat ik toch écht naar een arts zou moeten gaan. Ik merkte ook namelijk dat ik beter geen plaats bij het raam kon kiezen, maar voortaan een plek bij het gangpad moest vragen in verband met mijn frequent toiletbezoek.

Zoals ik het me herinner belde ik toen ik uit Thailand terug was Roy, een bevriende huisarts, op om hem te vragen me een briefje te sturen waarmee ik naar het laboratorium kon gaan om er bloed te laten prikken. Ik wist dat het verstandig zou zijn de PSA te laten bepalen. Hij stuurde het onmiddellijk op en het formulier heeft twee of drie weken op mijn bureau gelegen, want ik wist niet hoe ik dat ene uurtje vrij moest maken om heen en weer naar het laboratorium te gaan.

Uiteindelijk deed ik het voordat we naar Curaçao vlogen. Kaja moest daar gedurende twee maanden een televisieprogramma regisseren. Zijn vrouw was ook een weekje geweest en we dachten dat zo’n pasgetrouwde jongen nog wel een keer bezoek nodig had. Zoals dat wel vaker gebeurt, besloten we pas drie dagen voor het vertrek om ook echt te gaan en dat zorgde ervoor dat er nog veel dingen in korte tijd moesten gebeuren.

Teruggekomen vergat ik steeds om Roy te bellen en om de uitslag te vragen. Toen ik er eindelijk aan dacht zei Roy me dat ik nog een keertje naar het laboratorium moest gaan. Het lab had van alles bepaald, behalve de PSA. Nu kwam dat net ongunstig uit, want ik moest naar Kuala Lumpur voor de najaarsvergadering van CARAM. Ik ben voor de tweede keer naar dat laboratorium gegaan toen ik uit Kuala Lumpur terug was, maar vergat opnieuw om op te bellen wat de uitslag was.

Het was inmiddels eind november en ik moest naar Japan. Marion ging met me mee. De Japanese Society for AIDS Research had me gevraagd om op hun jaarlijkse congres een lezing te geven over migratie en aids. Het congres werd gehouden in Nagoya. De universiteit van Tokio had verzocht of ik aansluitend een aantal colleges wilde geven, en ook in Kyoto en Osaka zou ik spreken. Al met al was ik tien dagen in Japan. Marion en ik houden erg van het land en onze gastheren waren bijzonder gastvrij. We kwamen opgewonden thuis van de reis en maakten plannen om snel een keer terug te gaan.

Thuis moest ik zo veel schrijf- en leeswerk inhalen dat het even duurde voordat ik Roy belde. Het was bijna kerst en natuurlijk tegen vijven in de middag toen ik het uiteindelijk deed, want boodschappen, bezoeken aan de bank of het postkantoor en vervelende telefoontjes doe ik nu eenmaal te laat of bijna te laat.

‘Ik snapte al niet dat je me niet belde,’ zei hij. ‘Je PSA is extreem hoog. Ivan, je weet wat dat betekent. Je bent thuis in de medische wereld. Je moet al je invloed gebruiken om zo snel mogelijk door een uroloog te worden gezien.’

De volgende ochtend zat ik op het spreekuur van de uroloog.

Week 10, 2003

Op een mooie dag in de herfst, voor onze reis naar Japan, kwam een roodborstje door de openstaande deur ons huis binnen. Het vloog tegen de ruiten van de huiskamer om weer naar buiten te kunnen en daarom opende ik snel alle ramen. Een vogel ziet het verschil niet tussen de blauwe lucht achter een gesloten en die achter een open raam. Ook de route terug kan een vogel niet meer vinden.

Met armgebaren probeerde ik het roodborstje richting vrijheid te sturen, maar dat had uitsluitend tot gevolg dat het juist nog vaker tegen de ramen die niet open konden vloog. Het doffe geluid deed me pijn in mijn ingewanden.

Het was het beste om alles open te laten staan en weer te gaan werken. Volgens de wetten van de kansberekening leek het me waarschijnlijk dat na een uur het vogeltje in zijn pogingen zou slagen door een van de geopende ramen te ontsnappen, maar ik had het mis. Op zeker moment vloog het de huiskamer uit en mijn werkkamer in. Het voordeel is dat ik daar een erg groot venster heb. Ik zette het wijd open. Het diertje had echter nog steeds niet door dat het zo gemakkelijk weg kon vliegen. Ik zwaaide opnieuw met mijn armen om te zorgen dat het die vanzelfsprekende uitweg zou vinden, maar het had geen zin. In paniek vloog het roodborstje tegen de ruiten ernaast en erboven.

Uitgeput ging het uiteindelijk op een ingelijste zwart-witfoto van Marion zitten. De foto is gemaakt door Johan Vigeveno, die een paar jaar geleden aan pancreaskanker overleed, en werd ooit gebruikt voor de publiciteit van een van haar romans. Het leek me het beste om het dier daar te laten zitten, zodat het kon uitrusten. Wie weet wilde het wel eeuwig bij ons blijven wonen. Maar als ik ’s avonds kookte, wat moest ik dan voor een roodborstje klaarmaken? Het was een aardig gezicht – het vogeltje met die dunne pootjes stevig vastgeklemd op de bovenrand van het fotolijstje – en ik besloot mijn fototoestel te halen. Toen ik terugkwam was het beestje verdwenen.

Er was iets met de foto gebeurd, maar ik wist niet goed wat. Ik moest even goed kijken voor ik het door kreeg. Uiteindelijk zag ik dat het roodborstje op de foto gepoept had. Het had een donkergroen, bijna zwart spoor naar beneden gemaakt. Ik neem aan dat zo’n beest niet kan mikken, maar de vogelpoep was precies in Marions ooghoek terechtgekomen en de druipende substantie zorgde voor een donkere traan die langs haar wang gleed.

Wat een ongelooflijk toeval. Of wilde Johan dat we aan hem dachten en had hij dit zo vanuit het hiernamaals-voor-fotografen georkestreerd? Ik nam het fotolijstje op en liep snel naar Marions werkkamer.

‘Moet je nu eens kijken,’ zei ik opgewonden.

Marion zat geconcentreerd te werken aan haar roman. De notities die ze jarenlang over verlies heeft verzameld, was ze aan het onderbrengen in een verhaal. Ze schrok en werd boos op me.

‘Je had dat beest ook niet zo op moeten jagen,’ zei ze. ‘Ga weg met die foto.’

Ze was vervolgens een paar dagen van slag.

‘Als er maar niets ergs met ons gaat gebeuren,’ zei ze op een avond.

‘Natuurlijk niet,’ antwoordde ik. ‘Alleen in romans heeft zoiets betekenis.’

Week 11, 2003

De Boekenweek van 2003 had als thema de dood. De kranten en de weekbladen stonden er vol mee op de vrijblijvende manier waarop men wekelijks stukjes over van alles en nog wat in elkaar zet om de ruimte tussen de advertenties te vullen. Deze keer hadden de journalisten een aantal losse gedachten over de dood op papier gezet. Daarbij viel vooral de onverschilligheid op, want mensen die nog niet te horen hebben gekregen dat ze binnenkort doodgaan, zien sterven hoogstens als spectaculair vermaak, misschien als kans diepzinniger te lijken dan ze zijn, en de meeste mensen houden zich er trouwens bij voorkeur verre van. Ik kwam de boekenbijlagen en weekbladen niet door. Misschien was ik overgevoelig, maar het kan ook zijn dat ik iets verwachtte dat mensen die ’s avonds weer gewoon met hun vriendin lekker gaan eten niet kunnen leveren.

Natuurlijk zijn het niet alleen moordenaars die een detectiveboek schrijven en voor het schrijven van een historische roman hoeft men de Middeleeuwen niet te hebben meegemaakt. Evenmin is er enige garantie dat verliefde mensen betere liefdesverhalen schrijven of dat psychiaters per definitie waanzinnige boeken produceren. Maar onverschilligheid, dat maakt alles onbelangrijk. Betrokkenheid en kwaliteit gaan meestal samen. Geef mij maar duizendmaal liever de vertellingen van Primo Levi over zijn tijd in Auschwitz dan Schindler’s List of de veelgeprezen film die Spielberg van dat boek maakte. De pijn van migranten bij hun pogingen zichzelf te blijven en zich tegelijkertijd aan te passen, waarbij zij voortdurend merken dat ze het nooit goed doen, wordt het indringendst in literatuur omgezet door die migranten zelf.

Behalve begrafenisondernemers en stervensbegeleiders zijn er niet veel mensen die dicht genoeg in de buurt van de dood komen om er vanuit ervaring over te kunnen schrijven, maar van hun hand heb ik nog nooit een goed boek gelezen en dat wil ik, geloof ik, ook niet. Tenzij het een geestig boek is. Ik kan me voorstellen dat De meest hilarische ervaringen van de weekend-stervensbegeleider veelbelovend is.

De doden zelf schrijven niet. Daarom moeten we het doen met de verhalen van buitenstaanders. Zij die weten dat ze gaan sterven, denken er niet over om het over de dood te hebben. Het is als klaarkomen vóór het moment suprême. Waarom zou je al met de dood bezig zijn als je het nog niet bent? Zij die gaan sterven, willen zo lang mogelijk leven en schrijven daarom koortsachtig over alles wat zich bevindt aan deze kant van die definitieve grens. De noodzaak het leven te bezingen is groter dan ooit.

Gabriel Garcia Márquez kreeg drie jaar geleden te horen dat hij kanker had en niet lang meer zou leven. Hij begon te schrijven. Het eerste deel van zijn memoires heet Leven om het te vertellen. Het is niet zozeer een boektitel als wel een programma voor schrijvers die de waarschuwing gekregen hebben. Het boek is een poging tot tijdrekken. Met vertedering laat Márquez alles uit zijn leven nog een keer de revue passeren. Na drie jaar schrijven heeft hij bijna zeshonderd pagina’s geproduceerd en is pas op een derde. Het lijkt wel of hij onderhandelt. Nog twee van die delen en dan heeft hij er nog eens zes of zeven jaar bij veroverd. Net als Sheherazade probeert hij zijn vorst te bedwelmen met verhalen, in de hoop dat deze hem in leven laat. Nooit heeft Márquez het over zijn ziekte, want die is volkomen onbelangrijk. Het is niet meer dan een gezwel in zijn darmen. Hij weet het: de Latijns-Amerikaanse god moet veroverd worden met tientallen kleurrijke figuren en hun anekdotes. De details, daar gaat het om. Achter elke persoon die Márquez in zijn leven ontmoet heeft, zit een verhaal. Probeer dat eens bij de Nederlandse god. Die wil het op twee A4’tjes of nog liever kort in een mailtje. Als je mazzel hebt kijkt hij ernaar.

Ik schrijf. Elke dag. Het is belangrijker dan ooit. Ook als ik niet achter mijn tekstverwerker zit, ben ik voortdurend bezig met mijn verhaal. Het maakt me afwezig. Ik gooi de schoongemaakte groenten in de afvalbak en de schillen in de pan. Mensen om mij heen beginnen het gevoel te krijgen dat ik niet in ze geïnteresseerd ben omdat ik niet altijd goed luister. Marion wordt er soms zelfs een beetje boos over. Ik kan het hun niet goed uitleggen, maar ik heb een belangrijke taak: ik moet mijn verhaal vertellen en wat volkomen onbegrijpelijk is, een plaats geven in een vertelling die alles op slag zal verklaren. Wie schrijft is nog niet dood.

Week 12, 2003

De grote rododendron moet verplaatst worden, want ik heb ineens besloten dat ik een ander uitzicht vanuit mijn werkkamer wil hebben. Meer ruimte, een groter terras. Jarenlang heb ik het uitgesteld, maar ik kan niet langer wachten. Het seizoen is er geschikt voor. De kans is groot dat de struik weer goed aanslaat en op een andere plek verder leeft.

‘Een oude,’ moppert de tuinman. ‘Zeker vijfentwintig jaar.’

Met zijn scherpe spade snijdt hij de wortels door die zich overal in de grond hebben vastgezet. Aarde en struik lijken op die plek in elkaar op te zijn gegaan. Ik zie geen verschil tussen de structuur van de wortels en die van het zand. Als een chirurg die een gezwel moet verwijderen prepareert de tuinman een klont wortels vrij. Met drie man rollen we daarna de rododendron naar zijn nieuwe plaats.

‘Elke dag goed water geven,’ zegt de tuinman. ‘Anders redt hij het niet. Leg de tuinslang er maar gewoon een kwartier per dag bij.’

Dagelijks doe ik trouw wat hij gezegd heeft. Als er nachtvorst is geweest, vergelijk ik ongerust de hangende blaadjes met die van de andere struiken. Zijn dit de eerste signalen dat het misgaat? Maar ik ben opgelucht als ik zie hoe in de loop van de tijd de grote groene bladeren hun kracht terugkrijgen en opveren. Soms geef ik ’s middags een beetje extra water, terwijl ik het ook al ’s morgens heb gedaan. Ik betrap me erop dat ik de rododendron bemoedigend toespreek. ‘Kom op, oude jongen. Je redt het wel.’

Vóór mijn rondje hardlopen kijk ik even bij de struik. Er is een tak beschadigd bij de ingreep. Ik weet niet of we die maar moeten opgeven. Natuurlijk hoop ik op een wonder. Misschien komt er ook weer wat leven in, net als in de rest van de rododendron. Ik kijk aandachtig en probeer de tekenen van herstel te herkennen. Waardoor het komt weet ik niet, maar mijn oudste herinnering dringt zich aan me op en het liefst zou ik die aan de rododendron willen vertellen.

Ik ben drie jaar oud en mijn ouders wonen nog op kamers in Amersfoort op een bovenhuis in de Rubensstraat, tegenover de velden die ’s winters worden ondergespoten zodat er een ijsbaan ontstaat. Het is moeilijk je eigen herinneringen van die van je ouders te onderscheiden, want hoe vaak heb ik niet naar hun verhalen geluisterd? Mijn moeder vertelt bijvoorbeeld dat ze bang was dat de benedenburen last van ons zouden hebben en ik mocht geen lawaai maken. Daarom droeg ik nooit schoenen en liep altijd op sokken rond. Onaardig moeten die mensen van beneden niet zijn geweest, want volgens mijn moeder ging ik elke middag de trap af omdat de benedenburen voor mij de strip van Ollie B. Bommel uit de avondkrant knipten. Mijn moeder vertelt ook dat ik altijd voorgelezen wilde worden uit Winnie de Poeh. Het zal allemaal wel zo zijn, maar zelf herinner ik me het niet. Dat het echt waar is, weet ik omdat mijn broer, toen mijn moeder naar een verzorgingsflat verhuisde, uit ons oude huis een paar boeken meebracht die ik misschien wilde hebben. Winnie de Poeh zat daarbij en voorin stond geschreven: ‘Voor Ivan’.

Mijn eerste echte authentieke herinnering heb ik vrijwel nooit aan iemand verteld. Eén keer heb ik die met Marion gedeeld. Het is ook niets spectaculairs en er is niet iets aardigs van te maken waar je andere mensen een genoegen mee kunt doen. Het is zomer. Ik zie het aanmoedigend lachende gezicht van mijn moeder. Ik zit op een driewieler en ga razendsnel van het afritje naar het huisje bij de velden naar beneden. In mijn herinnering is het heel steil, maar later heb ik gezien dat het weinig voorstelt. Toch was het genoeg om te zorgen dat ik me over mijn angst heen moest zetten. Trappen is overbodig en ik weet: dit is geluk. Later heb ik weleens gedacht dat het ook mijn eerste orgasme geweest kan zijn, niet in de seksuele zin van het woord, maar als het ervaren van volledige bevrediging. Het is iets dat je zomaar krijgt, dat los van je staat en waaraan je je moet durven overgeven. Beneden gekomen val ik van de driewieler en mijn knie bloedt. Wat daarna gebeurt weet ik niet. Het is niet moeilijk om het te verzinnen. Tranen. Kusjes. Jodium.

Mijn boeken gaan altijd over vallende mannen. Ze zijn bang om zich over te geven. Hun gedachten en woorden schuiven altijd tussen hen en de wereld waar ze dolgraag deelgenoot van willen zijn. In plaats daarvan kijken ze echter alleen maar toe. In mijn romans geven die mannen zich uiteindelijk, door de omstandigheden gedwongen, toch over. Ja natuurlijk, hun knieën bloeden, maar ze hebben ook heel even niet hoeven trappen en waren gelukkig omdat ze één werden met de wereld om hen heen.

Plotseling hoor ik de ongeruste stem van Marion. Vanaf het balkon roept ze naar me: ‘Is er iets, Ivan?’

Ik steek mijn duim op.

‘Nee,’ roep ik terug. ‘Alles in orde. Ik kijk of de rododendron het goed doet.’

Week 13, 2003

De verpleger was klein, kaal en droeg een bril. Hij schoof een stoel opzij. De mannen in de wachtkamer keken vol verwachting op. Stuk voor stuk werden ze vergezeld van hun echtgenote. Toen ze ontdekten dat hun beurt nog niet gekomen was keerden ze teleurgesteld terug naar de tijdschriften van drie maanden geleden.

‘U kunt komen,’ zei de verpleger tegen mij en hij liet ons in de spreekkamer van de arts binnen.

Bijna had ik op de stoel van de uroloog plaatsgenomen omdat het scherm van de computer daar naar toe was gekeerd, maar de verpleegkundige wees naar de andere kant voordat ik mezelf voor schut had kunnen zetten.

Hij bleef afwachtend staan en vroeg: ‘Hoe gaat het nu?’

Marion had me de vorige keer verteld dat de man een bewonderaar van mijn boeken was en het leuk vond om met me te praten. Ze was al gaan zitten en probeerde me daar op subtiele wijze aan te herinneren. Ik bleef staan. Een gesprek kun je niet voeren als er een zit en een staat.

‘Heel goed,’ zei ik.

Hij knikte alsof hij wel beter wist.

‘Ik loop elke ochtend hard,’ voegde ik eraan toe. ‘Eigenlijk voel ik me beter dan ooit. Mijn conditie is goed.’

‘Ja, ja,’ zei de verpleegkundige. ‘Dat hoor ik wel vaker vertellen. Ik werk hier nu vijfentwintig jaar. Honderden heb ik er gezien. Misschien wel duizenden. Je ziet hier sterke gezonde mannen binnenkomen...’

Hij maakte zijn zin niet af en ik wilde niet nadenken over het mogelijke vervolg. Ik glimlachte onhandig en het leek of ik hier in mijn modieuze suède jack helemaal niet op mijn plek was en beter iets anders had kunnen aantrekken.

‘En ze hebben ook meestal gezond geleefd,’ zei de verpleger. ‘Onbegrijpelijk. Kijk naar mij. Ik rook, ik drink en doe ook nog andere dingen waardoor ik allerlei risico’s loop. Maar met mij is er niets aan de hand.’

Het was onduidelijk of het de bedoeling was dat ik daarop commentaar gaf. Bovendien wist ik niet goed wat ik dan wel moest zeggen. Vermoedelijk was de verpleegkundige ook nerveus en deed hij iets te veel zijn best om indruk op me te maken. Ik keek uit naar het moment dat de arts binnen zou komen, maar die was blijkbaar ergens anders bezig.

‘Het is gek, hè?’ zei de verpleger. ‘U bent arts en nu moet u het allemaal ineens van de andere kant meemaken. Dan piep je wel even anders.’

Ook daar had ik niets op terug.

De man gaf me nog enkele adviezen waar ik niet om had gevraagd. Ik moest vooral gezond blijven eten. Hij vertelde me ook hoe ik het met mijn moeder moest bespreken en vooral welke termen ik wel en welke ik niet moest gebruiken.

‘Gewone mensen snappen dat allemaal niet,’ legde hij uit. ‘Dus liever geen moeilijke woorden. U kunt het beste het woord kwaadaardigheid gebruiken. Dat is niet zo beladen.’

Toen ik de deur open hoorde gaan was ik bang dat de man de opluchting op mijn gezicht zou kunnen lezen. De verpleegkundige verdween snel en ik kon gaan zitten.

‘Hoe gaat het nu?’ informeerde de arts.

Ik had veel geleerd, die ochtend. Van mij werd blijkbaar verondersteld dat ik me niet gedroeg alsof er niets aan de hand was.

‘Zozo,’ antwoordde ik.

Op weg naar huis zei ik tegen Marion: ‘Ik geloof dat die verpleegkundige een avondcursus in stervensbegeleiding volgt of zoiets.’

Week 14, 2003

Er lag een dood konijn op de weg. Ik zag het toen ik ’s morgens vroeg mijn rondje rende. Waarschijnlijk was het midden in de nacht als verlamd in het licht van de koplampen van een te snelle auto blijven staan. Een doffe klap en het was voorbij. Ik ben geen konijnendeskundige en zou niet weten hoe je bij het aanzien van zo’n bloederige massa moet vaststellen of het een mannetje of een vrouwtje is. Het leek me in ieder geval een volgroeid exemplaar. Laten we aannemen dat het een mannetjeskonijn van een jaar of vierenvijftig was geweest, verrast bij het rennen van konijnenrondjes.

Er was nog niemand langsgekomen om de hond uit te laten. Met die plastic zakjes waarmee ze tegenwoordig hondendrollen oprapen om die thuis in de compostbak te gooien, zouden ze de resten van het konijn weg kunnen halen. Ik had er geen zin in, ook had ik geen plastic zakje bij me. Het was geen smakelijk gezicht en ik rende snel verder. Vijftig meter verderop, in de tuin van de makelaar, zag ik een konijn onbeweeglijk zitten. Wat zat het daar ongelooflijk stil. Juist had ik besloten dat het een tuinkonijn was – zoals er ook tuinkabouters zijn –, toen ik zag dat het konijn het hoofd verdrietig liet zakken. Misschien begon het diertje alleen maar gras te eten, maar op de een of andere manier maakte het toch een gedesoriënteerde indruk op me.

Ik kon me niet aan het idee onttrekken dat dit het vrouwtjeskonijn was dat wanhopig naar haar partner zocht. Ineens wist ik ook heel zeker dat dit het vrouwtje wel móést zijn en dat daar op de klinkertjes met rode lijm vastgeplakt het mannetje lag. Mannetjes hebben immers altijd veel zelfmedelijden, zodat ze niet op de plaats van het ongeval blijven, maar snel troost zoeken.

Een paar maanden geleden had ik in de krant gelezen dat getrouwde mannen gemiddeld vijf jaar langer leven dan vrijgezellen. Dat is een troostrijke gedachte. Betekent het dat ik boven op het getal dat de dokter noemde, er nog eens vijf jaar bij mag tellen?

Marion doet er alles aan om te zorgen dat ik nog heel lang leef. Elke dag krijg ik een lepel levertraan, hoezeer me dat ook tegenstaat. Toch slik ik het goedje met dezelfde liefde als waarmee het me gegeven wordt. Ze zet een schaaltje pompoenpitten voor me klaar, want ze heeft gehoord dat die erg goed voor me zijn. Dagelijks maakt ze een schaal vruchten met müsli, zo groot dat een gezin met twee kinderen er meer dan genoeg aan zou hebben voor een stevig ontbijt. En ’s avonds worden mijn voeten gemasseerd. Ze voelen zachter aan dan ooit, zo zacht als de wolken waarop de engelen moeten zitten.

’s Morgens als ik wakker word is mijn eerste gedachte: Wat overkomt me toch? En de rest van de dag ben ik bezig om te begrijpen wat het verhaal achter deze gebeurtenissen is. Er gebeurt toch niets zomaar en er valt geen vogel van een tak zonder dat de grote schrijver het wil. Toeval en willekeur, daar houden wij mensen niet van. Er is altijd een reden. Een van de theorieën die ik ontwikkeld heb is dat me dit overkomt om Marion de gelegenheid te bieden me te verwennen.

Voor dat konijn komt het allemaal te laat. Zijn konijnenpootjes hoeven niet meer gemasseerd te worden. Het vrouwtje in de tuin van de makelaar heeft de doffe klap gehoord en wist onmiddellijk wat er gebeurde. Konijnen weten zoiets precies.

Week 15, 2003

Door mijn vele reizen had ik erg veel frequent-flyerpunten verzameld. Kon ik die nog gebruiken? Nu moest ik ze opmaken. Daarom overlegde ik eerst met Marion en daarna met Kaja, die het plan weer aan zijn vrouw voorlegde.

‘Zeg maar wanneer,’ had ik gezegd. ‘En waar we naar toe zullen gaan. Havana. Mexico. San Francisco. Het maakt me niet uit.’

Het werd New York en we hadden ook onmiddellijk een missie in die stad. Er was iets goed te maken wat vijfentwintig jaar eerder helemaal misgegaan was.

Met mijn zoon loop ik door de straten. Marion en Kaja’s vrouw lopen achter ons. Overal hangen de Amerikaanse vlaggen en in de etalages wordt militaire kleding getoond, want dat is de mode in een land in oorlog. We zijn op weg naar het National Museum of Natural History. Het is een van de leukste musea ter wereld als je zeven bent en opgezette dieren en dinosaurusskeletten met eigen ogen wilt zien.

In 1980 waren we er ook geweest. Het betrof ons eerste bezoek aan dit museum. Ik had Kaja beloofd dat we het museum zouden bekijken omdat hij een dinosaurusskelet wilde zien, maar een paar dagen eerder had ik bij een badmintonwedstrijd mijn enkel verzwikt en lopen was pijnlijk. Marion wist niet wat ze zei toen ze beweerde niet van zulke musea te houden en ze bleef beneden bij de ingang op ons wachten. Kaja en ik gingen het museum binnen en liepen rond. Ongeduldig als ik ben keek ik niet eerst op een plattegrond waar ik een en ander kon vinden, maar dwaalde zomaar van zaal naar zaal, denkend dat we de dinosaurussen vanzelf tegen zouden komen. Ik ging ervan uit dat alles op een gegeven moment vanzelf gebeurt, of je er nu om vraagt of niet. Nu is het een van de mooiste musea ter wereld en in elke zaal is er wel iets te zien: diersoorten die uitgestorven zijn maar hier minutieus zijn nagemaakt, het leven van de Noord-Amerikaanse indianen die uitgemoord werden, exotische culturen in verre landen. Eigenlijk alles wat voorbij is of snel zal verdwijnen.

Na een paar zalen begon mijn enkel echter pijn te doen. Het ging niet meer en ik zei tegen mijn zoon van zeven dat we naar ons appartement terug moesten. De teleurstelling op zijn gezicht was onverdraaglijk. Hoe moest ik dit oplossen? Ik had hem immers beloofd dat ik hem voor die prehistorische monsters zou fotograferen.

‘Goed,’ zei ik tegen Kaja. ‘Ik zit bij de ingang, waar Marion ook zit en jij gaat even alleen naar die dinosaurusafdeling. Dan heb je ze in ieder geval gezien.’

Ik had nog te weinig zalen doorgewandeld om te beseffen hoe groot het museum was. Marion vroeg me nog of het wel kon, maar ik was ervan overtuigd dat Kaja zijn weg zou vinden. Ik vond hem zo ongelooflijk slim dat ik dacht dat hij alles kon. Toen hij langer dan een half uur wegbleef begon ik me toch zorgen te maken. Ik strompelde licht hinkend door de zalen en ontdekte tot mijn verbijstering de enorme omvang van het gebouw. Er was ook niet maar één ingang, ik zag dat er wel drie waren. Ik kwam langs de dinosaurusskeletten, maar daar had ik nu helemaal geen interesse in.

Mijn wanhoop groeide. Waar was Kaja? In lichte paniek ging ik uiteindelijk naar de ingang en informeerde daar of er misschien een zevenjarige Nederlandse jongen gevonden was. Men telefoneerde en gaf me vervolgens te kennen dat er een ‘lost child’ was, dat een vreemde taal sprak. Ik kon hem uit een kamer zonder ramen gaan halen en zag hem daar zitten tussen twee veel te dikke agenten. Het leek wel of hij opgepakt was wegens bezit van cocaïne en wachtte tot zijn vader de borgsom voor hem kwam betalen. Wat een opluchting! Mijn zoon was vooral boos dat ze hem een ‘lost child’ hadden genoemd. Hij was helemaal niet verdwaald, maar toen hij in de lift stapte om van de eerste naar de tweede verdieping te gaan, had men hem tegengehouden en meegenomen. We zijn die middag in alle opwinding niet meer naar de afdeling van de dinosaurussen gegaan.

Nu is hij dertig en hebben we de foto alsnog kunnen nemen. We lopen de zeventig blokken terug naar ons appartement in Bleeckerstreet en praten over van alles. Als we zwijgen denk ik na over dit museum, over de evolutie en over de strijd om het bestaan. Dat is immers wat het museum uitdraagt: alleen de sterksten blijven leven en iedere soort is uiteindelijk gedoemd uit te sterven. Maar er zullen ook altijd weer nieuwe levensvormen ontstaan, al zijn het alleen maar virussen, zoals hiv en sars.

Teruggekomen in het appartement kijken we, voor we uit eten gaan, nog even naar de televisie om zeker te weten dat we niets belangrijks over de Tweede Golfoorlog missen. Tussen de schijnbaar doelloos heen en weer rijdende tanks in de nachtelijke woestijn, de uitleg gevende grijze generaals en de peptalk van de Amerikaanse overheid zitten lange reclameblokken.

Een van die reclamespotjes toont een grijze man die het publiek recht aankijkt om onmiddellijk hun vertrouwen te winnen en die eerlijk zegt: ‘Ik bleek prostaatkanker te hebben. Het komt binnen bepaalde families vaker voor. Dus heb ik mijn drie zoons gezegd dat ze Prosvivar moeten gebruiken. Het bevat alles waarvan aangetoond is dat het prostaatkanker kan helpen voorkomen.’

Vervolgens komen de drie grote zonen van de grijze man in beeld. Vader en zonen slaan de armen om elkaars schouders en lachen alsof ze samen een belangrijke strijd gewonnen hebben. Het doet me denken aan het beeld van Laocoön en zijn zonen die samen verwikkeld zijn in een heftig gevecht tegen de gemene slang van de dood. Nou ja, Laocoön had maar twee zonen. En ik heb er een, die aan me vraagt of het verstandig is om ook iets aan preventie te doen.

‘Ja,’ zeg ik. ‘Het is altijd lullig om later te horen dat als je iets gedaan had, je de ellende misschien had kunnen voorkomen. Dan maar veel tomaten en soja eten. Of eventueel zo’n pilletje slikken.’

Bij het eten bestellen we allebei een glaasje tomatensap.