Tjerk Gualthérie van Weezel

DE BEKENTENIS

Hoe de handel in derivaten
Vestia aan de afgrond bracht

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2015 Tjerk Gualthérie van Weezel

© 2015 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Jacqueline de Jong

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagbeeld Phil Nijhuis/Hollandse Hoogte

Infographics Thijs Balder/de Volkskrant

Foto auteur Sander Uitdehaag

E-BOOK ISBN 978 90 468 1837 4

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2015 met ISBN 978 90 468 1836 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1836 7 (1e druk 2015)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/debekentenis

.

Inhoud

Proloog

1  De gunfactor

2  Een lucratief bedrijfje

3  De derivatenhandel

4  De grote jongens

5  De kredietcrisis

6  De breuk

7  Het uur van de waarheid

8  De bekentenis

9  De rekening

10  Onder ede

11  Straf en boete

Verantwoording en dankwoord

Begrippenlijst

Illustraties

.

PROLOOG

Er was een tijd dat Arjan Greeven bijna 5000 euro per uur verdiende met de handel in derivaten. Nu werkt hij als taxichauffeur in Duitsland voor 8,50 euro per uur.

Er was een tijd dat hij in een Gooise villa woonde en een Landrover Discovery voor de deur had staan. Nu rijdt hij in een Opel Astra en huurt hij zijn oude vakantiehuis aan de rand van het bos bij het Duitse natuurgebied Solling.

Er was een tijd dat hij als jachtheer in Duitsland ’s nachts zijn jachtopziener uit bed belde nadat hij een hert had geschoten. Nu is Arjan zelf jachtopziener en wordt híj wakker gebeld.

Het gaf een lekker gevoel om wekelijks tonnen op zijn rekening te zien binnenkomen. Maar zo snel als het went om in één deal drie modale salarissen te toucheren, zo vlug is hij vertrouwd geraakt met het verlies van geld en status. Het is hem meegevallen.

Eigenlijk is er maar één ding veranderd waar Arjan maar niet aan kan wennen: de wekker. Vroeg opstaan is hem zijn hele leven al een gruwel en dat is zeker niet minder geworden nu hij om 05.00 uur op moet. Vooral in de winter, als de kachels het gevecht met de nachtvorst hebben verloren, valt het hem zwaar. Pas nadat hij zijn lome lijf naar de badkamer heeft gesleept en het warme water op zijn kop klettert, komt hij tot leven.

Tien minuten later rijdt hij in zijn rolstoelvriendelijke taxi langs de donkere akkers naar het dorp Dassel. Onderweg gaan zijn gedachten vaak terug naar zijn oude leven, toen de angst overheerste. De angst dat de duistere kant van zijn succes bekend zou worden en hij zijn royale inkomen en zijn aanzien zou verliezen, zijn compagnons zou duperen en zijn familie zou teleurstellen. Diezelfde angst bracht hem er begin 2012 bijna toe een eind aan zijn leven te maken.

De gehandicapten en nierpatiënten die Arjan elke werkdag naar de sociale werkplaats en het dialysecentrum brengt, weten weinig van zijn verleden. Hij heeft hun verteld dat hij niet langer rijk is. Dat hebben ook de meesten van zijn Duitse vrienden en kennissen begrepen. Het is hun opgevallen dat de man die ooit in één keer voor negen jaar de pacht van zijn jachtgebied afkocht nu eigenhandig het hout voor de winter uit het bos moet halen om zijn huis warm te kunnen stoken. Maar ze stellen nauwelijks vragen. Liever maken ze een goedmoedig grapje over zijn ‘Bankiers Händchen’, die ze beetpakken om te zien of er al wat eelt op zit.

Hoewel de ondergang van woningcorporatie Vestia in Nederland voorpaginanieuws was, zijn maar weinig Duitsers op de hoogte van het grootste debacle uit de geschiedenis van de Nederlandse volkshuisvesting. Ze kennen het verhaal niet van het omvangrijke fraudeschandaal waarbij de kasbeheerder van Vestia, Marcel de Vries, met derivaten op een rentestijging speculeerde en de corporatie in grote geldnood kwam toen de eurocrisis uitbrak en de rente juist bleef dalen. Ten minste 2,7 miljard euro heeft het gekost om een faillissement te voorkomen. Dat bedrag moeten de huurders van Vestia en andere woningcorporaties opbrengen.

De passagiers in Arjans taxi weten hier niets van en dus weten ze ook niet dat in de krantenberichten over Marcel de Vries steevast de naam van Arjan Greeven valt. Als financieel tussenpersoon verdiende hij ruim 20 miljoen euro aan zijn deals met Vestia. De helft daarvan betaalde hij stiekem door aan De Vries, die inmiddels bekendstaat als ‘de Nick Leeson van de Lage Landen’. De bijnaam is een verwijzing naar de effectenhandelaar die in 1995 de Britse zakenbank Barings ten val bracht door op grote schaal te speculeren, al is de financiële ravage die Leeson zijn werkgever toebracht kleiner.

Het was Arjan zelf die de heimelijke geldstroom tussen hem en De Vries in 2012 aan het licht bracht. Hij besloot dat hij te veel van zijn kinderen hield om uit het leven te stappen en wist dat zijn geheim onthullen de enige manier was om met zichzelf in het reine te komen. Met zijn administratie stapte Arjan naar het Openbaar Ministerie (OM) en naar Vestia in de hoop dat zijn bekentenis de ondergang van de corporatie kon voorkomen.

Het gezelschap in zijn taxi valt hij met deze verhalen niet lastig. Hij probeert deze mensen vooral een goed begin van de dag te bezorgen met grappen, plaagstootjes, complimentjes en af en toe een goed gesprek. De omgang met klanten is altijd zijn sterke punt geweest en gaat hem nog steeds goed af. Alleen wanneer hij boos is over alles wat er is gebeurd of bezorgd over wat nog gaat komen, is hij stil.

Eén vaste klant weet wel van de hoed en de rand. Aan een gepensioneerde zakenman uit Berlijn, die hij driemaal per week naar het dialysecentrum rijdt, heeft Arjan in de loop van de tijd alles verteld. Ze voeren er lange conversaties over, waar ze beiden zo in opgaan dat Arjan op de terugweg soms een extra rondje rijdt zodat ze hun gesprek kunnen afmaken. Tijdens een van die gesprekken heeft de man gezegd dat hij het dapper vindt dat Arjan zijn fouten onder ogen ziet en ermee probeert af te rekenen. Hij weet niet half hoe goed dat zijn chauffeur heeft gedaan.

Wanneer zijn ochtenddienst erop zit en Arjan terugrijdt naar het huis waar hij met zijn vriendin Kristina woont, denkt hij vaak aan zijn zoons van acht en tien. Sinds de scheiding van hun ouders en de verhuizing van hun vader naar Duitsland brengen ze eens in de twee weken samen het weekend door. Arjan is blij met de goede band die ze hebben. Hij geniet ervan als de jongens bij hem zijn en hoopt dat ze ondanks de grote fouten die hij heeft begaan toch trots op hem kunnen zijn.

Tientallen, misschien wel honderden uren heeft Arjan in de afgelopen drie jaar verklaringen afgelegd. Eerst aan zijn vader en zijn therapeut, toen aan zijn advocaat, het OM, de raadslieden van Vestia en uiteindelijk bij de parlementaire enquêtecommissie, die naar aanleiding van het debacle de fraude, de zelfverrijking en het mismanagement bij woningcorporaties heeft onderzocht.

Maar Arjan is nog lang niet uitgesproken. Zodra hij over zijn tijd als financieel tussenpersoon begint, klateren de woorden uit zijn mond als het water uit een regenpijp na een forse bui. Hij wil vertellen wat er is gebeurd en dat het hem spijt. De huurders van Nederland en die van Vestia in het bijzonder. Zij draaien immers op voor de miljardenschade. Ook wil hij zijn excuses aanbieden aan de zakenrelaties wier vertrouwen hij heeft geschonden, zoals kasbeheerders van andere corporaties die van niets wisten, en zijn oude bazen die hem altijd hoog hadden zitten.

Het is niet alleen spijt die Arjan plaagt, ook woede. Hij begrijpt dat Marcel de Vries en hijzelf de hoofdverdachten zijn in deze fraudezaak en gestraft zullen worden. Maar hij hoopt dat de wereld waarin het zo gemakkelijk was om fraude te plegen niet op volle toeren blijft doordraaien. Neem zijn oude opdrachtgevers, de dealers en traders op de handelsvloeren van de grote, internationaal opererende zakenbanken. Hun adagium was dat alles is toegestaan, zolang het maar niet verboden is. Willens en wetens hebben ze Vestia volgepompt met zeer riskante derivaten. Ze verdienden honderden miljoenen voor hun werkgevers en streken zelf miljoenenbonussen op.

De jongens met wie Marcel en hij destijds zakendeden en met wie hij zo’n beetje alle sterrenrestaurants van Nederland heeft bezocht, werken nog bijna allemaal in de glazen torens aan de Amsterdamse Zuidas of in de Londense City. Sluw als ze zijn hebben ze zich juridisch keurig ingedekt. Arjan vindt dat ook de banken en hun medewerkers voor de schade van Vestia moeten opdraaien en hij hoopt vurig dat zijn bekentenis en zijn archief daaraan kunnen bijdragen. Niet omdat hem dan minder schuld treft, maar om ervoor te zorgen dat de rekening van dit debacle niet alleen door Vestia en de woningcorporaties van Nederland zal worden betaald.

Daarom wil Arjan Greeven vertellen hoe de derivatenhandel Vestia aan de afgrond bracht.

Achter in dit boek is een begrippenlijst opgenomen. De verklaarde termen staan in de tekst de eerste keer cursief.

1

DE GUNFACTOR

Als kind struint Arjan Greeven elke zaterdagmorgen door de duinen bij Wassenaar. Bij het eerste licht sluipt hij met opa Lugthart langs helmgras en duindoorn, tegen de wind in zodat de konijnen geen lucht krijgen van de vier fretten die hij in een kist met zich meedraagt. Zodra ze een vers hol vinden, knielt Arjan neer en doet hij een speciale handschoen aan. Fretten kunnen gemeen bijten. Terwijl de jongen een van de dieren uit zijn kistje tilt en het konijnenhol in laat kruipen, schuift opa Lugthart twee hagelpatronen in zijn geweer. In zijn groene jagerstenue en hoge laarzen loert hij vanaf de top van een duin op alle holletjes waar een prooi uit kan komen. Fretteren heet deze jachtmethode. De konijnenjacht eindigt altijd op de volkstuin van opa. Daar gaan de fretten terug in hun grote hok en hangt Arjan de konijnen aan hun achterpoten aan een spijker, snijdt de ingewanden uit hun lijf en stroopt de pels eraf. Trots stapt hij een paar uur later bij zijn ouders de keuken binnen met de vangst van die dag.

Opa Lugthart is de grootvader van Arjans buurjongens. Bijna dagelijks komt Arjan bij de familie Lugthart over de vloer en trekt hij met Albert en Kees de Wassenaarse natuur in. Zo ontvlucht Arjan het wakend oog van zijn moeder. Die is zeer bezorgd sinds Arjan als zevenmaandskind ter wereld is gekomen en de eerste periode van zijn leven in het ziekenhuis heeft doorgebracht. Het was kantje boord en dat is nog lang aan Arjan te zien; zijn hele jeugd blijft hij een schriel mannetje dat zeer bevattelijk is voor virussen en vaak ziek is. Zijn moeder is streng voor hem. Vader Ad is weinig thuis. Hij werkt als leidinggevende, eerst bij de politie en later op het ministerie van Binnenlandse Zaken. Bij de familie Lugthart voelt Arjan zich op zijn gemak. De jongen ziet Albert en Kees als zijn grote broers, hun opa beschouwt hem als zijn eigen kleinzoon.

Oud-politieman Lugthart is een begrip in Wassenaar. Wie jachtexamen wil doen, kan door hem voor de theorie worden klaargestoomd. In zijn jachtkamer, die vol staat met opgezette dieren en altijd naar geweerolie ruikt, doceert hij over alles wat er in de natuur rondloopt en groeit. Tot zijn leerlingen behoren de prinsen van Oranje. De jonge Willem-Alexander heeft net als Arjan zijn jachtakte te danken aan de straffe overhoringen van opa Lugthart. In 1988, als Arjan achttien is, haalt hij zijn jachtdiploma. Hij schiet dan al jaren op konijnen en vossen. Eén ding staat voor hem vast: hij wil boswachter of jachtopziener worden, een beroep waarbij hij lekker buiten kan werken. School en studie boeien hem niet.

Dat voornemen vervaagt in de loop der jaren, want in de nazomer van 1994 verschijnt Arjan in een iets te ruim zittend pak op zijn eerste sollicitatiegesprek. Hij wordt verwacht bij Bank Nederlandse Gemeenten (BNG). Een lange zomer als kano-instructeur in Zuid-Europa heeft zijn huid diep gebruind en zijn blonde haar nog lichter gemaakt. Al peddelend heeft hij eindelijk wat meer vlees op de botten gekregen.

Tot een week geleden, toen hij besloot dat de tijd was aangebroken om een echte baan te gaan zoeken, wist hij niet eens van het bestaan van BNG. Hij reageert lacherig als een vriendin van zijn moeder, die voor uitzendbureau Randstad werkt, hem op een vacature bij de bank attendeert: ‘Accountmedewerker Woningcorporaties? Dat klinkt nou niet direct geweldig.’ Zelf staat hem een baantje in de vrolijke en snelle reclamewereld voor ogen.

‘Ik weet dat het saai klinkt,’ zegt de vrouw. ‘Maar BNG is een heel goede werkgever en je kunt er vast veel leren.’

De economie draait in die tijd op volle toeren. Door de overdaad aan personeelsadvertenties passen de zaterdagkranten nauwelijks door de brievenbus. Ook BNG heeft duidelijk mensen nodig. Drie uur nadat Arjan zijn ietwat opgepoetste cv heeft opgestuurd, krijgt hij al antwoord: of hij zo snel mogelijk op gesprek kan komen. De volgende dag kijkt de 24-jarige jongeman geïmponeerd op naar het chique witte kantoorpand aan de Koninginnegracht in Den Haag. Hij wordt ontvangen door directeur Hans Polman en Fred Reynaers, accountmanager Woningcorporaties.

‘Heb je eigenlijk wel verstand van economie?’ vraagt Polman halverwege het gesprek.

‘Dat leer ik wel,’ antwoordt Arjan zelfverzekerd. Ook van volkshuisvesting en woningcorporaties heeft de in villadorp Wassenaar getogen Greeven weinig kaas gegeten. Toch zijn de mannen onder de indruk van de vrolijke jongeman met zijn vlotte babbel en bravoure. Zijn ervaring als kano-instructeur geeft uiteindelijk de doorslag om hem aan te nemen. Daarin zien Polman en Reynaers het bewijs dat Arjan niet terugschrikt voor serieuze verantwoordelijkheden en goed kan uitleggen. Dat zijn vaardigheden waar ze bij de bank wat aan hebben.

Wel vinden ze hem te laag opgeleid. ‘We nemen alleen mensen aan die het hbo of de universiteit hebben afgerond,’ zegt Hans Polman.

Een academicus is Arjan bepaald niet. Na de mavo kiest hij voor de mbo-opleiding Weg- en Waterbouw, wat uitloopt op een mislukking. Zijn vader laat hem een beroepskeuzetest doen. Die wijst uit dat hij aanleg heeft voor journalistiek of reclame. Arjan kiest voor een driejarige handelsopleiding, waar hij vijf jaar over doet. Op aandringen van zijn vader volgt hij na de militaire dienst in 1993 nog een eenjarige opleiding Marketing en Public Relations bij het Instituut voor Bedrijfswetenschappen. Arjan slaagt voor alle tentamens, maar weet daarna zeker dat hij niet verder wil studeren.

‘Het lijkt ons een goed idee dat je jezelf wat bijschoolt en in de avonduren een hbo-opleiding Economie gaat doen,’ suggereert Polman.

‘Dat zie ik niet zitten,’ zegt Arjan. ‘Ik hou niet van studeren, dus die afspraak maak ik liever niet.’

Uiteindelijk komen ze overeen dat hij bij het Nederlands Instituut voor het Bank-, Verzekerings- en Effectenbedrijf (NIBE/SVV) enkele vakken zal volgen om zijn kennis over financiën bij te spijkeren. Eventueel kan hij daarna nog een hbo-opleiding doen. Arjan, die niet van plan is om iets van de studie te maken, vindt de afspraak prima. Als ik eenmaal binnen ben bewijs ik me wel, is zijn gedachte. De volgende dag kan hij beginnen. Zijn salaris bedraagt ongeveer 3000 gulden bruto per maand, geen slecht bedrag voor die tijd.

Zonder het te weten is Arjan in een cruciale fase beland in de geschiedenis van de Nederlandse volkshuisvesting. In de jaren negentig besluit de overheid de nauwe banden met de woningcorporaties door te snijden. De corporaties zijn halverwege de negentiende eeuw opgericht op initiatief van particuliere weldoeners. Deze gegoede burgers bekommeren zich om de armen in de grote steden die onder erbarmelijke omstandigheden moeten leven. In de loop van de twintigste eeuw, vooral na de Tweede Wereldoorlog, groeien de woningbouwverenigingen uit tot grote ambtelijke organisaties, netjes geordend naar zuil. Zo worden in Amsterdam katholieken lid van Het Oosten, protestanten van Patrimonium en socialisten van De Dageraad.

De verenigingen hebben een duidelijke missie: zo veel mogelijk huizen bouwen om de grote woningnood van de hard groeiende Nederlandse bevolking op te lossen. In de Woningwet van 1901 legt de regering de woningbouwverenigingen strakke richtlijnen op voor het bouwen van sociale huurwoningen. De wet regelt ook dat de verhuurders kunnen bouwen met subsidies en gunstige leningen van het Rijk en de gemeenten. Daardoor ontstaan in de loop van de twintigste eeuw overal in het land wijken met ruime, relatief goedkope huurwoningen. Aan het eind van de jaren zeventig hebben de corporaties zoveel gebouwd dat ze ruim een kwart van alle Nederlandse huizen bezitten.

Maar in de loop van de jaren tachtig begint de motor te haperen. Volkshuisvesting is een veel te dure en bureaucratische overheidstaak geworden. Het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) bemoeit zich tot in detail met wat, hoeveel en hoe de corporaties mogen bouwen. Haagse ambtenaren moeten hun goedkeuring verlenen aan elk bouwproject van een corporatie en schrijven voor welk type cv-ketel in sociale huurwoningen mag worden geplaatst. Die bemoeienis gaat te ver, is de heersende opvatting in de politiek. Marktwerking, een begrip dat aan het eind van de jaren tachtig als panacee wordt gezien voor alle inefficiëntie bij de overheid, moet de ambtelijke sector opschudden.

Bovendien besluit Nederland in diezelfde periode toe te treden tot de eurozone. Om aan de strenge Brusselse begrotingseisen te voldoen, moeten de overheidsfinanciën op orde worden gebracht. Volkshuisvesting, een tamelijk onvoorspelbare en kostbare post, neemt een tiende van de rijksbegroting in. Voor elke opgeleverde sociale huurwoning geeft de staat enkele jaren subsidie aan de woningcorporatie. Ook kunnen corporaties met garantie van het Rijk goedkope leningen krijgen. Al die langlopende verplichtingen maken het extra ingewikkeld om aan de euro-eisen te voldoen. Staatssecretaris Enneüs Heerma van VROM geeft zijn ambtenaren daarom opdracht een plan uit te werken om de corporaties te verzelfstandigen.

In oktober 1993 sluit Heerma een akkoord met vertegenwoordigers van de corporaties. Afspraken over het werkterrein van de sociale verhuurders worden vastgelegd in het Besluit Beheer Sociale Huursector (BBSH). Even belangrijk zijn de nieuwe financiële spelregels. De miljardenleningen die de corporaties bij de staat hebben uitstaan, dienen versneld te worden afgelost. Voortaan zullen de verhuurders bij banken of andere geldschieters moeten aankloppen. In ruil daarvoor krijgen de corporaties een ‘bruidsschat’ mee: het Rijk keert in één keer alle subsidies uit die ze verspreid over enkele jaren naar de corporaties zou overmaken. Deze majeure operatie, waarbij subsidies en leningen op de rijksbegroting tegen elkaar worden weggestreept, gaat de geschiedenis in als de brutering. In 1995 wordt de overeenkomst officieel bekrachtigd door de Tweede Kamer.

Voor de woningcorporaties is dit een spannend moment want hun financiële toekomst is onzeker. De zak geld die ze meekrijgen mag dan omvangrijk zijn, de vraag is of de corporaties structureel genoeg huurinkomsten binnenkrijgen voor woningbouw, onderhoud en bedrijfsvoering. Een van de belangrijkste raadgevers in deze nieuwe situatie is Bank Nederlandse Gemeenten, waar Arjan net aan de slag is gegaan.

BNG, opgericht in 1914, verstrekt sinds jaar en dag geld aan semi-overheidsinstanties met bouwplannen: woningcorporaties, ziekenhuizen, energiebedrijven en onderwijsinstellingen. De aandeelhouders zijn de meeste Nederlandse gemeenten, de provincies en het Rijk; zij staan garant voor de bank. Dankzij zulke solide eigenaars heeft BNG een AAA-rating, de hoogste status van kredietwaardigheid, en kan zij zeer voordelig geld lenen bij banken en pensioenfondsen.

Een geboren verkoper

Op zijn eerste werkdag bij BNG krijgt Arjan een uitgebreide rondleiding door het gebouw. De dealingroom, zo leert hij, is het kloppend hart van de bank. Daar bellen zo’n twintig handelaren de hele dag met banken, pensioenfondsen of andere partijen die hun geld willen beleggen. BNG verdient eraan door tegen een zo laag mogelijke rente bij de beleggers geld te lenen en dat vervolgens voor een hoger percentage aan klanten uit te lenen. Andere handelaren doen juist het tegenovergestelde; het geld dat corporaties tegen een vaste rente bij de bank stallen, lenen zij weer aan anderen uit tegen een iets hoger tarief.

Arjan weet goed te verbergen dat hij erg geïmponeerd is door zijn nieuwe werkomgeving en door alle vaktermen die hij er hoort. Hij is zelfs zo brutaal om Mark van Maaren, een timide jongen die net is afgestudeerd als econoom en tegelijk met Arjan in dienst is gekomen, uit te leggen hoe het allemaal werkt. Fred Reynaers, die zich zonder universitaire studie binnen BNG heeft opgewerkt, zal later nog vaak grappen maken over Arjans bravoure tijdens die eerste dagen.

Reynaers wordt Arjans baas. Samen met Selma Huizer, eveneens een jonge medewerker, vormen zij het accountteam Woningcorporaties. Fred is een man van de gestampte pot. Hij praat graag over voetbal. Hoewel Arjan niets van sport weet, kletst hij volop mee. Hij mag zijn baas graag en heeft het gevoel dat het wederzijds is. Maar Reynaers is ook dominant; hij blijft de baas en Arjan de jongste bediende.

Nadat Arjan is ingewerkt, moet hij aan de slag. Wanneer de telefoon op zijn bureau overgaat, weet hij wat hem te doen staat: ‘Goedemorgen, met Bank Nederlandse Gemeenten. Wat kan ik voor u doen?’ Een kasbeheerder van een corporatie heeft tijdelijk geld over en vraagt hoeveel rente hij bij BNG krijgt als hij het kapitaal daar een maand op een depositorekening zet. Arjan kijkt op het lijstje dat hij die morgen bij de dealingroom heeft opgehaald, noemt het tarief en hoort aan de andere kant zeggen: ‘Dan wil ik graag acht ton stallen.’

‘Eh, dat is goed,’ zegt Arjan zo nonchalant mogelijk terwijl hij trillend het bedrag met vijf nullen en de naam van de corporatie op een briefje schrijft. ‘Wow, jongens,’ roept hij als hij de hoorn heeft neergelegd. ‘Achthonderdduizend gulden!’ Arjan voelt zich een belangrijk zakenman, maar zijn collega’s kijken hem wat meewarig aan. Acht ton is voor BNG een relatief kleine order.

Arjan mag dan geen studiebol zijn, hij krijgt het vak snel in de vingers. Wanneer hij een vraag krijgt waar hij geen antwoord op weet, baalt hij daar stevig van. Reynaers ziet er streng op toe dat Arjan in zo’n geval niet zegt hoe hij denkt dat het zit. Dat kan de bank grote schade berokkenen. Arjan moet beloven dat hij in dat soort situaties uitzoekt hoe het zit voordat hij antwoord geeft. Wanneer hij eenmaal iets heeft uitgezocht, vergeet hij het nooit meer.

Het binnenhalen van deals geeft een kick, maar het leukst aan zijn baan vindt Arjan het contact met klanten. De financiële kennis bij de meeste kasbeheerders van woningcorporaties is niet erg groot. Daarom neemt hij uitgebreid de tijd om in jip-en-janneketaal uit te leggen wat de voor- en nadelen van de verschillende leningen zijn. Omdat hij zelf een Jip is, denkt Arjan, voelen zijn klanten geen schroom om domme vragen te stellen.

Binnen korte tijd bouwt hij zo een vaste klantengroep op, mensen met wie hij een klik heeft en aan de telefoon grappen maakt en privézaken uitwisselt. Hij belt ze op om te vertellen hoe BNG denkt over politieke en economische ontwikkelingen, wat die voor de rentetarieven zullen betekenen en wat andere corporaties ondernemen. Precies de informatie waar de kasbeheerders behoefte aan hebben.

Zo verwerft de jonge bankier de gunfactor, en daarmee een uitstekende onderhandelingspositie. Zijn klanten bellen hem vaak als laatste op wanneer ze offertes opvragen. ‘Zit ik goed ten opzichte van de anderen?’ vraagt hij als hij zijn prijs heeft genoemd. Is dat het geval, dan heeft hij de deal binnen. Maar als het stil blijft aan de andere kant, heeft hij als laatste in de rij van banken altijd nog de mogelijkheid van de rebound: hij kan snel een beter rentetarief afgeven. Wanneer een procentpuntje minder genoeg blijkt te zijn, vraagt Arjan aan de dealingroom toestemming om de deal te mogen sluiten. De rebound is een ideale positie voor BNG: de bank haalt de meeste deals binnen en offreert nooit te laag.

Een van de grootste zorgen van de corporatiedirecteuren in hun nieuwe rol als ondernemers is het fenomeen ‘renterisico’. Om hun huizen te bouwen moeten de corporaties voor tientallen miljarden guldens leningen afsluiten. Veel van deze leningen hebben een looptijd van maximaal tien jaar. Als die is verstreken, is in één keer terugbetalen geen optie; daar hebben de corporaties het geld niet voor. Ze zullen de lening moeten oversluiten ofwel verlengen tegen een nieuw rentepercentage, net als bij een hypotheek voor particulieren wanneer de rentevaste periode afloopt.

Vóór de brutering zaten de corporaties amper over de rentestand in. Wanneer die steeg compenseerde de Rijksoverheid dat met meer subsidie. Maar nu de brutering door het parlement is geloodst, is een rentestijging plotseling levensbedreigend voor de verhuurders. Daardoor kunnen hun lasten enorm toenemen terwijl ze weinig mogelijkheden hebben om de huurinkomsten op te krikken. Hoeveel huur ze mogen vragen en met welk percentage die jaarlijks mag stijgen, wordt bepaald door de staat.

BNG verdient in die tijd veel geld aan de risicoanalyses die ze voor corporaties opstellen. In zijn eerste jaren bij BNG inventariseert Arjan de financiële valkuilen van veel klanten. De corporaties sturen hem daarvoor dikke pakken papier met overzichten van alle leningen die ze hebben uitstaan. Op een computer waarvan het beeldscherm zijn halve bureau inneemt, voert hij de gegevens in. Met zijn baas bespreekt hij de resultaten die uit de printer rollen.

Riskant wordt het voor een corporatie wanneer veel leningen tegelijkertijd aflopen en de rente op dat moment hoog is. Het is zaak om dan zo veel mogelijk geld beschikbaar te hebben. Reynaers en Greeven adviseren hun klanten hoe ze de bruidsschat die ze van de overheid hebben meegekregen daarbij kunnen gebruiken. De kunst is om aan de ene kant het renterisico zo goed mogelijk af te dekken en aan de andere kant een zo hoog mogelijk rendement op het vermogen te halen. De adviezen van BNG zijn voor de kasbeheerders van corporaties vaak aanleiding om hun kapitaal te herschikken. En dat levert weer nieuw werk op voor de bank.

Ondanks zijn kundigheid stijgt Arjans salaris in de drie jaar dat hij bij de bank werkt nauwelijks. Dat heeft alles te maken met zijn belabberde studieresultaten. De route die een acceptgiro aflegt in het betalingsverkeer of andere onderwerpen die bij het NIBE/SVV tot de leerstof behoren, interesseren hem totaal niet. Pas een dag voordat hij tentamen moet doen, kijkt hij zijn boeken door. Hij haalt steeds vijven en krijgt dus niet de certificaten die nodig zijn voor een serieuze loonsverhoging.

Doodzonde vindt Hans Polman dat, want Arjan doet zijn werk uitstekend en verdient in de ogen van de directeur meer salaris. ‘Doe mij een plezier en haal die studie nou een keer,’ verzucht hij meer dan eens tijdens een functioneringsgesprek. Het kan Arjan niet veel schelen. Hij is tevreden met zijn leventje. Bij BNG kunnen medewerkers een zeer voordelige hypotheek krijgen en daarmee heeft hij in Scheveningen voor 150.000 gulden een oud vissershuisje gekocht. Naar zijn werk reist hij in hooguit tien minuten met de tram en zijn huis ligt op loopafstand van de strandtenten, waar hij in het weekend met zijn vrienden tot diep in de nacht drinkt en danst. Bovendien telt zijn werkweek maar vier dagen van negen uur. Op zijn vrije woensdag, als hij eigenlijk zou moeten leren, haalt Arjan zijn geweer uit de kast om op marinevliegveld Valkenburg op eenden, hazen en meeuwen te jagen.

Bijna alle werkdagen brengt hij door op het hoofdkantoor in Den Haag terwijl zijn baas langs de klanten rijdt. Bij hoge uitzondering mag Arjan mee, bijvoorbeeld als een corporatie de medewerkers van BNG uitnodigt voor een rondleiding door een nieuwbouwwijk zodat de bankiers kunnen zien waar een lening voor gebruikt wordt. Zonder dat Arjan veel bij corporaties over de vloer komt, merkt hij dat de stemming onder zijn klanten omslaat. De afwachtende houding die de meeste directeuren net na de brutering hadden, onwennig in hun nieuwe rol en onzeker of hun organisatie wel levensvatbaar was, verdwijnt en de bestuurders worden zelfverzekerder. Dat heeft alles te maken met de almaar stijgende huizenprijzen en de lage rente. Die maken de corporaties op papier steeds rijker.

Met het toenemend zelfvertrouwen binnen corporaties groeit de irritatie over BNG. Het is de verhuurders inmiddels duidelijk dat de bank goed geld verdient aan sociale woningbouw. Jaar na jaar blijkt uit de jaarverslagen dat BNG royaal dividend uitkeert aan haar aandeelhouders, de gemeenten. Dat steekt. Die centen zijn eigenlijk van hen, vinden veel corporatiedirecteuren.

Wanneer ze die mooie winsten bij BNG ter sprake brengen, krijgen ze van de bankiers vaak als reactie: ‘Wat zeuren jullie nou, we helpen jullie toch?’ Die arrogante, licht verongelijkte opstelling schiet veel corporaties in het verkeerde keelgat. Zo ontstaat de eigenaardige situatie dat de sociale verhuurders en BNG – allebei semi-overheidsinstellingen – elkaar als concurrenten beginnen te zien.

Niet alleen de corporatiebestuurders balen soms van BNG, ook de bestuurders van Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW) in Huizen zijn kritisch over de arrogante bankiers uit Den Haag. WSW, in 1984 opgericht door de gezamenlijke corporaties met als doel goedkoop geld te kunnen lenen, is in korte tijd uitgegroeid tot een belangrijke instelling in de volkshuisvesting. Wanneer een corporatie geld wil lenen voor een bouwproject dient de kasbeheerder een verzoek in bij het waarborgfonds. Daar wordt beoordeeld of de verhuurder genoeg huurpenningen binnenkrijgt om de nieuwe verplichtingen aan te kunnen gaan. Als dat het geval blijkt, geeft WSW een borg af en weet de geldverstrekker dat zijn investering gegarandeerd is. Bovendien is het waarborgfonds de ‘hoeder’ van een systeem waarbij corporaties, Rijk en gemeenten voor elkaar garant staan. Kan een van de verhuurders niet voldoen aan zijn betalingsverplichtingen, dan lossen collega’s de problemen op. Ze vragen het Centraal Fonds Volkshuisvesting (CFV), de financieel toezichthouder van de corporatiesector, bijvoorbeeld om geld op te halen bij alle corporaties waarmee de noodlijdende club gesaneerd kan worden of om de corporatie te laten fuseren met een sterkere vakgenoot. Mochten de verhuurders zelf blut zijn, dan springen Rijk en gemeenten bij. De zekerheid dat door WSW gewaarborgde leningen in het uiterste geval door de staat worden terugbetaald betekent dat geldschieters amper risico lopen. En dat drukt de rente die de corporaties voor hun leningen betalen.

Een strak systeem, dat feitelijk net zoveel zekerheid biedt als geld lenen aan de staat. Toch betalen de corporaties een aanzienlijk hogere rente dan de staat. De reden daarvoor is, aldus WSW, dat BNG nauwelijks concurrentie heeft. Haar enige concurrent is de Nederlandse Waterschapsbank (NWB), een vergelijkbare instelling met eveneens een AAA-rating en met vooral waterschappen als aandeelhouder. De medewerkers van NWB genieten een betere reputatie; ze staan te boek als minder arrogant dan die van BNG, maar ook bij NWB worden flinke winsten gemaakt op leningen aan woningcorporaties.

De twee sectorbanken zijn veel te machtig, vinden ze bij het waarborgfonds. Het zou mooi zijn als hun riante positie wat meer onder druk zou komen te staan. Ze zouden vast beter hun best doen en lagere rentetarieven bieden wanneer er sprake is van meer concurrentie. Om die te realiseren vestigt het fonds zijn hoop onder meer op brokers. Deze kantoortjes bemiddelen tussen klanten die geld willen lenen en banken of pensioenfondsen die hun miljoenen tegen een goed rendement veilig willen investeren. Eind jaren negentig bestaan er in Nederland enkelen van deze geldmakelaars. Aangemoedigd door WSW zien zij kansen, maar om toegang tot de corporatiesector te krijgen hebben ze wel connecties nodig.

Van bankier naar broker

Op een avond in 1997 krijgt Arjan een telefoontje van een oude klant. Jan Pot, voormalig kasbeheerder van woningcorporatie Amsterdam-Zuid die sinds kort bij de Amsterdamse geldmakelaar Haighton & Ruth werkt, denkt dat zijn nieuwe werkgever Arjan goed zou kunnen gebruiken in de dealingroom. ‘Het vak van bemiddelaar zul je leuk vinden,’ zegt hij. ‘En ik weet zeker dat je er goed in bent.’ Pot stelt voor dat Arjan op zijn vrije dag naar Amsterdam komt om dit met zijn bazen te bespreken.

Arjan houdt de boot af. Hij heeft het naar zijn zin bij BNG. Waarom zou hij een baan dicht bij huis verruilen voor een dagelijkse rit naar Amsterdam? Hij voelt zich ook bezwaard ten opzichte van Fred Reynaers aan wie hij zoveel te danken heeft. Kan hij het wel maken om weg te gaan? Maar Arjan is ook nieuwsgierig en wil Pot niet teleurstellen. Hij stemt toe een kijkje in de dealingroom van de geldmakelaar te komen nemen. Niet om er te gaan werken, maar wie weet heeft hij er nog iets aan.

Haighton & Ruth is een van de oudste brokerskantoren van Nederland. Van oudsher bemiddelen geldmakelaars tussen Nederlandse en buitenlandse bedrijven die veel vreemde valuta in kas hebben. Maar Haighton & Ruth heeft meer specialismen. Zo is Pot werkzaam op de afdeling Kapitaalmarkt, een zeer winstgevende desk die vooral zakendoet met woningcorporaties.

Op het kantoor van de geldmakelaar aan de Prins Hendrikkade, een oud pand schuin tegenover het Scheepvaartmuseum, wordt Arjan door Pot ontvangen. Om op de handelsvloer te komen, moet de bezoeker via een trapje afdalen naar een driehoekige bunker. Daar zitten honderd mannen en twee vrouwen in lange rijen naast elkaar achter grote computers. Dit zijn de dealers. Met aan elk oor een telefoon, aan de ene lijn een koper en aan de andere een verkoper, proberen de opgewonden bemiddelaars handel tot stand te brengen. Als dat lukt verdient Haighton & Ruth een fractie van de totale order. Voortdurend schreeuwen de brokers elkaar prijzen toe en worden orders genoteerd op grote borden aan de muur. Arjan kijkt zijn ogen uit; de sfeer hier is veel hectischer dan in de bedeesde dealingroom die hij bij BNG gewend is.

Een verdieping hoger wachten algemeen directeuren Willem van ’t Zelfde en Jos Santos Arjan op in een kamer vol leren banken en stoelen. Santos heeft de leiding op de handelsvloer en is mede-eigenaar van het bedrijf. Van ’t Zelfde, een oudere heer, vraagt wat Arjan bij BNG doet en wie zijn klanten zijn. Al snel komt hij ter zake. ‘Wat verdien je?’ vraagt hij.

BNG betaalt Arjan inmiddels zo’n 45.000 gulden per jaar. Maar de afgelopen drie jaar heeft hij het handelen aardig in de vingers gekregen en dus weet hij dat je over dat soort zaken maar beter niet al te eerlijk kunt zijn. ‘55.000 gulden,’ antwoordt hij zonder blikken of blozen. ‘Plus een goedkope hypotheek en een werkweek van vier dagen. Een andere bonus is de reistijd. In tien minuten zit ik achter mijn bureau. Dus voor minder dan 60.000 ga ik er zeker niet weg.’

‘Kun je even naar buiten gaan?’ vraagt Van ’t Zelfde.

Arjan staat amper op de gang of hij wordt alweer binnengeroepen. Hij is overdonderd als hij het voorgestelde salaris hoort: 80.000 gulden plus een bonus van 40.000 als hij meer dan vier ton per jaar aan omzet binnenhaalt. En hij mag op kosten van de zaak een Volvo V40 uitzoeken.

Shit, denkt Arjan op de terugweg. Hij was gekomen om een aanbod af te slaan en nu heeft hij toch min of meer ja gezegd. Kan hij dat wel maken? Hij rijdt direct door naar Ad Greeven. Vader en zoon zien elkaar niet veel. Ze hebben elk hun eigen leven. Ad is sinds een paar jaar directeur van het Rai Data Centrum, dat de statistieken van alle autoverkopen in Nederland bijhoudt. Het is een drukke baan en er kunnen soms weken voorbijgaan dat hij zijn zoon niet spreekt. Maar Arjan weet dat hij altijd welkom is bij zijn vader en hij stelt diens advies op prijs.

‘Wat denk je zelf?’ vraagt Greeven senior nadat Arjan het loonbod van Haighton & Ruth op tafel legt. ‘Je bent pas 27 en je kunt verdomme nu al meer dan een ton verdienen? Natuurlijk moet je dat doen! En dat zullen ze bij BNG ook begrijpen.’

‘Hier kan ik niet tegenop,’ zegt Hans Polman als Arjan hem de volgende dag met lood in de schoenen vertelt over het aanbod van Haighton & Ruth. Zelfs Reynaers, die anders altijd het hoogste woord voert, is er stil van. ‘Je moet direct je spullen pakken. Je bent hier niet meer welkom,’ draagt Polman hem op. ‘Dat zijn nou eenmaal de regels in de bankwereld wanneer iemand naar de concurrent vertrekt.’ Vaderlijk voegt hij eraan toe dat het brokersvak Arjan op het lijf geschreven is, dat het een goede stap is en dat hij bij de geldmakelaar veel kan leren. ‘En als het niets is kunnen we altijd kijken of we hier nog een plekje voor je hebben,’ voegt hij er geruststellend aan toe.

Er volgt een mooie zomer. Omdat hij bij BNG niet meer welkom is, kan Arjan zijn hele opzegtermijn van drie maanden ‘volledig in de lampen gaan hangen’. Hij heeft wat geld geïnvesteerd in de strandtent van zijn vriend Marc. Dagen achtereen zit hij met vrienden op het terras van Seagull aan het Noorderstrand terwijl Marc zich het leplazerus werkt. ’s Nachts zijn er grootse party’s. Kane wordt die zomer groot dankzij optredens aan het Noorderstrand, Anouk staat regelmatig op het podium en DJ Tiësto draait er zijn plaatjes. Niet zelden kruipt Arjan op handen en voeten naar huis.

Het is dan ook even wennen om na die feestperiode ’s ochtends vroeg in zijn nieuwe Volvo naar Amsterdam te karren. Samen met Remco Postuma, een oud-collega van BNG die in het kielzog van Arjan de transfer naar Amsterdam maakt, krijgt hij een plek op de Kapitaalmarktdesk. Tegenover hen zit hun baas Jos Santos, die meer afdelingen onder zijn hoede heeft.

In de eerste maanden brengt Santos Arjan en Remco de kneepjes van hun nieuwe vak bij. Een geldmakelaar probeert bij de financier een zo gunstig mogelijke lening los te peuteren om die vervolgens voor een zo hoog mogelijke prijs aan te bieden aan een klant. Dat lukt vooral wanneer je slim gebruikmaakt van het aanbod in de markt. En daarvoor moet je kunnen rekenen. Santos laat de nieuwelingen daarom met pen en papier voor klanten de aantrekkelijkste financieringen uitvogelen. In het begin duizelt het Arjan als hij lineaire en annuïtaire leningen moet berekenen, maar al snel krijgt hij dat onder de knie. Arjan heeft ontzag voor zijn nieuwe baas. Santos is een wandelende rekenmachine, zo slim en snel dat hij niet altijd goed te volgen is.

Een van zijn slimmigheden is de financiering-beleggingsconstructie die Arjan aan veel corporaties met bouwplannen verkoopt. Daarbij profiteert de corporatie ervan dat WSW vaak al ruim voordat er een paal de grond in gaat een garantie afgeeft voor een lening. Dat geld kunnen de corporaties lenen bij NWB of BNG tegen een zeer laag rentetarief. Zodra de verhuurders die gunstige lening binnen hebben, regelt Arjan dat het geld wordt overgemaakt naar een rekening van een commerciële bank. Gewone banken bezitten een lagere kredietwaardigheid, vaak een A-rating, wat wil zeggen dat de kredietbeoordelaars de kans iets groter achten dat een lening niet wordt terugbetaald. Daar krijgt de corporatie een hogere rente dan ze zelf aan NWB moet betalen. Vaak gaat het om een verschil van 0,5 procent. Op een lening van tien miljoen gulden levert dat een corporatie jaarlijks dus 50.000 gulden op. Dat is gemakkelijk verdiend.

Door het geld te beleggen zolang het nog niet nodig is voor een bouwproject wordt een lening dus per saldo veel goedkoper en zo kan Arjan concurreren met de tarieven van zijn oude werkgever. Ook voor Haighton & Ruth zijn het gunstige deals. De corporatie betaalt provisie voor het afsluiten van een lening én voor de belegging. Daarmee verdient de broker twee keer aan één deal.

Natuurlijk kennen dergelijke constructies ook risico’s. Dat blijkt tien jaar later wel bij het faillissement van Landsbanki. Spaarders kunnen massaal naar hun geld fluiten. De provincie Noord-Holland, die ook vanwege een paar procentpunten voordeel voor de IJslandse bank heeft gekozen, verliest tientallen miljoenen en krijgt een storm aan kritiek te verduren op haar risicovolle beleggingsbeleid. Maar bij Haighton & Ruth gaat er nooit iets mis.

Net zoals Fred Reynaers dat eerder deed, draagt Jos Santos Arjan op om vooral veel te bellen. Er staat een grote kaartenbak op zijn bureau met van elke potentiële klant aantekeningen over zaken die in eerdere gesprekken aan de orde zijn geweest. ‘Bellen, bellen, bellen,’ roept Santos regelmatig van de andere kant van de tafel. ‘De hele kaartenbak.’

Alle makelaars doen dat. ‘Heb je nog wat te doen?’ vragen ze hun klant. Antwoordt die nee, dan leggen ze op en bellen direct de volgende. Maar Arjan gelooft niet in deze tactiek. ‘Ik irriteer die mensen vreselijk,’ zegt hij. ‘Ik zou het zelf ook strontvervelend vinden om voortdurend gebeld te worden.’ Hij grijpt terug naar zijn oude methode en belt de kasbeheerders bij woningcorporaties met wie hij bij BNG ook contact had. Hij informeert ze over alles wat hij zoal hoort uit de markt, wat andere corporaties in hun schild voeren en waar WSW mee bezig is.

Arjan mag er nu ook zelf op uit om klanten te bezoeken en dat doet hij volop. Zeker drie keer per week gaat hij bij een kasbeheerder van een corporatie langs of spreekt hij af met een bankier. Hij geniet ervan het gekrakeel in de Amsterdamse kelder achter zich te kunnen laten. Hoewel hij het soms best leuk vindt om met twintig mannen achter een computer naar ranzige plaatjes te kijken, is hij het hanenhok regelmatig beu. Vooral op vrijdagmiddag zorgt hij er steevast voor dat hij een afspraak buiten de deur heeft.

Jos Santos gunt hem die vrijheid. Hij ziet dat Arjan succes heeft met zijn zelf ontwikkelde verkoopstrategie. Dat Arjan elke dag pas rond negen uur de handelsvloer op wandelt, keurt zijn baas wel af. Al voor zeven uur ’s ochtends beginnen de telefoons in de kelder te rinkelen. Vooral op de valutamarkt, waar geld vaak maar voor enkele dagen wordt belegd, willen nerveuze klanten regelmatig al vroeg op de dag een nieuwe bestemming voor het geld dat ze overnight bij een bank hebben geparkeerd.

‘Het is slecht voor je reputatie dat jij twee uur later dan je collega’s aan het werk gaat,’ zegt Santos. Arjan trekt zich weinig van de kritiek aan: ‘Voor negen uur hoef ik echt niet te proberen een woningcorporatie te bellen. Die gasten slapen dan nog.’ Als Arjan vervolgens een paar uur later alweer de eerste 10.000 gulden van die dag heeft verdiend, is zijn late start hem snel vergeven. Om zijn baas te pesten arriveert hij de dag erna om kwart over negen op kantoor.

Een van zijn vaste klanten is Kees Wevers, financieel directeur van Woningbedrijf Den Haag, met wie hij bij BNG ook al zakendeed. Met 30.000 woningen is dit een grote corporatie, die onder leiding staat van de superambitieuze Erik Staal, fiscaal jurist en voormalig gemeenteambtenaar. Zodra een kleine corporatie die er financieel wat minder goed voor staat zich bij Arjan meldt voor een lening belt hij Wevers. Woningbedrijf Den Haag heeft na de brutering 63 miljoen van het Rijk meegekregen en kan bij BNG kasgeld opnemen tegen een gunstig tarief. Dat geld leent Wevers via Arjan met een flinke opslag door aan minder kredietwaardige corporaties. Zo speelt de corporatie feitelijk voor bank en verdient ze aan relatief zwakkere collega’s. Collegiaal lenen heet dat in volkshuisvestingkringen. Wevers is niet de enige klant met wie Arjan dit soort kortlopende contracten afsluit, maar Woningbedrijf Den Haag leent wel met afstand het meeste geld uit. Haighton & Ruth verdient er goed aan. Bij elke transactie incasseert de geldmakelaar enkele procentpunten van het geleende bedrag.

Als Arjan op een dag in 1997 Kees Wevers op zijn kantoor in Den Haag bezoekt, vertelt de financieel directeur dat hij een nieuwe medewerker in dienst heeft genomen. Marcel de Vries is 31 jaar en werkte eerder bij de gemeentelijke accountantsdienst. De accountant zal voortaan Arjans contactpersoon zijn. ‘Het is een slimme jongen,’ vindt Wevers. Als assistent-controller wordt De Vries verantwoordelijk voor het beheer van de geldstromen binnen het woningbedrijf.

In de eerste weken hebben Arjan en hij telefonisch contact over de handel in collegiale leningen. Ze zien elkaar voor het eerst in levenden lijve tijdens een biljartavond die Haighton & Ruth voor klanten organiseert. Arjan vindt de kleine, gezette man met het grote hoofd en de flinke bakkebaarden aardig. Marcel geeft er die avond weinig blijk van te kunnen biljarten, maar hij kan wel goed drinken en over zijn werk praten.

Binnen het Woningbedrijf is De Vries onder meer belast met de zoektocht naar een nieuwe huisbankier. De bank met de beste papieren is BNG. Die heeft De Vries een kredietlijn aangeboden tegen een tamelijk gunstig tarief, maar Arjan weet hem te vertellen dat zijn oude werkgever een andere corporatie een beter voorstel heeft gedaan. Met die informatie op zak draait De Vries de Haagse bank de duimschroeven aan. En met succes. Het lage tarief dat de jonge controller bedingt is een enorme opsteker voor het Woningbedrijf. Nu kan de corporatie goedkoper investeren dan andere verhuurders en nog meer geld aan collegiale leningen verdienen.

Op eigen benen

Het leven als broker gaat Arjan voor de wind. Vaak vouwt hij in het voorjaar demonstratief zijn handen achter zijn hoofd, leunt achterover met zijn voeten op het bureau en laat zijn baas weten dat hij er voor dit jaar maar mee ophoudt. Hij heeft zoveel omgezet dat zijn bonus binnen is. ‘Klootzak,’ antwoordt Santos dan met een grijns. Het grootste gedeelte van de omzet die Arjan binnenhaalt, komt van tien corporaties die liever geen zakendoen met BNG, zoals Woonzorg Nederland, eigenaar van meer dan honderd bejaardentehuizen, of Amsterdam-Zuid.

Maar hoewel de handel met corporaties nog altijd crescendo loopt, is er in 2000 van het ooit zo florerende handelshuis Haighton & Ruth nog maar weinig over. Vooral bij de valutahandelaren zit de klad erin. Met de naderende introductie van de euro dreigt een groot gedeelte van de handel weg te vallen. Deals met franks, peseta’s of marken zitten er niet meer in. Daarnaast is het ouderwetse zakendoen via de telefoon grotendeels vervangen door schermhandel, waarbij klanten via internet de prijzen op hun scherm kunnen volgen en deals kunnen sluiten. Het maakt de markt transparanter en dat is niet goed voor de marges. De makelaars bij Haighton & Ruth, die gewend zijn aan een riant salaris en een flinke bonus, hebben daar grote moeite mee. Wanneer topman Van ’t Zelfde met pensioen gaat, ontstaat binnen het management een richtingenstrijd waarna een deel van de directie het bedrijf verlaat. Dit is een aflopende zaak, beseft Arjan. Ook hij wil weg en speelt met de gedachte voor zichzelf te beginnen.

Die kans doet zich in hetzelfde jaar al voor. Via een Limburgse woningcorporatie komt Arjan in contact met de Duitse bank Sal. Oppenheim. Deze handelsbank beheert aandelenfondsen voor particulieren en bedrijven. Namens Haighton & Ruth wil Arjan corporaties bij Oppenheim introduceren. De Duitsers stellen voor dat Arjan een agentschap begint en een Nederlands netwerk opzet zodat hij zelf de aandelenfondsen van Oppenheim aan zakelijke klanten en particulieren kan verkopen. Enkele weken later neemt Arjan ontslag. Jos Santos is niet blij. Hij wil zijn soepele handelaar niet kwijt, maar begrijpt ook dat die voor zichzelf kiest. Een week later zegt Remco Postuma ook op; hij gaat met Arjan mee.

Eigenlijk weten Arjan en Remco helemaal niets van aandelen en met particuliere beleggers hebben ze ook geen ervaring. Toch beginnen ze met veel zelfvertrouwen aan de klus. Ze zetten in Maastricht een callcenter op, waar ongeveer twintig telefonisten particulieren proberen te interesseren voor de fondsen van Oppenheim. Drie dagen per week zijn Remco en Arjan in Maastricht. Ze worden er door de Duitse bank vorstelijk voor betaald. Maandelijks ontvangen ze 7500 euro op hun rekening.

Maar het callcenter loopt voor geen meter. Consumenten willen niets van aandelen weten. De internetbubbel is net gebarsten, koersen zijn gekelderd en het debacle met World Online van Nina Brink ligt iedereen nog vers in het geheugen. Oppenheim heeft zijn entree op de Nederlandse markt veel te laat gemaakt. Het callcenter blijft slechts een klein jaar bestaan.

Toch is het avontuur nog ergens goed voor. Wanneer Arjan op een dag de 28-jarige Pascal achter een van de computers in het callcenter treft, is hij diep onder de indruk van de blonde vrouw. Hij vindt haar prachtig en intrigerend, maar als ze een relatie krijgen ontdekt hij ook dat ze graag de confrontatie opzoekt. Zelf zit ze daar niet mee, zonder wrijving immers geen glans. Maar Arjan haat ruzie. Toch denkt hij dat het wel los zal lopen. Zodra het callcenter wordt opgedoekt, besluit Pascal met Arjan mee te gaan naar Scheveningen.

Behalve particulieren probeert Arjan ook zakelijke klanten te vinden voor de beleggingsfondsen van Oppenheim. Om hun rendement wat te verhogen, mogen sommige corporaties een klein deel van hun vermogen in een beleggingsfonds stoppen. Arjan en Remco bevelen bij hun klanten vooral een speciaal fonds aan waarbij 90 procent van de inleg wordt gegarandeerd.

De eerste van vijf verhuurders die in de loop van 2000 in de fondsen van Oppenheim stappen is Vestia, zoals Woningbedrijf Den Haag is gaan heten nadat het op 1 januari 1999 de Delftse stichting Vestia overneemt. In de voorgaande jaren is de corporatie flink gegroeid dankzij overnames van met name Zuid-Hollandse corporaties. Met de uitbreiding van Estrade Wonen en Woongoed Rotterdam is het totale bezit toegenomen tot zo’n 70.000 woningen. Daarmee is Vestia de grootste woningcorporatie van Nederland geworden. Dankzij een gehaaid machtsspel weet Erik Staal zich als enige bestuurder aan de top te handhaven. Staal verhuist het hoofdkantoor naar het oude tentoonstellingsgebouw van het Bouwcentrum, een monumentaal gebouw op Kruisplein 15 in Rotterdam, recht tegenover het centraal station. Op de bovenste ring van het ronde gebouw resideert de leiding van de corporatie, met als prominente figuren directeur Erik Staal en financieel directeur Kees Wevers. Marcel de Vries, de man die Arjan sinds het biljartuitje bij Haighton & Ruth tot een van zijn trouwste klanten mag rekenen, is bij de fusie de verantwoordelijkheid voor het kasbeheer kwijtgeraakt aan Martin Naves, de treasurer van stichting Vestia. Maar Naves voelt zich niet thuis in de haantjescultuur die de mannen uit Den Haag introduceren en gaat in 2001 met vervroegd pensioen.

Vanaf dat moment zijn de kasstromen van de corporatie weer in handen van De Vries. Ook hij heeft zijn kamer op de derde ring en samen met Staal en Wevers vormt hij de treasurycommissie, het gezelschap dat over de financiën gaat. De Vries geniet als kasbeheerder het vertrouwen van zijn superieuren en krijgt grote vrijheid bij het beheren van Vestia’s vermogen. Tegen de beleggingsfondsen van Oppenheim hebben Wevers en Staal geen bezwaar. De fondsen presteren matig, maar zijn wel prachtige producten voor Remco en Arjan. Ze leveren een provisie van ongeveer 3 procent op. Wanneer Marcel de Vries, die met afstand hun grootste klant is, namens Vestia voor 5 miljoen in een fonds stapt, verdient het duo met één deal 150.000 euro.

In de loop van 2002 gebeurt er iets wat Arjan relatief onschuldig voorkomt. Tijdens een uitgebreid diner met De Vries laten Arjan en Remco merken hoe dankbaar ze met hun lievelingsklant zijn. De stemming is goed en op een zeker moment komt ter sprake hoeveel geld Arjan en Remco met de Vestiabeleggingen verdienen. Eigenlijk sneu dat Marcel daar niet van profiteert, concluderen de mannen. Als ze buiten staan, lijkt er een herenakkoord te zijn gesloten: elke keer dat Vestia in de fondsen van Oppenheim belegt, vraagt Marcel bij het eerstvolgende etentje of terrasbezoek of er een paar duizend euro gepind kan worden. Zo begint een regeling die Arjans leven nog jaren zal domineren.

2

EEN LUCRATIEF BEDRIJFJE

Het is stom toeval dat Arjan op een zondagmiddag in het vroege voorjaar van 2003 zijn aanstaande zakenpartner ontmoet. Op een feestje in de Amsterdamse binnenstad bij een oude vriendin van Pascal raakt Arjan aan de praat met een van de andere gasten. Als hij wat over zijn werk heeft verteld, wordt Arjan voorgesteld aan Leroy van Dijk, een lange man van begin dertig met een dikke bos donker haar en een ongeschoren gezicht. Leroy doet ook ‘iets met geld en woningcorporaties’, legt de gast uit. Kort daarop vertrekken de twee mannen naar het dakterrasje, waar ze flink doorhalen en Van Dijk er in een straf tempo een pakje sigaretten doorheen jaagt. Ze gaan al snel helemaal op in hun gesprek.

Net als Arjan is Leroy van Dijk in 1994 in de volkshuisvesting verzeild geraakt. Na zijn hbo-studie wordt hij hoofd backoffice bij Waarborgfonds Sociale Woningbouw, het instituut dat zich garant stelt voor de leningen die corporaties afsluiten. Van Dijk geeft leiding aan ongeveer tien vrouwen en is verantwoordelijk voor de administratieve afwikkeling van alle leningen die WSW goedkeurt. ‘Ik was daar de haan in een kippenhok,’ vertelt hij Arjan.

Van Dijk verveelt zich bij de backoffice en begint steeds meer de kantjes ervan af te lopen totdat hij rond de eeuwwisseling door directeur Gerard Erents wordt gevraagd om de computersystemen van het fonds aan te passen op de overgang naar de euro. Daarna krijgt hij opdracht de zogenoemde ‘vrijwaring’ af te ronden, een project dat al sinds de bruteringsoperatie van 1995 loopt waarbij WSW leningen aan corporaties overneemt van gemeenten.

Als eind 2002 ook dat project is afgerond, heeft Van Dijk een gesprek over zijn toekomst met directeur Erents en diens beoogd opvolger Roland van der Post. Zijn bazen laten hem weten dat er bij het fonds geen carrière voor Van Dijk in het verschiet ligt. Hij heeft veel capaciteiten, zegt Erents tegen zijn medewerker op wie hij gesteld is geraakt. Hij is slim en sociaal erg handig, maar in de ogen van zijn baas past hij niet binnen de organisatie. Volgens Erents is de ambtelijke cultuur van het waarborgfonds niets voor een vrijbuiter zoals Leroy. Die is het daar wel mee eens.

‘We raden je aan om je scriptie eens af te ronden,’ zeggen de directeuren. Ze weten dat Van Dijk al een tijdje probeert om zijn studie economie aan de Universiteit van Amsterdam te voltooien. Zijn scriptie over het zonnekoninggedrag van bestuurders en managers komt maar niet af. Na zes maanden verlof keert hij terug bij WSW, nog altijd zonder bul. Daar krijgt hij de opdracht om te onderzoeken of er in binnen- en buitenland financiers te vinden zijn die met onderhandse leningen in de Nederlandse volkshuisvesting willen investeren.

De zoektocht naar alternatieve financiering voor woningcorporaties is dan al jaren aan de gang. Vooral uit onvrede over het bijna-monopolie van de beide sectorbanken: Bank Nederlandse Gemeenten en Nederlandse Waterschapsbank. De afhankelijkheid van twee geldschieters en de stevige winsten die beide overheidsbanken jaar op jaar uitbetalen aan hun aandeelhouders zijn de corporatiesector een doorn in het oog.

Eind jaren negentig begint WSW daarom met een strategie om de macht van BNG en NWB te breken. Gerard Erents en zijn mensen bezoeken banken om uit te leggen hoe de garantstelling in de volkshuisvesting precies in elkaar zit. Buitenlandse bankiers proberen ze omstandig duidelijk te maken wat sociale woningbouw in Nederland inhoudt. Geen armenzorg, zoals in andere landen, maar 2,4 miljoen woningen die vaak in prima staat verkeren en een solide stroom aan huurinkomsten opbrengen. Om het vertrouwen in het waarborgfonds te vergroten, heeft WSW zelfs een AAA-rating bij de kredietbeoordelaars aangevraagd en ook gekregen. Zo hopen ze beleggers ervan te overtuigen dat een geborgde corporatielening goudgerand is: deze levert een hogere rente op dan Nederlandse staatsobligaties maar is als investering even veilig. Investeerders krijgen door de achtervang van de overheid immers altijd hun geld terug.

Tegelijkertijd heeft een aantal grote corporaties samen met WSW en ABN Amro geprobeerd om zelf obligaties uit te geven, zogenoemde ‘Medium Term Notes’ (MTN). Het idee is dat corporaties hun schulden aan één speciale, nog op te richten corporatiebank verkopen die de gezamenlijke schuld vervolgens verpakt tot obligaties met een AAA-rating. Zo zou de schuld van corporaties op dezelfde manier op de internationale kapitaalmarkt verhandeld kunnen worden als de staatsschulden van landen of de hypotheekschulden die banken hebben uitstaan. BNG en NWB krijgen op die manier serieuze concurrentie van pensioenfondsen, zakenbanken en verzekeraars en worden gedwongen hun tarieven te laten zakken, verwachten ze bij het waarborgfonds.

Tot grote teleurstelling van WSW en de betrokken woningcorporaties strandt het MTN-programma rond de eeuwwisseling. Het lukt niet om genoeg leningen te verzamelen en het helpt evenmin dat de leningen in guldens zijn. Beleggers kopen het liefst obligaties die ruim voorradig en verhandelbaar zijn, zodat ze die kunnen doorverkopen wanneer dat nodig is. Een liquide product heet dat in de financiële wereld. Voor de corporatieobligaties geldt dat niet. Ze vormen te zeer een niche ten opzichte van andere risicoloze leningsvormen, zoals staats- of hypotheekobligaties.

Om diezelfde reden besluiten ABN Amro en Rabobank, die ook na de brutering corporatieleningen blijven afsluiten, zich aan het begin van de 21e eeuw langzaam uit de volkshuisvestingsector terug te trekken. Hoewel WSW er alles aan doet om de riante positie van NWB en BNG af te zwakken, wordt hun marktaandeel dus alleen maar groter.

Bij WSW zijn ze in 2003 nog steeds op zoek naar nieuwe geldschieters voor de volkshuisvesting. Die hoopt het waarborgfonds te vinden in buitenlandse banken die net als BNG en NWB overheden als aandeelhouder hebben en dus net zo voordelig geld kunnen lenen. Zo is er contact met de Europese Investeringsbank in Luxemburg, die namens de EU projecten financiert. Dat loopt uiteindelijk op niets uit. Leroy van Dijk legt contact met het Oostenrijkse Kommunalkredit, een staatsbank die veel gemeentelijke en infrastructurele bouwprojecten financiert. De eerste gesprekken zijn veelbelovend, vertelt Van Dijk aan Arjan op het dakterras. Hij is in Wenen geweest en de Oostenrijkers zijn enthousiast. Ze hebben een aantal producten, bijzondere leningen, die ze graag aan corporaties willen verkopen. Van Dijk is van plan uit dienst te gaan bij WSW en namens Kommunalkredit agent te worden.

Deze kennismaking heeft grote potentie, beseft Arjan direct. Van Dijk is uitstekend op de hoogte van de regels die WSW hanteert en heeft geleerd om leningen te berekenen, maar van het verkoopwerk heeft hij geen kaas gegeten. Over het werk als tussenpersoon zou Arjan hem het nodige kunnen bijbrengen. Arjan vertelt zijn nieuwe vriend dat hij sinds een jaar vooral in aandelen handelt, maar dat dit voor geen meter loopt. Hij wil terug naar het bemiddelen bij leningen voor corporaties, zoals hij bij Haighton & Ruth en BNG deed. Daar had hij ook contact met veel kasbeheerders van corporaties en met buitenlandse banken; die banden zou hij kunnen aanhalen, legt hij Van Dijk voor.

De twee mannen kennen elkaar nog maar net, maar ze hebben een klik en beseffen dat ze elkaar in zakelijk opzicht perfect aanvullen. Ze filosoferen over een gezamenlijk bedrijfje dat tussen investeerders en woningcorporaties kan bemiddelen. Terwijl de middag geleidelijk overgaat in de avond, wordt de stemming op het dakterras almaar beter.

De compagnonswissel

Wat Arjan Van Dijk dat weekend niet vertelt is dat hij zakelijk in een ingewikkelde situatie is beland. Nadat Sal. Oppenheim in 2001 na amper een jaar de stekker uit het callcenter heeft getrokken, kunnen Arjan en Remco niet meer teren op de royale vergoeding die de Duitse bank haar agenten uitkeert. Voor hun inkomsten zijn ze nu volledig afhankelijk van de provisies die ze krijgen wanneer ze voor Oppenheim een klant aanbrengen. Maar particuliere beleggers laten de aandelenmarkt links liggen nu de internetbubbel gebarsten is en Nederland in een recessie verkeert. Goud is zo’n beetje de enige belegging die wel in waarde stijgt. Niet alleen bij particulieren is beleggen uit de mode, ook het speciale Oppenheimbeleggingsfonds voor woningcorporaties loopt niet storm.

De inkomsten van Remco en Arjan vallen vies tegen. De 90.000 euro die ze samen in 2002 hebben omgezet, is bijna volledig te danken aan een paar Vestiadeals. Nadat de compagnons dit bedrag hebben gedeeld en er inkomstenbelasting en onkosten van zijn betaald, blijft er voor Arjan maar weinig over om van te leven. Hij moet een beroep doen op zijn spaargeld.

Interen op reserves voelt niet goed, vooral ook omdat Arjan zich verplicht voelt om voor brood op de plank te zorgen. Een zomer eerder zijn Pascal en hij getrouwd. Het was een groots huwelijk op een landgoed in Gelderland, waar de moeder van Pascal woont. Ze hebben het Scheveningse vissershofje verruild voor een twee-onder-een-kapwoning in het Gooise Laren. De hypotheek van drie ton moet volledig uit Arjans inkomsten betaald worden, want Pascal werkt niet.

Tijdens een van hun etentjes heeft Arjan zijn verslechterde financiële situatie aan Marcel de Vries voorgelegd. Die wil hem wel uit de brand helpen door een grote deal met Oppenheim te sluiten, maar hij verbindt daar één voorwaarde aan: voortaan mag Arjan zijn fee niet langer met Remco delen. ‘Jij doet al het werk terwijl hij vervolgens met de helft van de omzet de bloemetjes buiten gaat zetten. Zo’n compagnon kun je maar beter kwijt zijn,’ vindt Marcel.

Arjan voelt zich er knap lullig onder, maar hij weet ook dat Marcel gelijk heeft. Remco brengt weinig handel binnen, maar profiteert wel volop van de deals die Arjan in de wacht sleept. Hij laat het breed hangen, geeft veel geld uit aan etentjes en rijdt een Jaguar – dezelfde als die waarin de politieke rebel van die dagen, Pim Fortuyn, zich laat rondrijden. Die pronkerige auto zit Arjan niet lekker. Hij is bang dat klanten, vooral de kasbeheerders van woningcorporaties, Remco een patjepeeër vinden en daarom geen zaken met hen willen doen. Intussen vergeet Postuma de Belastingdienst, zodat hij aan het einde van het jaar een fikse schuld heeft.

Een paar weken na hun eerste ontmoeting praten Arjan en Leroy van Dijk in een strandtent verder over een mogelijke samenwerking. Arjan is enthousiast, maar Van Dijk is terughoudend. Hij heeft net een bedrijfje opgericht, First In Finance Alternatives (FIFA), en op eigen kracht het agentschap voor Kommunalkredit binnengesleept. De bank betaalt hem maandelijks een vergoeding van een paar duizend euro en per verkochte lening ongeveer 0,1 procent van het totale bedrag. ‘Ik voel er weinig voor om die inkomsten te gaan delen met iemand die ik amper ken,’ zegt Van Dijk.

Daar kan Arjan begrip voor opbrengen; hij heeft zelf ook een eigen winkeltje waarvan hij de inkomsten niet wil delen. Ze spreken af dat Leroy de vaste vergoeding van Kommunalkredit voor zichzelf mag houden en dat de handel die Vestia binnenbrengt van Arjan blijft. Zo komt zijn nieuwe compagnon ook niet te weten dat hij Marcel af en toe iets toeschuift, denkt Arjan. Wel zullen ze de provisies delen die via andere corporaties binnenkomen, of die contracten nou via Kommunalkredit, Oppenheim of andere banken lopen. Aan het einde van de dag geven de twee mannen elkaar de hand en besluiten ze het samen te proberen.

Kort daarna voert Arjan een slechtnieuwsgesprek met Remco. Hij deelt hem mee dat hun samenwerking is afgelopen en dat hij verder gaat met Leroy van Dijk. Remco is diep teleurgesteld. ‘Ik zou toch ook een rol kunnen spelen? Ik ken die handel net zo goed als jij,’ protesteert hij. Maar Arjan houdt zijn poot stijf: ‘Kijk van wie dit plan nu weer komt, vriend. Jij hobbelt gewoon met mij mee.’ Ze spreken af dat Remco op eigen kracht deals met Oppenheim kan blijven sluiten en ook tegen een lagere provisie klanten mag aanbrengen voor een lening bij Kommunalkredit, maar dat ze niet langer hun inkomsten zullen delen.

Wanneer Marcel hoort dat Arjan met Remco heeft gebroken, stapt Vestia in een nieuw fonds van Oppenheim. Arjan weet zich gered door Marcel. Hij is hem dankbaar; hij kan het geld goed gebruiken, maar voelt dat zijn vriend hem meer in zijn macht krijgt. Vestia is ook de eerste partij die via Leroy van Dijk drie leningen bij Kommunalkredit afsluit. Vanaf dat moment is er vrijwel dagelijks contact tussen Rotterdam en Laren. Marcel ziet de potentie van hun nieuwe bedrijf en wil graag dat het een succes wordt.

De eerste tijd opereren de twee kersverse zakenpartners nog tamelijk solistisch. Leroy heeft in zijn woonplaats Huizen op zolder een werkkamer ingericht en ook Arjan werkt vanuit huis. Hij hanteert zijn oude verkoopstrategie en met opgewekte stem belt hij veelvuldig met de kasbeheerders in zijn netwerk om te horen waar ze mee bezig zijn. Pascal wordt al snel horendol van de decibellen die Arjan dagelijks in zijn werkkamertje produceert. Via een kennis van haar moeder regelt ze een kantoor voor hem in Laren. Het is niet meer dan een oud wit gebouwtje waar ook een vertegenwoordiger in dakbedekkingsmateriaal is gevestigd. Na een half jaar trekt Leroy bij hem in. Het is voor de communicatie beter wanneer ze een kantoor delen, hebben ze gemerkt. Leroy krijgt zijn bureau op de begane grond en Arjan werkt op de eerste etage, waar hij ongegeneerd kan telefoneren. Ze werken vanuit hun eigen bv, Arjan met de naam Greeven Invest en Leroy met FIFA, maar bij corporaties presenteren ze zich eensgezind onder de handelsnaam FIFA of FIFA Finance.

De twee compagnons blijken elkaar inderdaad goed aan te vullen. Arjan is de meer sociale van de twee en functioneert als antenne. Hij onthoudt precies met welke projecten een corporatie bezig is en moedigt Leroy aan om financieel directeuren te bellen die op het punt staan een lening af te sluiten. Arjan is vaak enthousiast en positief over plannen. Als de man van de cijfers en de regels ligt Leroys kracht in het bedenken van financiële constructies die FIFA klanten kan aanbieden. Ook op persoonlijk vlak botert het prima. Leroy is relaxed en trekt zich niet snel iets aan van het oordeel dat anderen over hem hebben. Arjan geniet van die levenshouding en beschouwt zijn compagnon al snel als een van zijn beste vrienden.

De leningen van Kommunalkredit zijn eigenaardige producten en zeer speculatief. Een corporatie betaalt in de eerste twee jaar namelijk een variabele rente, die elke drie maanden wordt herzien. Het verschilt per product hoe die rente wordt berekend, maar doorgaans gaat het om twee of vier keer de Zwitserse driemaands-staatsrente. Na die eerste twee jaren weet een corporatie wel waar ze aan toe is en betaalt ze tien jaar lang een vaste, relatief lage rente. Op zich lijkt dit een gunstige afspraak. De korte Zwitserse staatsrente schommelt in 2003 rond de 0,25 procent, dus corporaties betalen bij aanvang hooguit 1 procent rente. Dat is aanmerkelijk beter dan wat Nederlandse banken vragen. Maar mocht de Zwitserse economie klappen krijgen en de rente bijvoorbeeld naar 4 procent stijgen, dan moeten de corporaties wel 8 of zelfs 16 procent gaan betalen.

Gelukkig voor Arjan en Leroy loopt de Zwitserse economie in die jaren als een uurwerk en presteren de leningen voortreffelijk. Toch laten de meeste woningcorporaties zich er niet door verleiden; het product is te ingewikkeld en ze vinden het merkwaardig dat de leningen gekoppeld zijn aan de Zwitserse rentestand. Kasbeheerders kiezen liever voor een wat duurdere, maar begrijpelijke lening van BNG of NWB.

Slechts enkele grote woningcorporaties stappen via FIFA in de leningen van de Oostenrijkse staatsbank. Zij zien de samenwerking met een nieuwe aanbieder vooral als een kans om de bankiers bij BNG en NWB harder aan het werk te zetten en hopen dat een kaper op de kust ervoor zal zorgen dat de Nederlandse waterschappen en gemeenten minder rijk worden van volkshuisvesting.

Wie heeft het in corporatieland voor het zeggen?

Ten opzichte van de schoorvoetende stemming in de eerste jaren na de brutering kenmerkt de nieuwe gemoedstoestand van corporatiedirecteuren zich vooral door bravoure. Door fusies zijn in de Randstad corporaties ontstaan met een bezit van tienduizenden woningen. Het lukt de directeuren prima om hun organisatie zonder staatsleningen draaiende te houden. Sterker nog: de meeste corporaties houden geld over.

Maar er openbaart zich een eigenaardig probleem: van wie zijn die corporaties nou eigenlijk? Na de bruteringsoperatie van 1995 zijn bijna alle woningbouwverenigingen omgevormd tot een stichting zonder leden. Dat heeft grote voordelen. Zo wordt het gemakkelijker om met andere corporaties samen te werken bij het toewijzen van woningen. Waar iemand vroeger lid moest worden van verschillende corporaties om zo veel mogelijk kans te maken op een sociale huurwoning, kan nu iedereen die ingeschreven staat bij een corporatie in aanmerking komen voor de woningen van alle corporaties in dat gebied. Het nadeel is dat de nieuwe organisaties geen duidelijke aandeelhouders kennen nu er geen leden meer zijn om het beleid van de corporatie goed te keuren. De directeuren leggen verantwoording af aan raden van commissarissen die ze vaak zelf samenstellen. Zo kan het dat sommige corporatiedirecteuren zich eigenaar wanen van ‘hun’ bedrijf. Maar dat zijn ze formeel niet. Onder corporatiedirecteuren, huurdersorganisaties en politici wordt flink gedebatteerd over de kwestie wie het binnen woningcorporaties voor het zeggen heeft: de gemeenten, de huurders of de medewerkers van de corporatie?

Een van de bestuurders die hier met grote stelligheid het antwoord op weet, is Erik Staal, de baas van Vestia. Hij beschouwt de bewoners van de Zuid-Hollandse wijken waar Vestia woningen heeft als zijn aandeelhouders. Voor hen moet een corporatie zich inzetten. Het is een mening die meer directeuren van grote stedelijke woningcorporaties is toegedaan. Op initiatief van onder anderen Staal verenigen ongeveer twintig van hen zich in De Vernieuwde Stad. De leden van dit samenwerkingsverband willen meer doen dan sociale huurwoningen bouwen en beheren. Zij willen hele wijken laten opbloeien, onder meer door te zorgen voor ‘maatschappelijk vastgoed’: scholen, huisartsenposten, buurtcentra en kinderopvang. Zo, is hun volle overtuiging, zullen wijkbewoners gelukkiger burgers worden. Daarmee levert de corporatie maatschappelijk rendement, zoals dat onder volkshuisvesters heet. En dat betaalt zich weer terug in financieel rendement, is de overtuiging binnen De Vernieuwde Stad. Huizen in een florerende buurt zijn immers meer waard dan huurwoninkjes in een achterstandswijk.

In Den Haag worden er kritische kanttekeningen geplaatst bij de enorme taak die de corporaties zichzelf toebedelen. In zijn nota Mensen, Wensen, Wonen schrijft staatssecretaris van Volkshuisvesting en Stedenbeleid Johan Remkes in 2000 dat de directeuren van corporaties wel over erg veel vrijheid beschikken. Het toezicht vanuit de overheid moet beter worden geregeld, adviseert hij. Toch is de teneur in de politiek dat de bestuurders goed bezig zijn. De Partij van de Arbeid schrijft in 2002 zelfs in haar verkiezingsprogramma dat corporaties ‘de ruimte moeten krijgen om zich te ontwikkelen tot sociale ondernemers’ en dat ‘betuttelende regeltjes’ moeten wijken.

Sociaal ondernemen wordt dé term in corporatieland, maar om dat te doen hebben de volkshuisvesters geld nodig. Ze zijn immers vooral steenrijk in de letterlijke betekenis van het woord: ze bezitten veel stenen. De waarde daarvan is alleen te gelde te maken door woningen te verkopen of ze als onderpand voor leningen te gebruiken.

Op dat vlak wordt er veel geklaagd over WSW. Het waarborgfonds hanteert in de ogen van ambitieuze corporatiedirecteuren te strenge leennormen. Corporaties mogen ‘maar’ 50 procent lenen van de geschatte waarde van hun woningbezit, terwijl particulieren een hypotheek kunnen krijgen voor 120 procent van de waarde van hun woning. Voordat het fonds die normen zal aanpassen, is een lange adem nodig, weten de corporatiebestuurders. Voorlopig zal het geld om in volkshuisvesting te investeren vooral moeten komen van leningen met een zo laag mogelijke rente.

Arjan en Leroy zijn zich ervan bewust dat zij van deze situatie kunnen profiteren mits ze solide buitenlandse banken weten te vinden die simpele leningen verstrekken. Niet zo ingewikkeld als die van Kommunalkredit en onder de prijs van BNG. En dat lukt. Ze hebben succes bij Depfa, de Duitse bank waarmee Arjan bij Haighton & Ruth al zakendeed. Depfa werd in 1922 als Deutsche Pfandbriefbank opgericht door de Pruisische regering met de speciale opdracht woningbouwprojecten te financieren. In 2002 verplaatst Depfa het hoofdkantoor naar Dublin omdat de bank daar minder belasting hoeft te betalen. Arjan en Leroy vliegen in 2003 naar de Ierse hoofdstad om een Nederlands agentschap in de wacht te slepen. Ze keren tevreden terug: de bank heeft hun een fee van 0,1 procent beloofd op elke lening die ze afsluiten.

Een schimmige constructie

In dezelfde tijd begint Marcel de Vries voor het eerst te klagen over Arjans gebrekkige betaalmoraal. Na het etentje waarbij Arjan voor De Vries geld heeft gepind, is er min of meer een regeling ontstaan. Elke keer dat Vestia in de fondsen van Oppenheim belegt, ontvangt de kasbeheerder ongeveer 20 procent van Arjans provisie. Maar Arjan geeft het geld nooit uit zichzelf; De Vries moet er steeds om vragen als de twee elkaar ontmoeten. ‘Sorry,’ zegt Arjan dan. ‘Ik vergeet het gewoon.’

Daarom heeft De Vries een handige constructie bedacht. Hij stelt voor dat Arjan een nevenrekening opent bij zijn zakelijke rekening van de Rabobank. Na elke deal moet Arjan direct het afgesproken bedrag overmaken naar die rekening. ‘Als je mij dan de pinpas geeft, behoort dit soort gezeik tot het verleden,’ zegt Marcel. Arjan stemt toe.

In de loop van 2004 krijgt Arjan een telefoontje van zijn vriend uit Rotterdam. ‘Volgens mij ben ik iets moois op het spoor,’ zegt Marcel. Een van zijn contacten, een intermediair, heeft hem gewezen op een zeer lucratieve spaarrekening van Robeco die speciaal voor stichtingen en verenigingen in het leven is geroepen. De rente is even hoog als op de particuliere markt en dat is aanzienlijk meer dan bedrijven normaal gesproken ontvangen op hun spaarproducten. Weliswaar heeft Vestia een geschat vermogen van enkele tientallen miljarden euro’s, bijna duizend werknemers en een maandelijkse huuropbrengst van rond de 15 miljoen euro, de corporatie is een stichting. Aan de voorwaarden van de spaarregeling bij Robeco voldoet ze even goed als de stichtingen Historisch Oost-Knollendam of Red een Hond.

Arjan belt direct met Robeco. Het verhaal blijkt te kloppen. Waar banken op zakelijke spaardeposito’s 2 procent rente uitkeren, biedt Robeco zijn spaarders ruim 3 procent. Een vol procentpunt meer. Elk miljoen dat Vestia bij Robeco stalt, levert de corporatie jaarlijks 10.000 euro extra op.

Niet alleen Vestia wordt hier beter van, ook voor Arjan is dit een buitengewoon aantrekkelijke deal. Wanneer tussenpersonen een klant voor deze rekening aanbrengen, worden ze beloond met 0,25 procent provisie, 25 basispunten in het jargon van de financiële wereld. Dat is een flinke promotie ten opzichte van de tarieven die op de zakelijke markt gebruikelijk zijn. Intermediairs krijgen daar een fee van maximaal 10 basispunten, maar meestal is de vergoeding veel lager. Wanneer Vestia 100 miljoen euro bij Robeco parkeert, en Arjan twijfelt er niet aan dat Marcel heel wat miljoenen zal stallen, verdient Arjan 250.000 euro. Niet eenmalig, maar jaarlijks en zolang het geld van Vestia op de rekening staat. Dat is makkelijk verdiend.

Het maximumbedrag dat per stichting op de spaarrekening van Robeco mag worden gestort, bedraagt 2,5 miljoen euro. Daar is gelukkig gemakkelijk omheen te manoeuvreren. Vestia bestaat namelijk niet uit één stichting; onder de Rotterdamse holding hangt een hele kerstboom aan stichtingen. Voor elk van die dochters kan Marcel bij Robeco 2,5 miljoen sparen. Een korte belronde leert Arjan dat zeker zeven andere banken, onder meer Hoge Huys en Westland Utrecht Bank, vergelijkbare spaarproducten hebben met dezelfde provisies.

Als hij Marcel van zijn bevindingen op de hoogte brengt, zijn ze beiden opgewonden. In Marcels stem hoort Arjan ook triomf. De kasbeheerder laat niet na te benadrukken dat hij zijn vriend aan een heel mooi verdienmodel heeft geholpen. Als hij kort daarop belt voor een eetafspraak, voelt Arjan de bui al hangen.

‘Dankzij mij ga je nu echt veel geld verdienen,’ zegt Marcel in een restaurant in de Rotterdamse binnenstad. Het is niet meer dan logisch dat hij daar zijn deel van krijgt, maar de bedragen zijn te groot geworden om zomaar via een Rabobankpas te pinnen.

Bovendien vindt hij deze constructie ook geen succes. Vaak maakt Arjan niet op tijd geld over naar de Raborekening. Dat heeft De Vries al eens in een gênante positie gebracht toen hij een weekend met zijn vrouw Jennifer op landgoed Het Roode Koper in Leuvenum logeerde. Het hotel, aan de rand van de Veluwe, staat bekend om zijn goede keuken en Marcel, die een liefhebber is van haute cuisine en wijn, is er flink uit de band gesprongen. Tot zover geen vuiltje aan de lucht, maar als Marcel bij vertrek wil betalen met Arjans Rabopas blijkt er geen saldo op de rekening te staan. Zelf heeft Marcel ook geen krediet meer en dus moet hij aan de balie een regeling treffen met het personeel. Hij gaat af als een gieter. Woedend schrijft hij Arjan een mailtje dat als onderwerp heeft IK STOND VOOR LUL!

Nu De Vries zo’n belangrijke ontdekking voor FIFA heeft gedaan, wil hij hun financiële afspraak op een andere manier regelen.

‘Hoe wil je het dan doen?’ vraagt Arjan hem.

Dat weet Marcel nog niet, maar hij gaat erover nadenken. Enkele dagen later heeft hij zijn plan klaar. Bij zijn huisbank ABN Amro heeft hij een nevenrekening met de naam Inventus geopend – de naam is een verwijzing naar de inventiviteit van de bedenker – en daar kan Arjan het geld naar overmaken. Op het rekeningafschrift lijkt Inventus een bedrijf, maar dat is het niet want dan zou Marcel via de Kamer van Koophandel gemakkelijk getraceerd kunnen worden.

En gaat Marcel dan ook facturen sturen, wil Arjan weten.

Nee, is het antwoord. Arjan kan hem een creditfactuur sturen, een administratief bewijs dat je iemand een bepaald bedrag gaat betalen. Speciaal voor Inventus heeft De Vries een postbus geopend; daar kunnen de rekeningen heen.

Arjan vindt het maar een schimmige constructie. Mag dat eigenlijk wel, wil hij van Marcel weten. Kunnen ze het niet op een andere manier oplossen? Kan Marcel bijvoorbeeld niet bij FIFA in dienst komen?

Maar voor Marcel is het zonneklaar: de constructie die hij heeft uitgedacht, is legaal. Hij heeft de casus aan een kennis voorgelegd die bij de fiscus werkt en die heeft bevestigd dat de constructie is toegestaan. Bovendien zal Marcel elk jaar netjes de fiscus betalen zodat van belastingontduiking geen sprake is. Ook wat Vestia betreft is er geen vuiltje aan de lucht, bezweert hij: ‘In mijn arbeidscontract staat nergens dat ik geen neveninkomsten mag hebben.’

Arjan wil rustig nadenken over het plan. Hij twijfelt er niet aan dat Marcel dit juridisch goed heeft uitgedacht, daar is hij immers accountant voor. Maar met deze constructie lijkt hun afspraak veel serieuzer dan het overhandigen van wat contanten. Daar komt bij dat Leroy er niks van mag weten. De heimelijkheid waarmee de Inventusconstructie is omgeven, zit hem dwars.

Daar staat tegenover dat Marcel met de gunstige spaarrekening van Robeco op de proppen kwam, redeneert Arjan. Hij is zijn vriend er heel dankbaar voor, net als voor de deals met Oppenheim en Kommunalkredit. Daarmee heeft Marcel FIFA enorm op weg geholpen. Door in te stemmen met het voorstel van De Vries blijft FIFA bovendien verzekerd van diens gunfactor. Dat de grootste en financieel kerngezonde corporatie zakendoet met Arjan en Leroy maakt FIFA een interessante businesspartner voor banken en andere corporaties. Arjan laat zich overtuigen dat de regeling door de beugel kan. Hij wil het graag geloven. Sinds begin van het jaar is hij vader van een zoon en hij heeft als kostwinner geen zin om de toekomst van zijn bedrijf op het spel te zetten door ruzie met De Vries te maken. Hij gaat akkoord.

Maar daarmee is de kous niet af. ‘Als ik voortaan belasting ga betalen, moet mijn aandeel meer worden dan ik tot nu toe kreeg,’ vindt Marcel. Hij eist 50 procent van Arjans provisie. Die vindt dat redelijk, maar als Marcel ook nog eens een deel wil hebben van de omzet die FIFA verdient aan andere corporaties die hun geld op lucratieve spaarrekeningen zetten, wordt het Arjan te gortig.

‘Die omzet hebben jullie ook voor een groot deel aan mij te danken’, redeneert Marcel. ‘Ik ben eigenlijk jullie stille vennoot.’

‘Laten we je dan ook een stille vennoot van FIFA maken,’ stelt Arjan voor.

Die optie wijst Marcel af. Dan zou Leroy in het complot betrokken worden en daar heeft hij geen zin in.

Zo blijft het dus bij de afspraak dat Arjan voortaan de helft van zijn provisie op Vestiadeals naar Marcel zal doorsluizen. ‘Dan vang jij wel het meest,’ merkt Marcel op. ‘Je eet van twee walletjes: je verdient aan mij en aan Leroy.’

‘Ik mag dan misschien wel het meest verdienen, maar jij beurt nog een ton salaris bij Vestia, je rijdt een auto van de zaak en er wordt pensioen voor je opgebouwd,’ antwoordt Arjan. ‘Dus wie eet hier nou eigenlijk van twee walletjes?’ En daarmee wordt de kwestie afgedaan.

Een spreadsheet vol vergoedingen

De bedragen die via FIFA op spaarrekeningen worden gestald, groeien als kool. Vestia gaat daarin voorop. Zo parkeert Marcel tientallen miljoenen euro’s bij verschillende banken. Het gaat om kasgeld van Vestia, maar ook om bedragen die hij tegen iets meer dan 1 procent rente kan lenen bij BNG en vervolgens met 2 procent rente wegzet bij Robeco of een van de andere spaarbanken. Arjan en Leroy weten ook andere corporaties te interesseren voor deze slimme spaarregeling. Leroy mag als exclusief vertegenwoordiger van Kommunalkredit geen producten van andere banken aanbieden. Alle contracten met de spaarbanken lopen dus via Greeven Invest, de bv van Arjan. Terwijl hij in 2003 nog 227.000 euro omzette, loopt dat bedrag in 2004 op naar 663.000 euro.

De bankiers namens wie Arjan als bemiddelaar optreedt, weten niet wat hun overkomt. Normaal gesproken knijpen ze hun handen dicht als een klant een ton bij ze stalt. Nu gaat het plotsklaps om miljoenen. Ook zij krijgen een vergoeding wanneer ze veel spaargeld binnenhalen. In de ogen van de bankiers zijn corporaties dus geweldige klanten.

Als hun nieuwe handel lekker loopt, komt Marcel in de nazomer van 2004 met zijn eerste declaratie. In een spreadsheet heeft hij nauwkeurig alle leningen bijgehouden die Vestia heeft gesloten. In een aparte kolom staat tot op de cent nauwkeurig wat hem toekomt. Dat bedrag mag Arjan overmaken naar Inventus. Over heel 2004 betaalt Arjan 227.366 euro door aan De Vries. Bij Vestia weet niemand daarvan. Binnen de corporatie is niet eens bekend dat de kasbeheerder met een tussenpersoon werkt bij het stallen van spaargeld; op de afschriften die Robeco en andere banken sturen staat niets over Greeven, FIFA of een provisie vermeld.

Van Marcels voorstel dat Arjan creditfacturen zal sturen, komt niets terecht. Greeven is een sloddervos als het op administratie aankomt. Facturen verstuurt hij omdat hij anders geen geld krijgt, maar aan creditfacturen verdient hij niets. Bovendien vraagt er niemand naar. Ook zijn accountant van PricewaterhouseCoopers niet. Die ziet rekeningafschriften waarop met enige regelmaat 45.000 euro ‘omzetprovisie’ wordt overgemaakt naar Inventus, maar stelt geen vragen. Blijkbaar is het zo ook goed, denkt Arjan.

Bij Robeco zijn ze blij met de tientallen miljoenen euro’s die Vestia bij de bank heeft ondergebracht. Dat uit de bank door De Vries en Greeven zo af en toe in de watten te leggen met etentjes, golfuitjes en een zeiltrip, rijkelijk voorzien van oesters en champagne. Maar De Vries is ook een lastige klant. Elke keer als er een renteherziening zit aan te komen reageert hij scherp. Zodra de rente naar zijn zin iets te ver daalt, dreigt hij het geld van Vestia weg te halen. Heel anders dan de meeste particulieren doen; die zitten doorgaans te suffen terwijl banken langzaam de rente terugdraaien, wat in belangrijke mate hun verdienmodel bepaalt.

Aan zo’n grote klant als Vestia zitten voor spaarbanken risico’s. Om aan het ingelegde geld van spaarders te verdienen, beleggen de banken het voor langere perioden op de kapitaalmarkt. Ze willen er dus van op aankunnen dat het spaargeld voor langere tijd wordt gestald. Als het geld afkomstig is van veel kleine spaarders zal dat het geval zijn. Zolang de economie niet instort, zullen ze nooit allemaal tegelijk hun rekeningen plunderen. Maar bij een grote klant als Vestia bestaat het risico dat die in één keer het geld weghaalt.

Per ingelegde euro verdient Robeco dus minder aan Vestia dan aan voetbalverenigingen, waar de penningmeester amper de afschriften doorkijkt, en loopt de bank meer risico. Arjan vermoedt dat om die reden Robeco hem in de loop van 2004 opbelt. Ze vinden zijn fee van 25 basispunten, 0,25 procent van het totaal belegde vermogen per jaar, te hoog. Die staat niet in verhouding met de prestatie die hij heeft geleverd, krijgt Arjan te horen. En daarom stelt Robeco voor om de marge terug te brengen naar 15 basispunten.

Daar is Arjan behoorlijk pissig over. ‘Dat kunnen ze toch niet maken,’ klaagt hij door de telefoon tegen Marcel. Ook De Vries vindt het belachelijk en bovendien slecht voor zijn eigen portemonnee. Hij belt direct met Robeco en deelt de bank mee dat hij alle lopende rekeningen opzegt. Als de verbouwereerde bankmedewerker vraagt waarom, krijgt ze een duidelijk antwoord: ‘Ik vind dat jullie niet fatsoenlijk met mijn tussenpersoon omgaan.’

‘Dus als we meneer Greeven evenveel blijven betalen, laat je het geld staan,’ vraagt de medewerker.

‘Ja’, antwoordt De Vries.

Als hij hoort wat Marcel heeft gedaan, schrikt Arjan. ‘Dan denken ze toch direct dat ik jou geld geef? Straks komt uit dat ik jou betaal en dan kan ik mijn toko wel sluiten.’

Marcel maakt zich daar geen zorgen over. ‘Ze zullen vast iets vermoeden, maar daarvoor gaan ze echt niet de enorme winsten op het spel zetten die ze via ons verdienen.’ Hij houdt Arjan voor dat de accountmedewerkers van Robeco bonussen uitgekeerd krijgen op basis van de hoeveelheid geld die ze binnen weten te hengelen. Die willen zo’n klant echt niet kwijt. ‘Let maar op,’ voorspelt de kasbeheerder. ‘Ze gaan gewoon overstag en houden jouw fee op 25 basispunten.’

Dat heeft Marcel goed ingeschat. Arjans contactpersoon bij Robeco belt naar Laren om op te merken hoe eigenaardig het is dat een klant wegloopt omdat zijn tussenpersoon te weinig betaald krijgt, maar Arjan heeft zijn verhaaltje inmiddels klaar. ‘Ik verreken die fee met Vestia in leningen die ik voor ze sluit,’ legt hij uit. Daarmee is tot zijn verrassing en grote opluchting de kous af.