Voor moeder, vader en Crosby

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2015 Paul Fischer

Oorspronkelijke titel A Kim Jong-Il Production

Oorspronkelijke uitgever Flatiron Books, New York

© 2015 Nederlandse vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen /Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Auteursfoto Roberta Mataityte

Ontwerp omslag Paul Pollmann / gebaseerd op ontwerp van Graham Humphreys

E-BOOK ISBN 978 90 468 1839 8

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2015 met ISBN 978 90 468 1838 1

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1838 1 (1e druk 2015)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/fischer

Inhoud

Enkele opmerkingen over bronnen, methode en namen

Rolverdeling

Proloog: augustus 1982

Eerste spoel: Lotsbestemmig

1 Foto genomen op het gazon van het Blauwe Huis

2 Regisseur Shin en Madame Choi

3 Een garnaal tussen walvissen

4 Een dubbele regenboog boven de berg Paektu

5 De eerste liefdes van Kim Jong-il

6 Vaders en zonen

7 Pyongyang en het witte doek

8 Een kus van drie seconden

9 De Repulsebaai

Tweede spoel: Gasten van de Geliefde Leider

10 Het Kluizenaarsrijk

11 Beschuldigd

12 Musicals, films en ideologische studies

13 In de val gelopen

14 De anderen

15 Ontsnapping uit de Kastanjevallei

16 Shin Sang-ok stierf hier

17 De martelhouding

18 Bureau 39

19 De hongerstaking

20 Regisseur Shin komt

Pauze: De Volksactrice Woo In-hee

Derde spoel: Geproduceerd door Kim Jong-il

21 Weer samen

22 De taperecorder

23 Licht! Camera!...

24 Weg uit het noorden

25 Net een Europese film

26 De persconferentie

27 Zelfde bed, verschillende dromen

28 Een druk filmschema

29 Het ijzervretende monster

30 Wenen

31 Van Kim naar Kim

32 Amerikaans staatsburger

Epiloog: 2013

Tot slot

Dankwoord

Beknopte bibliografie

Enkele opmerkingen over bronnen, methode en namen

De voornaamste bron voor dit boek is het eigen verhaal van Shin Sang-ok en Choi Eun-hee over hun tijd en ervaringen in Noord-Korea. Shin en Choi hebben diverse artikelen en persoonlijke herinneringen geschreven over de jaren waarin zij voor Kim Jong-il hebben gewerkt. Deze vormden de basis voor mijn onderzoek en het vastleggen van dit verhaal. Daarbij heb ik gegevens en feiten vergeleken met andere verhalen uit diezelfde periode en met nieuwsarchieven, wetenschappelijk onderzoek en eigen interviews. Ik heb zelf bijna vijftig interviews gehouden met personen die in dit verhaal voorkomen en ook met overgelopen Noord-Koreanen. Het betrof mensen die een rol speelden in het verhaal van Shin en Choi, of gewone burgers die in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw in Noord-Korea woonden en mij informatie konden verstrekken over die tijd. Hoewel Noord-Korea voor buitenstaanders grotendeels een mysterie blijft, beschikken we tegenwoordig wel over middelen om informatie na te trekken. Door ontsnapte Noord-Koreanen beschreven gebouwen en opvallende plekken kunnen bijvoorbeeld via Google Earth worden gelokaliseerd. Waar mogelijk heb ik in Zuid-Korea, Oostenrijk, Duitsland, Hongarije, Hongkong en natuurlijk Noord-Korea de plekken bezocht waar het verhaal zich afspeelt.

De fysieke beschrijvingen in de tekst zijn grotendeels ontleend aan foto- of filmmateriaal uit de bewuste periode. Dialogen zijn alleen tussen aanhalingstekens gezet als ze in de oorspronkelijke bron, zoals de memoires van Shin en Choi, ook tussen aanhalingstekens staan. Af en toe heb ik een dialoog ingekort, maar ik heb alles in het werk gesteld om geen afbreuk te doen aan de toon en de strekking. Wanneer die dialogen in verschillende bronnen voorkomen, heb ik gekozen voor de vertaling die mij binnen de context het meest accuraat en natuurlijk leek. Soms heb ik de oorspronkelijke bron opgespoord en door een professionele native speaker een nieuwe vertaling laten maken. Mijn eigen Koreaans is uiterst rudimentair, zodat eventuele beoordelingsfouten uiteraard geheel voor mijn rekening komen.

Iedereen weet inmiddels wel dat als gevolg van het isolement en het gebrek aan openheid van Noord-Korea vaak alleen maar op het woord van de verteller kan worden afgegaan. Waar mogelijk heb ik geprobeerd de feiten te checken. Aan het eind van het boek ga ik uitvoeriger in op de wijze waarop ik de persoonlijke versie van de feiten, zoals vermeld door Mr. Shin en Madame Choi, heb geverifieerd.

Bij Koreaanse namen staat de ‘achternaam’ vooraan, gevolgd door de persoonlijke naam: zo is Kim de familienaam en Jong-il de voornaam. Omdat er geen vaste spellingsregels zijn (Kim Jong-il wordt ook wel geschreven als Kim Chong-il en Choi Eun-hee als Choe Un-hui), heb ik bij alle namen in dit boek voor de meest gebruikelijke spelling gekozen. Bij twijfel heb ik ervoor gekozen de namen te schrijven op de voor de westerse lezer meest toegankelijke manier.

Tot het begin van de twintigste eeuw gebruikten de Koreanen geen familienaam. Pas toen het schiereiland door het Japanse keizerrijk werd gekoloniseerd, werden de Koreanen daartoe wettelijk verplicht. De overgrote meerderheid van de Koreanen greep deze mogelijkheid aan om het prestige van hun geslacht te verhogen en te kiezen voor een van de handvol familienamen als Kim, Lee, Park, Pak en Shin die toebehoorden aan de landadel. Hierdoor komen onder de meer dan 75.000.000 Koreanen slechts ongeveer 270 achternamen voor. Personen in het boek met dezelfde achternaam zijn daarom meestal niet aan elkaar verwant, tenzij specifiek aangegeven.

Rolverdeling

PROLOOG

Augustus 1982

Het laatste wat Shin Sang-ok zich herinnerde was dat hij in zijn cel zat, zijn eigen hartslag niet meer voelde en te zwak was om te bewegen of te staan. Al bijna twee jaar zat hij opgesloten in een Noord-Koreaans detentiecentrum, in een krappe isoleercel die nauwelijks groot genoeg was om in te kunnen liggen. Een kleine spleet hoog in de muur met dikke stalen tralies ervoor diende als venster. Het wemelde er van het ongedierte dat door scheuren in de vloer naar binnen kwam. De hele dag moest hij stokstijf in dezelfde positie blijven zitten, onbeweeglijk met gebogen hoofd, anders stond hem nog meer straf te wachten. De enige onderbreking was het middagmaal van dertig minuten, het avondmaal van tien minuten en dertig minuten ‘zonnen’ op de binnenplaats.

Hij was in hongerstaking gegaan maar op de vijfde dag bewusteloos geraakt. Toen hij weer bijkwam, lag hij in de ziekenboeg. De hete augustuslucht was klam van het vocht, ademen kostte hem de grootste moeite. Een stekende hoofdpijn maakte denken onmogelijk. Zijn mond voelde droog, als van metaal, en hij had hevige maagkrampen. De geringste beweging deed hem pijn.

‘Deze hier haalt het waarschijnlijk wel,’ zei een stem. ‘Hij bewoog net zijn tenen.’

Shin opende knipperend zijn ogen. Een overheidsfunctionaris stond bij zijn bed, met naast hem een hooggeplaatste officier. Achter hen stond een gevangenbewaarder aandachtig toe te kijken. De twee mannen waren druk met elkaar in gesprek, maar richtten zich geen enkele keer direct tot Shin. Na korte tijd vertrokken ze alle drie weer.

Pas toen drong het tot Shin door dat er zich nog een andere gevangene in het vertrek bevond. De gedetineerde schoof een stoel naast het bed van Shin en bracht hem een blad met eten. Shin kende hem. Het was een gevangene met een bevoorrechte positie. In ruil voor allerlei werkjes zoals vegen, boenen, eten serveren en het overbrengen van boodschappen, genoot hij meer vrijheid en mocht hij langer zijn cel uit. Vaak verkreeg zo iemand die positie door als informant te fungeren, en dat was ook bij hem het geval.

‘Eten,’ zei de ander.

Shin keek naar het blad met eten: rijstsoep, een kom met een stoofgerecht, en een ei. Vergeleken met het normale gevangenisvoedsel was het een luxemaal. Maar Shin weigerde er iets van te nemen. Toen de informant wat soep uit de kom lepelde en hem probeerde eten te geven, kneep Shin zijn mond stijf dicht. ‘Neem wat,’ drong de man aan. ‘Het zal je goed doen. Je moet wat eten.’ De man bleef aandringen en ten slotte gaf Shin toe. Aanvankelijk maakte alleen al de gedachte aan eten hem misselijk, maar na één hap merkte hij opeens hoeveel honger hij had. Hij werkte gretig het grootste deel van de maaltijd naar binnen, maar liet als dank ook wat voor de informant achter.

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg Shin.

‘Je was gisteren niet op het appèl,’ zei de ander. ‘Ik ging kijken wat er aan de hand was en vond je bewusteloos op de grond. Je had hun gezichten moeten zien. Ze waren doodsbang dat je door hun schuld zou sterven. Ze lieten de dokter halen. Die voelde je pols en liet je hierheen brengen. Het zal een hele opluchting voor ze zijn nu ze weten dat je het haalt.’

De medegevangene keek hem onderzoekend aan. ‘Nu weet ik zeker dat je een belangrijk persoon bent. Het kan hier niemand wat schelen als een gevangene doodgaat. Ik ben ook een keer in hongerstaking gegaan. Ze vertelden me dat een man binnen tien dagen van de honger sterft en een vrouw binnen vijftien dagen. Het duurde niet lang of ik gaf het op en smeekte om eten. Ik heb gehoord dat belangrijke gevangenen die in hongerstaking gaan worden vastgebonden en via een trechter gedwongen gevoed worden. Maar zelfs dat hebben ze niet bij jou gedaan. Ze wilden je niet vernederen, zeiden ze. Dat bewijst wel hoe belangrijk je bent.’

‘Wie was die militair?’ vroeg Shin. ‘Ik ken hem niet.’

Het was de minister van Volksveiligheid, wist de ander hem te vertellen, verantwoordelijk voor de handhaving van de wet in het land. ‘Het is de eerste keer dat ik de minister van Volksveiligheid de moeite heb zien nemen om naar de gevangenis te komen alleen maar omdat een gevangene van de honger dreigt te sterven. Hij heeft ze de huid vol gescholden.’

‘Dat meen je niet.’

De informant schudde nadenkend zijn hoofd. ‘Je moet wel hoog bij hen staan aangeschreven dat ze zich zo veel zorgen om je maken. Ken je iemand? Wie ken je?’

Shin sloot zijn ogen. Hij dacht aan wat zich om hem heen afspeelde: aan de gevangenen die met elkaar communiceerden door op de muren te tikken, aan degenen die plotseling naar de binnenplaats werden gebracht om geëxecuteerd te worden, aan hun wrede en gewelddadige bewakers. Bijna twee jaar lang had hij, zonder te weten waarom, gevangengezeten en was hij beestachtig behandeld. Toch kende hij helemaal niemand in het land.

Shin Sang-ok was 55 jaar, gescheiden en had vier kinderen. Hij was de beroemdste filmregisseur in zijn geboorteland Zuid-Korea, waar hij enorme kassuccessen had behaald, elke mogelijke prijs had gewonnen en in het gezelschap van presidenten had verkeerd. Vier jaar eerder was zijn ex-vrouw Choi Eun-hee, de beroemdste actrice van Zuid-Korea, verdwenen tijdens een verblijf in Hongkong. Toen hij haar probeerde te vinden, hadden ze hem erin geluisd en ontvoerd. Na een periode van minder streng huisarrest zat hij nu opgesloten in Gevangenis Nummer 6, op twee uur rijden van Pyongyang, de hoofdstad van Noord-Korea.

Nee, Shin kende niemand en nog steeds wist hij niet waarom ze hem hadden ontvoerd. Maar één ding wist hij wel.

Hij wist wie daartoe de opdracht had gegeven.

In Pyongyang, vele kilometers van de stinkende cellen en gangen van Gevangenis Nummer 6 vandaan, dronk Kim Jong-il zijn glas Hennessy in één teug leeg, zette het neer en keek toe terwijl een ober het zwijgend weer volschonk.

Om hem heen was het feest in volle gang, het was een van de wekelijkse banketten die Kim organiseerde voor de hoogste leden van het Centraal Comité van de Arbeiderspartij. De grote, hel verlichte zaal was overdadig versierd met opzichtige namaakbloemen en gekleurde discolichten. Aan de gedekte tafels rond de dansvloer deden partijkaders en functionarissen van het Centraal Comité zich te goed aan het heerlijke eten. Er waren westerse gerechten als kreeft, biefstuk en zoete lekkernijen, en Koreaanse schotels, zoals koude noedels, kimchi, boshintang (hondensoep), haaienvinnensoep, jokbal (varkenspoot in gekruide sojasaus) en er was berenpoot, speciaal ingevlogen uit Rusland. Ze dronken cognac, champagne, soju (een gedestilleerde rijstdrank) en andere Noord-Koreaanse specialiteiten, zoals ginsengwijn, met de knoestige wortels nog in de fles, en ‘slangenwijn’: graanalcohol in stopflessen met daarin een dikke aspis (gifslang). Mooie jonge vrouwen van vijftien tot begin twintig bewogen zich dansend, flirtend en giechelend door de hal. Ze droegen weinig verhullende kleding en sommigen van hen gaven massages. Velen zouden later de gasten seksueel ter wille zijn. De meisjes stonden bekend als de Gippeumjo, de Vreugdebrigade, en werden geselecteerd op scholen in het hele land. Daarna kregen ze zes maanden lang een opleiding in omgangsvormen, gedrag en seks- en massagetechnieken. Zolang ze hun diensten verleenden, mochten ze geen enkel contact hebben met hun familie, die rijkelijk werd beloond voor de bevoorrechte positie van hun dochter. Men zei dat Kim Jong-il zelf alle meisjes van de Gippeumjo uitkoos.

Musici speelden een mix van Noord-Koreaanse en Russische volksliederen en eigentijdse Zuid-Koreaanse pophits. Vrijwel alle volwassen Koreaanse mannen rookten in die tijd en de lucht stond stijf van de tabaksrook. Na het eten was het voor de mannen tijd om een gokje te wagen – mahjong of blackjack – of een dansje te maken met de beschikbare meisjes: de foxtrot, disco of blues.

Kim zat aan de hoofdtafel. Hij had een vlezig, ovaal gezicht, donkere ogen, een kleine mond met volle lippen en een brede, korte neus. Hij droeg een vierkante bril, kleiner dan de kenmerkende bril die hij later droeg. Het liefst kleedde hij zich in een grijze of blauwe tuniek met een maokraagje, nog niet in de kakikleurige pakken die hij de laatste twintig jaar van zijn leven zou dragen. Hij was 1 meter 58 lang, maar droeg plateauschoenen van 12 centimeter en had een hoog, jongensachtig, wijd uitstaand kapsel om zijn kleine gestalte te maskeren (de meisjes van de Vreugdebrigade mochten maximaal 1 meter 58 zijn, voor het geval dat). Hij was de zoon van de Grote Maarschalk Kim Il-sung, de militaire held, stichter en Grote Leider van de Democratische Volksrepubliek Korea. Officieel was Jong-il het hoofd van de afdeling Propaganda en Agitatie en directeur van de daaronder vallende sectie Cultuurkunsten. Maar terwijl zijn vader nog de officiële leider van het land was, was Jong-il al vanaf 1982 de feitelijke machthebber. Aan de schoolkinderen in het land werd verteld hoe vriendelijk, gevoelig en zorgzaam hij was; ze werden geïnstrueerd hem Geliefde Leider te noemen. Maar hoewel hij inmiddels 41 was, hadden de Noord-Koreanen nog nooit zijn stem gehoord.

Gewoonlijk vormde Jong-il het middelpunt van deze bijeenkomsten. Hij vertelde graag sterke verhalen en vieze moppen, gaf de band instructies en kon er groot genoegen in scheppen de ja-knikkers voor zich te laten kruipen.

Maar die avond was Kim elders met zijn gedachten: bij speelfilms. Na het feest, in de vroege ochtenduren, zou de aan slapeloosheid lijdende Kim met een handjevol mensen in een van zijn filmzalen gaan kijken naar een van de nieuwe producties van de door de staat gerunde filmstudio’s. Tot zijn ongenoegen waren de laatste tien jaar zijn filmploegen steeds meer van hetzelfde gaan produceren en ging er steeds minder inspiratie van de films uit. Het was niet te verwachten dat deze films zijn volk nog lang zouden kunnen blijven boeien, laat staan dat ze indruk zouden maken in het buitenland, zoals hij zijn leven lang had geambieerd. Ze waren gewoon niet goed genoeg. Nog niet, in elk geval. Vier jaar eerder had hij een plan bedacht om hier wat aan te doen, maar dat was op niets uitgelopen. Hij had zijn gasten Shin Sang-ok en Choi Eun-hee uitstekend behandeld, maar ze leken vastbesloten om niet mee te werken.

Tot dan toe, althans. Nog geen zes maanden later zou Shin toch instemmen met de plannen van Kim. En samen zouden ze de loop van de Noord-Koreaanse geschiedenis veranderen.

EERSTE SPOEL

LOTSBESTEMMING

‘Onze levensloop kan door zulke kleine dingen veranderen. Er komen zo veel mensen voorbij, ieder met zijn eigen problemen. Zo veel gezichten, dat ons er gemakkelijk één ontgaat. Ik weet nu dat niets toevallig gebeurt. Elk moment is bepaald, elke stap staat vast.’

Lisa (Joan Fontaine),
Brief van een onbekende vrouw,
scenario van Max Ophüls en
Howard E. Koch,
geregisseerd door Max Ophüls

1

Foto genomen op het gazon van het Blauwe Huis

Twintig jaar eerder

Het was 16 mei 1962. In de residentie van de Zuid-Koreaanse president werd een feestje gehouden met Shin Sang-ok als middelpunt. Daar was hij die avond hét onderwerp van gesprek en dat gold trouwens voor heel Seoul.

De receptie maakte deel uit van de sluitingsceremonie van het zevende Asia-Pacific Film Festival, een jaarlijks evenement waarop de beste films van Azië werden onderscheiden. De 35-jarige Shin, zelfverzekerd in zijn witte smokingjasje, onberispelijk witte overhemd en zwarte broek, was de eregast en er werd door de gasten opgewonden over hem gefluisterd. Vijf jaar daarvoor had nog niemand van de aanwezigen op het gazon van hem gehoord. Nu was hij de populairste filmmaker van het land, de regisseur van de grootste kassuccessen van de afgelopen twee jaar. De critici waren vol lof over hem. Zijn vrouw was de mooiste en beroemdste actrice van het land. En die avond had op het festival zijn nieuwe productie, De huisgenoot en mijn moeder, de prijs voor de beste film gewonnen, de eerste keer dat op een internationaal filmconcours een Zuid-Koreaanse film die eer te beurt viel.

Shin stond rusteloos met zijn voeten in het droge gras voor het Blauwe Huis te schuifelen. Ooit was dit de koninklijke tuin van de Joseondynastie geweest, die meer dan vijfhonderd jaar lang over het schiereiland had geheerst. Nu stond hier de residentie van de president, een complex van traditionele gebouwen met blauwe pannendaken. De beroemde dakpannen, op de ouderwetse manier afzonderlijk in de zon gebakken, waren naar verluidt zo sterk dat ze honderden jaren meegingen. Een prozaïscher element vormden de hoge muren met de door eenheden van de nationale politie en het leger bemande controleposten die het terrein rondom beschermden. Slechts heel weinig buitenstaanders werden tot de gebouwen van het Blauwe Huis toegelaten. Het was al een hele eer om het buitenterrein te mogen betreden.

Op een paar meter afstand van Shin prutste de ingehuurde fotograaf wat met de flitser van zijn camera en stelde de belichtingstijd in. Ondertussen stelden de hoogwaardigheidsbekleders zich op rond Shin voor de foto. Het was de bedoeling dat ze er met hun zevenen op kwamen, maar het ging eigenlijk om de drie in het midden: Shin, zijn vrouw Choi Eun-hee met wie hij negen jaar was getrouwd, en tussen hen in de nieuwe president van Zuid-Korea, generaal Park Chung-hee.

President Park was een kleine man van 44 jaar die pienter uit zijn halfgesloten donkere ogen keek en grote flaporen had. Precies een jaar eerder, op 16 mei 1961, had hij zich door middel van een militaire coup van de macht meester gemaakt. Als lagere generaal met een goede militaire staat van dienst maar zonder enige politieke ervaring, was ook hij daarvoor nauwelijks bekend geweest bij de gasten die zich met elkaar onderhielden in wat nu zijn voortuin was. Hij koesterde echter grote ambities ten aanzien van het land waarvan hij hield en dat hij in de meer dan vijftien jaar sinds de opdeling had zien afglijden in armoede, corruptie en chaos. Hij was opgegroeid op het platteland in het uiterste zuiden, te midden van eenvoudige, vaderlandslievende mensen die een regering wilden die net zo gedisciplineerd en hardwerkend was als zijzelf. Het eerste wat hij had gedaan toen hij aan de macht kwam, was de arrestatie van tientallen corrupte ambtenaren en zakenlieden. Hij liet hen door de straten van Seoul paraderen met een bord om hun nek waarop stond: IK BEN EEN CORRUPT VARKEN! Dit had hem meteen geliefd gemaakt bij de massa, evenals zijn aankondiging dat er in 1962 een nieuwe grondwet zou worden ingevoerd en dat er vervolgens in 1963 presidentsverkiezingen zouden worden gehouden. Hij verscheen regelmatig op dit soort publieke bijeenkomsten om zijn populariteit bij het grote publiek te vergroten en zichzelf te presenteren aan de belangrijkste industrietakken, waaronder de filmindustrie, met behulp waarvan hij het bestaande beeld van Zuid-Korea in de wereld wilde veranderen. De meeste mensen zagen Zuid-Korea als een weinig opwekkend, hulpafhankelijk derdewereldland dat de rest van de wereld weinig te bieden had, maar de prijs die het vandaag had gewonnen liet zien dat er veel meer mogelijk was. Daarom had Park eerder die dag op het podium van het bestuurscentrum van Seoul zelf aan Shin en Choi de prijs voor de beste film uitgereikt.

Onder luid applaus van de aanwezigen hadden Shin en Choi samen het podium betreden. Shin had de winnende film geregisseerd en geproduceerd, maar Choi had er de hoofdrol in gespeeld, zoals in de meeste van zijn films. Shin was vooral bekend om zijn films over vrouwen (meestal gespeeld door Choi), en bestemd voor vrouwen: voor de arme massa’s in Seoul en de plattelandsprovincies, Zuid-Korea’s meest fervente bioscoopgangers. In de ogen van het publiek vormden ze een onafscheidelijk koppel, een glamourpaar, en al snel kende iedereen de brandende fakkel als het logo van hun gezamenlijke filmstudio Shin Film, de enige van Zuid-Korea.

Toen ze het podium op kwamen, liep Choi voorop. Het was een subtiele hint van het echtpaar dat zij lak hadden aan de traditionele opvattingen over de man-vrouwverhoudingen. Ze boog diep voor president Park en liet zich zelfs met een ironische glimlach op één knie vallen. De president en zijn vrouw moesten lachen om haar vrijpostige, gespeelde onderdanigheid. Achter haar liet Shin het bij een knikje, net genoeg om niet onbeleefd te lijken. De erkenning waardeerde hij en ook verkeerde hij graag in het gezelschap van de machthebbers. Maar voor ze buigen deed hij niet graag. Misschien had dat te maken met zijn diepe wantrouwen jegens politici. Hij was immers opgegroeid in een Korea dat door toedoen van politici door het Japanse keizerrijk was opgeslokt en na dertienhonderd jaar soevereiniteit gekoloniseerd. Op zijn zeventiende was hij uit Korea vertrokken en in Japan gaan studeren, maar bij zijn terugkeer bleek zijn geboortestad onbereikbaar omdat die nu opeens in een heel ander land lag, in Noord-Korea, allemaal als gevolg van de slinkse praktijken van politici. Linkse of rechtse politici, voor Shin maakte het niet uit. Ze waren een kwaad waar weinig tegen te doen viel, je kon alleen proberen ze voor je eigen karretje te spannen.

Het kan ook zijn dat hij het maar niets vond dat daar op het grasveld van het Blauwe Huis iemand anders dan hij alle aandacht trok. Shin rechtte zijn rug en keek naar Choi, die in gesprek was met wat gasten verderop. Ze was betoverend in haar lange donkere jurk, met daarop een omvangrijk sieraad dat de blik naar haar borsten trok, alsof haar decolleté al niet uitdagend genoeg was. Ze vormde een groot contrast met de vrouw van de president, die gekleed was in de traditionele hanbok, een lange jurk met een gesloten kraag die wijd viel vanaf de taille, zodat de vormen van de heupen en benen onder talrijke plooien verborgen bleven. Choi had haar dikke donkere haar opgestoken om haar opvallende gezicht beter te laten uitkomen. Aan haar oren bungelden glinsterende oorbellen en de zorgvuldig aangebrachte make-up accentueerde haar beroemde donkere ogen en volle lippen.

Choi was al veel langer beroemd dan regisseur Shin en president Park. Al voor het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië, toen Korea nog één land was, had ze op het podium naam gemaakt. Sinds die tijd waren er regelmatig artikelen over haar verschenen in filmblaadjes en de roddelpers. Tijdens de traumatische Koreaanse Oorlog van 1950 tot 1953 had ze voor beide partijen als entertainster gewerkt. Er werd gezegd dat ze als legerkampprostituee ’s nachts met soldaten het bed had gedeeld nadat ze eerder op de avond voor hen had gezongen en gedanst. Maar volgens andere geruchten zou ze het grootste deel van de oorlog de minnares van een Amerikaanse generaal zijn geweest. Na de wapenstilstand zorgde ze weer voor een schandaal door haar eerste echtgenoot te verlaten. Hij was een gerespecteerde cameraman, veel ouder dan zij, die aan tuberculose leed en in de oorlog invalide was geraakt. Ze liet hem in de steek voor de jonge, aantrekkelijke, ambitieuze Shin Sang-ok. Met Choi als hoofdrolspeelster in zijn films ging het plotseling zeer voorspoedig met Shins carrière. En Choi kreeg, dankzij het succes van hun elegante, verfijnde films, een heel nieuwe status: van een met schandalen omgeven vrouw van losse zeden werd zij de lieveling van de natie.

De fotograaf gebaarde naar het gezelschap dat ze dichter bij elkaar moesten gaan staan en niet mochten bewegen. Enkele seconden later ging de flitser af en legde de camera voor eeuwig deze drie mensen vast die ieder op hun eigen manier de Zuid-Koreaanse film uit de vergetelheid zouden rukken en voor internationale erkenning zouden zorgen. Op de foto staat Shin met zijn handen op zijn rug en de schouders naar achteren, een trotse, oneerbiedige grijns op zijn gezicht. Naast hem staat de president in de stijve houding van een militair. Het flitslicht was niet zo sterk, zodat zijn zwarte pak één geheel vormt met de duisternis om hen heen. Zijn maskerachtig gezicht heeft iets dreigends en ondoorgrondelijks.

Choi staat wat naar rechts gedraaid en lijkt alleen oog voor haar man te hebben.

2

Regisseur Shin en Madame Choi

‘Ik noem mijn vrouw Madame Choi,’ schreef vele Shin jaren later, ‘en ik doe dat als teken van mijn respect en genegenheid voor haar.’

Ze hadden elkaar in de tweede helft van 1953, een paar maanden na het einde van de Koreaanse Oorlog, ontmoet in Daegu, 240 kilometer ten zuiden van Seoul. Tijdens het conflict wisselde Seoul vier keer van bezetter, waarbij de terugtrekkende partij elke keer de bruggen opblies en gebouwen met de grond gelijkmaakte. Pyongyang was door Amerikaanse vliegtuigen zo zwaar gebombardeerd dat er nog slechts drie grote gebouwen overeind stonden toen de wapenstilstand werd getekend. Daegu had echter gedurende het conflict onder het bestuur van de Verenigde Naties gestaan en was daardoor voor zo’n algehele vernietiging gespaard gebleven. Daarom waren er hier zo kort na de oorlog nog parken waarin gewandeld werd, scholen waarin werd lesgegeven en huizen waarin gewoond werd. En wat voor Shin en Choi het belangrijkst was: er waren nog theaters waar je naartoe kon.

Die betreffende avond had Shin zich in zijn stoel genesteld in een van de schouwburgzalen van de stad, vol verwachting van het stuk dat zou worden opgevoerd. Het ging hem niet zozeer om het theaterstuk zelf, maar om de hoofdrolspeelster daarin, Choi Eun-hee. Hij was gekomen om te kijken of ze geschikt was voor een rol in zijn tweede film, een semidocumentaire getiteld Korea, waarin hij de schoonheid wilde laten zien van een land dat nu vooral bekend was door zijn oorlog, armoede en vernietiging. Hoewel Choi Eun-hee al een reputatie als actrice had, wist Shin amper iets van haar af. Het was een melodramatisch stuk waarin veel met zwaarden werd gezwaaid en acrobatische toeren werden uitgehaald. Halverwege de voorstelling zakte Choi echter tot ontsteltenis van het publiek ineen. ‘Ik rende het podium op,’ vertelde Shin later, en knielde naast haar neer. Hij vroeg haar of ze in orde was. Toen Choi niet reageerde, tilde Shin haar voor de ogen van het verbijsterde publiek op, legde haar over zijn schouder en droeg haar naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis.

Choi was door uitputting ingestort, en nadat een dokter haar had onderzocht, raakten zij en Shin aan de praat. Shin maakte zich zorgen over de situatie waarin Choi verkeerde. Ze zag er vermoeid en ondervoed uit. Haar man was als gevolg van oorlogsverwondingen niet in staat om te werken. En ze was arm, vertelde ze hem, te arm zelfs om hun huis te verwarmen. Shin, die altijd van roem en succes had gedroomd, had nooit gedacht dat zo’n beroemde actrice zo arm kon zijn. Maar ze had niet opgegeven en zich geheel op haar werk gestort, iets wat hij respecteerde en bewonderde. Shin vertelde haar dat hij weldra met de film Korea zou beginnen en vroeg of ze daar een rol in zou willen. Omdat hij een jonge, onbekende regisseur was, aarzelde ze eerst. Maar toen hij haar een goed honorarium in het vooruitzicht stelde, zo veel als hij kon betalen, stemde ze in.

‘Hij had een innemende glimlach,’ schreef Choi later over de energieke jonge regisseur die ze die avond voor het eerste ontmoette. ‘Hij zag er zorgeloos uit, alsof zijn leven geen problemen kende.’ De opnames voor Korea vonden meestal plaats in Seoul en zij en Shin brachten veel tijd samen op de set door. Vaak troffen ze elkaar ook in cafés. Terwijl Choi dan de ene na de andere sigaret opstak en de voorbijgangers observeerde, praatten ze over acteren en filmen. Daarbij raakte Shin niet uitgepraat over zijn ambities en ideeën: hoe hij droomde van een eigen studio met alles erop en eraan, zoals de studio’s in Hollywoods hoogtijdagen, waar hij de films kon maken die hij wilde. Toen Choi weer op de bühne stond, wachtte Shin haar na elke repetitie en voorstelling buiten het theater op om haar naar huis te begeleiden. Op hun gemak slenterden ze door de straten, zodat ze soms bij het ingaan van de avondklok nog buiten waren en als tieners naar huis moesten sluipen om niet opgepakt te worden.