Jan van der Putten

Operatie Menora

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2015 Jan van der Putten

© 2015 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Foto auteur Dominique Landau

E-BOOK ISBN 978 90 468 1843 5

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2015 met ISBN 978 90 468 1842 8

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1842 8 (1e druk 2015)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/putten

Aan Michael, Nuri, Lea en Danielle
Aan de nagedachtenis van de vijfentachtig

Inhoud

DEEL 1

Aanslag

Vijfsterrenhotel

Object

Informanten

Catacomben

Cappuccino

DEEL 2

Einzelgänger

Verlichting

Vredestempel

Loge

Anticipatie

Bagdad

DEEL 3

Cheque

Mes

Reconstructie

Hoofdverdachte

Eresaluut

Kogel

Sektes

Overwerk

Klerenkasten

DEEL 4

Sneakpreview

Duplicaat

Toneelschool

Intocht

Strategie

Wisseltruc

Catharsis

Presentatie

Verantwoording

Deel 1

Aanslag

De dag dat een bom in de Joodse club in Buenos Aires explodeerde was een van de zwartste dagen geweest die Jonathan Sanders had meegemaakt. Een van de dodelijke slachtoffers was Antonio Fernández, Jonathans schoonvader en journalistieke voorbeeld. Die aanslag van 18 juli 1994 geldt wereldwijd nog altijd als de bloedigste antisemitische actie sinds de Tweede Wereldoorlog: vijfentachtig doden en ruim driehonderd gewonden. Het was ook de grootste terreurdaad uit de Argentijnse geschiedenis. Zelfs tijdens de Vuile Oorlog waren er in één keer niet zo veel slachtoffers gevallen. Het clubgebouw van de Asociación Mutual Israelita Argentina (Joods-Argentijnse Onderlinge Vereniging), beter bekend als AMIA, was na de Israëlische ambassade het tweede Joodse gebouw in Buenos Aires dat in twee jaar tijd werd opgeblazen.

Van de zeven verdiepingen was geen steen meer op de andere gebleven. Ook aangrenzende gebouwen aan de Pasteurstraat in Once, een drukke wijk in hartje Buenos Aires waar veel Joden wonen, lagen in puin. In het hele blok liepen de huizen zware schade op. Personen, auto’s, zelfs hele bomen werden de lucht in geslingerd. Nog altijd is niet bekend of de bom verstopt zat in een Renault-Traficbusje of in een hoop afval dat een paar minuten eerder voor het gebouw was gedumpt.

Geen persoon, geen organisatie heeft ooit de verantwoordelijkheid geclaimd. Ook over het motief van de aanslag is tot op heden niets bekend. Jodenhaat? Of was er een andere drijfveer die niet bekend mocht worden? De politieman die een in het puin gevonden hoofd meteen in een vuilnisbak deponeerde, zette de toon voor het hele onderzoek. Onderzoek? Op de menselijke resten die werden gevonden is niet eens behoorlijke lijkschouwing verricht, noch is enig DNA-onderzoek uitgevoerd. In geen enkele strafzaak in de Argentijnse geschiedenis zijn zo veel feiten verdonkeremaand, zo veel leugens verteld, zo veel valse sporen uitgezet.

Jonathan is inmiddels als correspondent voor het Nederlandse Volksdagblad van de ene standplaats naar de andere verkast. Hij woont nu alweer een paar jaar in Jeruzalem. Sinds de dood van zijn vrouw Judith is hij niet meer dezelfde. Samen hadden ze alle verschrikkingen in Latijns-Amerika meegemaakt en overleefd: razzia’s, aanslagen, bloedbaden, natuurrampen, maar ze kwam om het leven in een auto-ongeluk op de Begin, de noord-zuid-snelweg dwars door Jeruzalem.

De schrijnende herinnering aan die dag is Jonathan nooit kwijtgeraakt. Onderweg naar huis belde ze hem. Ze had net een contract getekend voor haar eerste kinderboek in het Ivriet. Hij was even opgetogen als zij, tot die klap. ‘Lief!’ hoorde Jonathan nog, en toen het onverdraaglijke lawaai van scheurend metaal en brekend glas, van loeiende sirenes en schreeuwende mensen. Getuigen hadden verklaard dat op de kruising een van links komende auto in vliegende vaart door rood licht was gereden en zich in Judiths auto had geboord. En, zo kwam vast te staan, ze had handsfree gebeld.

Het jaar 2014 is net begonnen. Vanochtend heeft Jonathan zich zoals gewoonlijk met tegenzin achter zijn computer gezet. Het meeste nieuws is meer van hetzelfde, zijn werk een routineklus. Maar dan leest hij een bericht dat hem in één klap twintig jaar terug in de tijd zet.

OUD-AMBASSADEUR: MEESTE AANSTICHTERS

EXPLOSIES BUENOS AIRES DOOR ISRAËL GEDOOD

Buenos Aires (AFP) — De meeste mensen die verantwoordelijk waren voor de dodelijke aanslagen in de jaren negentig op de Israëlische ambassade en een gebouw van de Joodse organisatie AMIA in Argentinië, zijn door Israël gedood. Dat zei een vroegere Israëlische ambassadeur donderdag.

      ‘De meesten van degenen die voor de aanslagen verantwoordelijk waren behoren niet meer tot deze wereld, en daar hebben wij zelf voor gezorgd,’ zei Yitzhak Ben Asjer, die van 1993 tot 2000 ambassadeur van Israël in Argentinië was.

      De Argentijnse autoriteiten verdenken Iran van beide bomaanslagen. Argentijnse rechtbanken hebben zes Iraniërs beschuldigd van de aanslag op het AMIA-gebouw en om hun uitlevering gevraagd. Iran heeft herhaaldelijk elke vorm van betrokkenheid bij de aanslagen ontkend.

      De Joodse gemeenschap in Argentinië is met haar 230.000 à 300.000 leden de grootste in Latijns-Amerika.

Over zijn hele lijf begint Jonathan te trillen. Het oude verdriet, de ontzetting, de woede, alles is ineens weer terug. Eigenlijk is het nooit weggeweest. Hij had hooguit weggekeken, het verdrongen. De wonden zijn nooit geheeld, en dat zal niet gebeuren zolang alles in de doofpot blijft. Alle pogingen om het deksel te lichten zijn tot nu toe mislukt. De Argentijnse autoriteiten zijn nog altijd tevreden met de officiële versie dat het ging om een door Iran geplande antisemitische actie. Ze doen geen enkele moeite om het wie, wat en waarom te achterhalen.

Opeens is Jonathans nieuwsgierigheid weer gewekt. Hij beseft dat hij zowel een morele als een professionele verplichting heeft om de aanslag op de AMIA op te helderen. Is hij niet de schoonzoon van het bekendste slachtoffer, die nota bene zelf journalist was? Schept dat geen verplichtingen tegenover de doden, tegenover zijn krant, en misschien ook wel tegenover Argentinië, waar hij zijn loopbaan lang geleden is begonnen?

Ten tijde van de aanslag woonden Jonathan en Judith in Rome. Ze waren direct overgekomen. Jonathan voelt nog het grenzeloze medelijden toen hij zijn schoonmoeder Esther in de armen nam. Om zijn woede te luchten en wraak te nemen wilde hij niets liever dan de onderste steen boven krijgen. Maar Esther wist toen al dat dat bijzonder riskant zou zijn. Ze probeerde hem op andere gedachten te brengen, en daarin was ze geslaagd. Ze wist dat er hogere machten aan het werk waren, en was doodsbang dat haar schoonzoon iets zou overkomen. Later zou Jonathan zichzelf nog vaak verwijten dat hij uiteindelijk voor haar angst was gezwicht.

‘Nee,’ zegt hij tegen zichzelf. Of eigenlijk tegen de Jonathan van twintig jaar geleden. ‘Nee, dit keer ga ik de zaak uitzoeken. Tot op de bodem. Koste wat kost.’

De tegenzin waarmee hij de ochtend begon is verdwenen. Zonder aarzelen belt hij de ex-ambassadeur, Ben Asjer, in Tel Aviv. Geen gehoor. Het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken dan. Geen commentaar. De Mossad, die verwijst hem door naar Teheran. Hij belt de Argentijnse krant Página/12, waar zijn schoonvader tot zijn dood voor heeft gewerkt. Voor de redacteuren is Antonio nog altijd een icoon.

Chef buitenland Pepe Muñoz heeft nachtdienst.

‘¿Qué tal, Pepe? Ik bel je over dat verhaal dat de meeste Iraniërs die achter de aanslagen van ’92 en ’94 zouden hebben gezeten, door de Mossad zijn geliquideerd. Dat beweert althans oud-ambassadeur Ben Asjer. Weten jullie daar iets van?’

Pepe is blij hem weer eens te spreken, wil weten hoe het met hem gaat. Maar hij gelooft er niets van, van het hele verhaal. ‘Dan zouden we er toch al veel eerder van hebben gehoord? En denk je dat de ayatollahs niet heftig zouden hebben geprotesteerd tegen die nieuwe monsterdaden van wat ze de zionistische entiteit noemen?’

‘Wat is dat eigenlijk voor ’n type, die Ben Asjer?’

‘Een omstreden figuur, om het zwak uit te drukken. Iedereen wist dat hij nogal louche zaken deed met president Ponem. Ze leerden elkaar kennen toen Ben Asjer nog de tweede man op de ambassade was. Hij protesteerde nauwelijks tegen het uitblijven van een onderzoek naar de aanslag op zijn eigen ambassade, en hij gedroeg zich ook heel slap na de aanslag op de AMIA. Alsof hij zich er eigenlijk niet voor interesseerde. Deed denken aan de houding van de DAIA tijdens de Vuile Oorlog.’

Jonathan herinnert zich dat die overkoepelende organisatie van Joodse clubs in Argentinië, die tot de aanslag van 1994 in het AMIA-gebouw was gevestigd, haar relaties met de militaire dictatuur belangrijker vond dan het redden van gemartelde Joden. Het aantal Joodse slachtoffers van de Vuile Oorlog was buitenproportioneel hoog.

‘Bij zijn afscheid als ambassadeur,’ gaat Pepe verder, ‘kon niemand zich ook maar één diplomatiek succes van Ben Asjer herinneren. In de eerste jaren na zijn ambassadeurschap bleef hij in Buenos Aires wonen als vertegenwoordiger van een paar Israëlische bedrijven. Hij woont alweer een tijdje in Tel Aviv, maar voor een pensionado is hij opmerkelijk actief. Af en toe kom ik in de Argentijnse pers zijn naam tegen, altijd in verband met de een of andere deal. Dat is alles wat ik van hem weet. Zeg, bel ook eens als er geen nieuws is.’

Jonathan maakt voor zijn krant een bericht over de zaak. Dat is ook routine, maar op een rare manier bevalt het hem. Van het verwoorden van heftige zaken gaat iets kalmerends uit. Maar in dit geval is er meer: hij voelt dat dit de allereerste stap naar genoegdoening kan zijn.

De volgende dag krijgt Ben Asjer een stevige publieke schrobbering van het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken: ‘Dit verhaal van iemand die al bijna vijftien jaar uit de diplomatieke dienst is, is pure fantasie en absolute onzin.’ Taalgebruik dat in de diplomatie doorgaans wordt gereserveerd voor buitenlandse vijanden. Deze officiële Israëlische stellingname lijkt een antwoord op de beschuldiging van de Argentijnse minister van Buitenlandse Zaken. Die had gesuggereerd dat Israël de illegale liquidaties verborgen heeft willen houden voor de Argentijnse justitie, en dat het door deze moorden het vergaren van nieuw bewijsmateriaal onmogelijk heeft gemaakt. Saillant detail, zo weet Jonathan, is dat de minister de zoon is van de Joodse journalist Jacobo Timerman, die tijdens de laatste dictatuur zwaar werd gemarteld en ten slotte werd uitgewezen naar Israël.

Jonathan vraagt zich af waarom Ben Asjer het ministerie van BZ, dus zijn eigen vroegere werkgever, zo in verlegenheid heeft gebracht. Welke gebeurtenissen achter de schermen hebben hem tot zijn omstreden onthulling verleid? Kennelijk zijn er rond de aanslagen van toen nieuwe ontwikkelingen gaande.

Jonathan moet naar de correspondentendagen van zijn krant in Amsterdam. Een verplicht nummer. Sinds zijn Judith op zo’n haast stupide manier om het leven kwam, heeft hij nergens meer zin in. Voor de zoveelste keer denkt hij aan de absurde details van het ongeluk. De chauffeur van de ramauto bleef vrijwel ongedeerd. Hij bleek net een inbraak te hebben gepleegd. Tussen de wrakstukken werd de buit gevonden: een zevenarmig kandelaartje van puur goud. Het toeval, de banaliteit van het ongeval en Judiths volledige onschuld maakten haar dood nog wranger. De gedachte dat hij daar ‘live’ getuige van was geweest, via een directe telefoonverbinding, was ziekmakend. Hij heeft er nooit met iemand over gesproken, ook niet met zijn kinderen of met Judiths moeder in Argentinië. Soms had hij bijna gewenst dat als Judith toch moest sterven, dat dan door een aanslag zou zijn gebeurd. Dan had hij zijn woede en verdriet tenminste kunnen omzetten in een speurtocht naar de waarheid. Zoals hij dat eigenlijk ook had moeten doen na de dood van Antonio.

Opeens weet hij wat hem te doen staat. Weg uit Israël. Weg uit een samenleving waar intolerantie, haat en fanatisme van hogerhand worden aangewakkerd. Weg uit een land dat sinds zijn ontstaan geen vrede heeft gekend en kennelijk ook geen vrede wil. Weg uit een stad waarin hij vrijwel dagelijks de plek moet passeren waar Judith is omgekomen. Ook als journalist is hij uitgekeken geraakt op steeds weer dezelfde drama’s, dezelfde problemen. De belangstelling van de redactie voor zijn verhalen is ook weleens groter geweest. Zijn kinderen zijn al een paar jaar weg. Net als hun moeder destijds studeren ze allebei in Parijs.

Ik moet met de hoofdredacteur gaan praten over een andere post, denkt Jonathan. Of moet hij maar een punt achter zijn hele carrière zetten?

Het Volksdagblad houdt er ondanks de barre economische tijden, de ontlezing en de zegetocht van internet nog altijd dertig correspondenten op na. Om het jaar komen deze chroniqueurs van het wereldleed op de Amsterdamse thuisbasis bijeen. Jonathan is allang de tel kwijt van het aantal correspondentendagen dat hij heeft bijgewoond. In 1971 was hij, net eenentwintig jaar jong, op vakantie in Argentinië bij Judith, toen nog zijn vriendin. Precies op dat moment werd een militaire staatsgreep gepleegd. Ongevraagd stuurde hij een verhaal over de coup per telex naar het Volksdagblad, en toen nog een, en daarna vroegen ze in Amsterdam om meer. Of hij, nu hij toch in Latijns-Amerika was, niet even naar Chili wilde om een interview met Allende te maken? Na een paar maanden was hij van plan zijn geschiedenisstudie in Nederland weer op te pakken. Het Volksdagblad en zijn eigen honger naar avontuur dwarsboomden dat plan.

Na zijn gesprek met de hoofdredacteur ging hij zingend het gebouw uit. Hij was daarnet aangesteld als correspondent in Latijns-Amerika. Standplaats Buenos Aires. Daarna waren nog zes andere posten gekomen in drie continenten. Jarenlang was hij de benjamin van de correspondenten geweest, tot hij opeens hun nestor was. Zingen deed hij niet meer als hij naar een nieuwe standplaats trok, want als je meer hebt meegemaakt dan God verzinnen kan, ben je je illusies wel kwijt. Jonathan vermoedt dat zijn huidige post in Jeruzalem de laatste is.

De correspondentendagen 2014 zijn voor een groot deel gewijd aan de crisis bij de krant. De tijd dat het geld met bakken binnenkwam is voorbij. De advertentie-inkomsten zijn nog harder teruggelopen dan het aantal abonnees. Ingrijpende maatregelen zullen het tij moeten keren. En ja, ook in het correspondentenbestand zal gesneden moeten worden. Misschien moeten ze mij ook maar eens wegsnijden, denkt Jonathan terwijl hij naar zijn collega’s en chefs kijkt. De correspondenten krijgen te horen dat de directie besloten heeft de papieren krant geleidelijk aan te laten plaatsmaken voor een digitale. De dagelijkse berichtgeving wordt toevertrouwd aan de persbureaus, terwijl de redacteuren en correspondenten zich steeds meer gaan richten op reportages, analyses en onderzoeksprojecten. Voor onderzoeksjournalistiek, zowel in binnen- als buitenland, is een speciaal potje gevormd.

Jonathan veert op. Hij denkt aan de onthulling van Ben Asjer. Aan zijn toekomst. Aan het speciale potje. Tijd voor de nazit heeft hij niet. Voor het einde van de bijeenkomst is hij terug in zijn hotel. Hij moet nadenken.

De volgende ochtend zit hij uitgeslapen tegenover hoofdredacteur Herman van Luym. Jonathan vertelt, niet te snel en niet te enthousiast, over zijn plan. Hij probeert Van Luym er op een kalme manier van te overtuigen dat er meer in zit, in dat verhaal over de oud-ambassadeur van Israël. Of het nu waar is of niet, zegt hij erbij.

Jonathan laat zich stimuleren door de gefronste wenkbrauwen van zijn hoofdredacteur.

‘Als het waar is, dan schreeuwt het om nader onderzoek. Hoeveel Iraniërs zijn er precies door Israël vermoord? Hoe heetten ze? Wie van de aanstichters van de aanslagen zijn nog in leven? Waar, wanneer, hoe en door wie zijn de moorden gepleegd? Wat zijn de bewijzen daarvoor? En vooral: wie heeft er precies achter gezeten? En waarom heeft Ben Asjer nooit iets tegen justitie gezegd? Allemaal vragen die nog onopgehelderd zijn. Maar als Ben Asjers verhaal een verzinsel is, dan is het misschien nog interessanter. Waarom zou hij zoiets uit zijn duim zuigen? Waarom zou hij het risico nemen om door zijn regering en plein public voor idioot te worden uitgemaakt? Heeft hij misschien een proefballonnetje opgelaten? Of een dwaalspoor uitgezet om iets veel groters te verbergen? Of wellicht een poging gedaan om verder onderzoek te ontmoedigen, omdat de meeste schuldigen toch al naar de andere wereld zijn geholpen? Hoe dan ook, deze zaak is het waard om grondig te worden uitgezocht.’

Jonathan voelt zijn vingers jeuken. Hij beseft dat hij toch iets minder kalm heeft geklonken dan hij zich had voorgenomen.

Van Luym staart in gedachten voor zich uit.

‘Door wie?’

Jonathan denkt geen moment na.

‘Door mij.’

‘Omdat je weg wilt uit Israël?’

‘Niet alleen daarom.’

‘Waarom nog meer?’

Jonathan probeert zich in te houden, maar benadrukt tegelijk dat het om een enorm belangrijke zaak gaat. Omdat het misschien zelfs een tijdbom is in de relaties tussen de aartsvijanden Iran en Israël. Omdat hij zowel Argentinië als Israël een beetje begrijpt. ‘En gewoon omdat ik razend nieuwsgierig ben naar de belangen die achter die aanslagen hebben gezeten. En natuurlijk, ik voel me ergens ook verplicht tegenover mijn schoonvader. Ik denk dat ik de krant een geweldige scoop kan bezorgen.’

Van Luym zwijgt. Dat betekent dat hij Jonathans argumenten zorgvuldig aan het wegen is.

‘Wanneer zou je willen beginnen?’

‘Nu.’

‘Geef me even de tijd.’

Kort na de correspondentendagen belt Van Luym. Project AMIA zal worden gefinancierd uit het nieuwe potje voor onderzoeksjournalistiek. De hoofdredacteur probeert streng te klinken als hij benadrukt dat Jonathan economyclass moet reizen, niet in vijfsterrenhotels mag verblijven en alle bonnetjes van zijn uitgaven moet opsturen. ‘Maar voor de rest krijg je carte blanche, oké?’

Het klinkt als een sigaar uit eigen doos, maar dat is het niet, weet Jonathan. De lange vertrouwensrelatie tussen hem en de krant geldt als een garantie voor zijn loyale inzet.

Jonathan leeft op. Voortaan hoeft hij niet meer hijgerig van de hak op de tak te springen, van nieuwsbericht naar reportage, van commentaar naar interview of analyse. Het lijkt hem een verademing om één grote kwestie grondig om te spitten en niet meer vast te zitten aan deadlines.

Het eerste wat hij doet is een e-mail sturen naar Esther in Buenos Aires: ‘Heb Antonio’s baan gekregen. Ik kom eraan. Un gran beso.’ Hij belt zijn kinderen Michael en Jessica in Parijs en vertelt ze luchtig dat hij voor een ‘leuk klein klusje’ naar Argentinië moet en daar hun grootmoeder gaat opzoeken. Ze zijn hoorbaar opgelucht. Ze vonden altijd al dat hun vader veel te veel risico’s nam, maar nu ze hun moeder kwijt zijn, willen ze hem nog meer tegen zichzelf beschermen. Jonathan vervroegt zijn terugreis naar Israël. Op een El Al-vlucht van de volgende dag is nog plaats.

In Jeruzalem wikkelt hij gehaast zijn zaken af. Hij neemt afscheid van vrienden en collega’s, en bezoekt voor het laatst de Oude Stad en de Tempelberg, die beladen plek waar hij met Judith zo vaak is geweest. Hij maakt er een routineus relletje mee tussen Joodse provocateurs, Palestijnse stenengooiers en agressieve Israëlische politieagenten.

Hij start zijn onderzoek met een telefoontje naar het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken. Kijken of ze hem meer willen vertellen dan de vorige keer.

‘U kent ons standpunt,’ zegt de voorlichter. ‘We blijven erop vertrouwen dat Argentinië de schuldigen alsnog voor de rechter zal brengen. Daaraan heb ik niets toe te voegen.’

Jonathan laat zich niet wegsturen. Hij werpt tegen dat de meeste schuldigen al dood zijn. Dat heeft oud-ambassadeur Ben Asjer zelf gezegd.

‘En wij hebben dat met de grootste klem tegengesproken. Goedemorgen.’

Opnieuw probeert Jonathan Ben Asjer te bereiken, al iets minder hoopvol. Hij krijgt een secretaresse aan de lijn. Als hij tegen haar zegt dat hij graag zijn oude vriend uit Buenos Aires wil begroeten zet ze hem direct naar Ben Asjer door.

‘Goedemorgen, meneer Ben Asjer. Mijn naam is Jonathan Sanders, van de Nederlandse krant Volksdagblad. Ik zou u graag...’

Ben Asjer onderbreekt hem.

‘Journalist? Ik dacht dat u een oude vriend was. Ik heb u niets te zeggen.’

Jonathan probeert persoonlijker te klinken en wijst erop dat hij behalve journalist ook de schoonzoon van Antonio Fernández is, een van de slachtoffers van de aanslag op het AMIA-gebouw. Hij doet er een schepje bovenop.

‘U heeft hem in Buenos Aires zeker gekend. Als familieleden zijn wij geschokt door uw explosieve verklaringen. Natuurlijk willen we graag meer weten. Ik ga daarover in Buenos Aires onderzoek doen. Als u niet mag praten, kunt u me misschien wel een aanwijzing geven.’

Ben Asjer is onvermurwbaar. ‘Het spijt me, ik heb u niets te zeggen.’

‘Ook niet in naam van de gerechtigheid?’

‘Nee, ook niet in naam van de gerechtigheid.’

‘In Gods naam dan?’

‘Wilt u die naam niet ijdel gebruiken.’

Ai, onhandig. Jonathan biedt zijn excuses aan. Maar hij benadrukt dat hij in zijn reportage dan wel moet melden dat Ben Asjer weigert mee te werken. ‘Dan zullen wij als familieleden ervoor zorgen dat u uw verklaringen voor de rechter herhaalt of herroept.’

Het is even stil aan de andere kant.

‘Ik kan u hooguit de naam geven van iemand in Buenos Aires bij wie u uw licht kunt opsteken.’

‘Uitstekend.’ Jonathans oor is inmiddels roodgloeiend.

‘Alfredo Guzmán. U kunt hem vinden via de ambassade. Bij hem hoeft u geen smoesjes te gebruiken. Ik groet u.’

Ben Asjer hangt op voordat Jonathan hem heeft kunnen bedanken.

Een paar dagen later checkt Jonathan in voor zijn vlucht naar Argentinië. Zoals altijd kijkt hij vlak voor vertrek het laatste nieuws op zijn iPhone nog even door. Te midden van alle headlines valt zijn oog op een schokkend bericht uit Tel Aviv. Een volle seconde staat zijn hart stil.

‘Ex-ambassadeur Yitzhak Ben Asjer op klaarlichte dag ontvoerd.’

Vijfsterrenhotel

In het vliegtuig naar Buenos Aires breekt de kersverse onderzoeksjournalist zich het hoofd over de ontvoering van Ben Asjer. Natuurlijk heeft die kidnapping iets te maken met zijn uitlatingen over de AMIA-aanslag. Maar door wie is hij ontvoerd en waarom? Voorlopig komt Jonathan niet verder dan twee heel algemene conclusies: de oud-diplomaat heeft machtige vijanden, die straffeloos in Israël kunnen opereren, en de AMIA-zaak is twintig jaar na dato nog uiterst actueel. Wat had het AMIA-gebouw tot een aantrekkelijk doelwit gemaakt? Wat hadden de daders daarmee willen bereiken? Angst zaaien, natuurlijk. Maar waarom juist toen?

Jonathan verbaast zich over zijn hervonden energie. Hij beseft dat die niet alleen voortkomt uit de ambitie om van zijn late debuut als fulltime onderzoeksjournalist een groot succes te maken. Even komt de vraag bij hem op of hij zich niet schuldig maakt aan belangenverstrengeling. Is hij wel de aangewezen figuur om onderzoek te doen, als schoonzoon van een van de doden en als weduwnaar van diens dochter? Is dit niet een journalistieke variant op de oude medische code die zegt dat een arts niet zijn eigen vrouw en kinderen mag behandelen?

Maar nee, besluit Jonathan terwijl hij over een eindeloos wolkendek uitkijkt, dat is het niet. Zijn familierelatie met Antonio is alleen maar een stimulans om de zaak tot op de bodem uit te zoeken. Hij gaat precies hetzelfde doen wat Antonio zijn hele journalistieke leven had gedaan: proberen de waarheid te achterhalen, hoe pijnlijk of kwaadaardig die ook mag zijn. Hij voelt iets van de oude begeestering. Hij gaat weer terug naar de stad van zijn grote liefde. Buenos Aires, here I come!

Judith kwam uit Buenos Aires. Hij had haar leren kennen in mei 1968 in Parijs, waar zij eerstejaars filosofie aan de Sorbonne was en hij een revolutionaire toerist uit Nederland, die vlak voor zijn eindexamen de boeken voor de barricades had verwisseld. Samen hadden ze het onvergetelijke concert in de Mutualité bijgewoond waarop Léo Ferré voor het eerst Les Anarchistes zong. Samen waren ze weggestoven voor de oproerpolitie, en na een bewogen barricadenacht hadden ze elkaar op een piepklein zolderkamertje in het Quartier Latin ingewijd in de liefde.

Met haar ouders klikte het meteen. Esther was een warme persoonlijkheid en één en al belangstelling. Ze werkte op een Joods centrum in Buenos Aires. Antonio was onderzoeksjournalist bij de jonge kwaliteitskrant La Opinión. Vooral dankzij Antonio durfde Jonathan het aan om het Volksdagblad een verslag te telexen van de eerste van de vele staatsgrepen waarvan hij in Latijns-Amerika getuige zou zijn. Nadat hij als volwaardig correspondent in Argentinië was teruggekeerd werd Antonio Fernández zijn beste bron, daarna een goede vriend, en ten slotte ook zijn schoonvader. Op zijn eerste standplaats maakte Jonathan een waanzinnige en tragische tijd mee. Hij stond met politiek op en ging ermee naar bed, meestal in gezelschap van Judith. Tijdens het vrijen draaiden ze bij voorkeur Léo Ferré, en bij voorkeur Les Anarchistes.

Na de militaire staatsgreep van 1976 moesten ze Argentinië halsoverkop verlaten. Hun namen stonden in te veel adresboekjes van mensen die door het nieuwe regime waren ontvoerd of direct vermoord. Daarmee begon het grote zwerven, van de ene correspondentenpost naar de andere, van het ene continent naar het andere. Onderweg werden hun kinderen geboren: Michael in Mexico-Stad, Jessica in Rome.

Antonio en Esther bleven in Buenos Aires zolang als het kon. Antonio’s krant La Opinión meende aanvankelijk dat het militaire regime een eind zou maken aan de golf van rechts en links geweld. Toen de hoofdredactie doorkreeg dat het regime zelf crimineel was veranderde de koers. Dat was het einde. La Opinión werd gesloten, de directeur en enkele redacteuren werden ontvoerd, hoofdredacteur Timerman werd extra zwaar gemarteld omdat hij Joods was. Antonio en Esther vluchtten van het ene onderduikadres naar het andere en wisten ten slotte te ontsnappen naar Mexico. Daar werden ze centrale figuren in de solidariteitsbeweging.

De Argentijnse nederlaag in de Falklandoorlog leidde tot de terugkeer van de democratie, en ook die van Antonio en Esther. In de nieuwe krant Página/12, de Argentijnse evenknie van het Franse blad Libération, maakte Antonio furore met zijn onderzoek naar het militaire staatsterrorisme. Hij kwam ook met onthullingen over de wandaden van de guerrilla. Over zijn jeugdvriend Che Guevara schreef hij een kritisch boek dat een bestseller werd. En toen vloog het AMIA-gebouw de lucht in. Antonio had de dictatuur en de Vuile Oorlog overleefd, maar hij vond de dood in vredestijd.

Voor Esther, Judith en Jonathan was het een verlies dat geen rechter en geen schadevergoeding konden goedmaken, maar zelfs die genoegdoening werd hun niet gegund. Het gerechtelijk onderzoek naar de aanslag op de AMIA bleek een aanfluiting. Verdachten werden niet opgepakt, laat staan dat er iemand veroordeeld werd. De jaarlijkse herdenking van het bloedbad werd steeds meer een ritueel vertoon van wanhopige machteloosheid. Esther wendde zich tot een jonge maar zeer verstandige psychoanalytica. Ze vond veel baat bij de sessies, maar Antonio kreeg ze er niet mee terug.

Jonathan schuift het paneel voor het vliegtuigraampje omlaag. Hij herinnert zich het verhaal dat Esther hem eens vertelde. Daarna was ze er nooit meer op teruggekomen. Ze was twaalf toen ze met haar hele familie naar Auschwitz werd gedeporteerd. De nazi’s waren dol op haar prachtige stem. Op elk feestje van de kampbewakers moest ze Jiddische liedjes zingen terwijl zij langzaam dronken werden. Andere gevangenen brachten te midden van het gelal klezmermuziek ten gehore. Totdat een SS-generaal tijdens een inspectiebezoek in woede uitbarstte over dit culturele verraad. Voortaan mocht in de hel alleen nog maar arische muziek klinken. Russische troepen brachten de vernietigingsmachine tot stilstand vlak voordat Esther aan de beurt was geweest. Zij was de enige overlevende van haar hele familie. Sindsdien heeft ze nooit meer gezongen.

Esther wilde ook niet meer in Europa wonen. Dankzij een goede vriend van haar ouders, die lang voor de oorlog naar Argentinië was geëmigreerd, kreeg ze een beurs van het Instituut van Joodse Studies van de universiteit van Córdoba, na Buenos Aires de grootste stad van Argentinië. Haar buurman daar was een architect, Ernesto Guevara. Zo leerde ze diens oudste zoon kennen. Ernesto jr. was student medicijnen, astmapatiënt en een verwoed sporter. Hij was vooral hartstochtelijk geïnteresseerd in cultuur en politiek. Urenlang kon hij gedreven oreren over de grote Latijns-Amerikaanse schrijvers, dichters en filosofen, over sociaal onrecht en imperialistische uitbuiting. Een wereld van politiek engagement ging voor Esther open, al vond ze Ernesto wel een beetje drammerig en iets te dogmatisch.

Veel minder fanatiek en ook steeds leuker vond ze Ernesto’s vriend Antonio, een sympathieke, slimme en weldra smoorverliefde student geschiedenis. Na zijn afstuderen gingen ze in Buenos Aires wonen, waar Antonio de journalistiek in ging, Esther actief werd in de Joodse gemeenschap en ze samen een dochter kregen.

Na Auschwitz had Esther haar geloof afgezworen, maar niet alle joodse rituelen. Nog altijd stak ze op sjabbat een kaarsje op, op de deurpost van haar huis zat een mezoeza en elk jaar vierde ze de sederavond en Poerim. Vooral het carnavalachtige Poerimfeest was haar dierbaar, hoe triest het haar ook stemde. Het feest herdenkt hoe de bijbelse Esther de geplande uitroeiing van de Joden in het Perzische Rijk wist te voorkomen. Natuurlijk was dat verhaal pas veel later ontstaan ter verklaring van Poerim, maar voor Esther maakte dat niet uit. Het ging haar om het ferme optreden van de bijbelse heldin, die een heel volk had gered. Zij had alleen zichzelf kunnen redden. Ze bracht haar dochter Judith niet de joodse godsdienst bij, maar wel haar Joodse wortels.

Judiths behoefte om zich ergens thuis te voelen was voor Jonathan de belangrijkste reden geweest om destijds het aanbod van de krant te aanvaarden om correspondent in Israël te worden. Een correspondentschap dat was stukgelopen op Judiths dood en de uitzichtloosheid, ook op journalistiek gebied, van het Israëlisch-Palestijnse conflict.

Zodra Jonathan de aankomsthal van het vliegveld Ezeiza uit is, slaat een klamme warmte hem tegemoet. Hij neemt een taxi naar de stad. Na drie kilometer snelweg worden zijn gedachten over het weerzien met Esther abrupt onderbroken. Hier, op dit punt van de autopista Ricchieri, had hij vele jaren geleden voor het eerst de dood recht in de ogen gekeken.

Juni 1973. Argentinië is in opperste chaos. Na bijna achttien jaar ballingschap keert ex-president Juan Domingo Perón terug om opnieuw president te worden. Kilometers lang is de snelweg naar het vliegveld volgepakt met peronisten. Extatisch zijn de miljoenen in afwachting van de toespraak die ’s lands Eerste Arbeider zal houden vanaf een viaduct over de snelweg. Overal wordt met vuur ‘Los muchachos peronistas’ gezongen – ‘De jongens van Perón’, het peronistische clublied met het populistische refrein: ‘Perón, Perón, hoe groots je bent!/ Mijn generaal, jij echte vent!/ Perón, groot leidsman ook voor mij,/ de Eerste Arbeider ben jij!’

Op een podium dat vlak bij het viaduct is opgetrokken is het beroemde Buenos Aires Philharmonisch Orkest aan het repeteren. Straks zal het spelen ter ere van Argentiniës grootste zoon. Maar de spanning is te snijden. Ultrarechtse peronisten willen koste wat kost verhinderen dat linkse peronisten met hun spandoeken, spreekkoren en numerieke overmacht de ruimte rond Perón domineren.

En dan begint het schieten.

Jonathan en de andere journalisten duiken ineen. De musici verschansen zich achter hun instrumenten. In paniek golven de mensenmassa’s heen en weer. Jonathan ziet hoe jongens aan hun haren omhoog worden getrokken, het viaduct op, om daar in elkaar te worden geramd of te worden bewerkt met kapotte flessen. Het wordt erger. Er worden mensen gecastreerd, aan bomen opgeknoopt, zelfs gelyncht. Een bloedbad.

Het is de eerste keer in zijn leven dat Jonathan met eigen ogen ziet waartoe fanatisme kan leiden. Voor het eerst merkt hij wat doodsangst is, en hoe overleven voelt. ‘Perón of de dood’ staat op de spandoeken. Op de autopista Ricchieri is Perón die dag niet gezien. De dood wel.

De taxi rijdt het centrum in. Jonathan is al bijna veertig jaar weg, maar het voelt alsof hij thuiskomt. Avenida 9 de Julio, de breedste straat van de wereld. Nog altijd staat daar fier de obelisk in het midden van de megakruising met Corrientes, de veelbezongen straat die nooit slaapt.

Ze passeren het fameuze Teatro Colón, de thuisbasis van het Buenos Aires Philharmonisch Orkest. Jonathan vraagt de chauffeur even te stoppen. Op de Plaza Lavalle, tegenover het Paleis van Justitie, staat een klein monument ter nagedachtenis van de slachtoffers van de aanslag op het AMIA-gebouw. Een ronde schijf van graniet stelt een klok voor die op 9:53 uur is blijven stilstaan. Uit het graniet steken vijfentachtig hardhouten palen met de namen en leeftijden van de slachtoffers erop. Ze zijn opgesteld in de vorm van een wig, die naar de ingang van het Paleis van Justitie wijst, vragend en beschuldigend tegelijk. In het graniet ziet Jonathan een bijbeltekst gebeiteld: ‘Gerechtigheid, gerechtigheid zult u najagen.’

Ze rijden de Barrio Norte in, de ‘Noorderwijk’ waar Esther nog altijd op hetzelfde adres woont. De mensen op straat lijken niet veranderd: Europees, goed gekleed, ondanks de hitte en de hardnekkige crisis, assertief gebarend vanuit een zelfbewustzijn dat in de rest van Argentinië vaak voor arrogantie wordt aangezien.

De taxi stopt op de hoek van Arenales en Agüero voor zijn logeeradres. Aan het vertrouwde flatgebouw kan geen vijfsterrenhotel tippen. In de lift naar de achtste verdieping herinnert Jonathan zich hoe Esther was tijdens de begrafenis van Judith in Jeruzalem. Opnieuw was ze een overlevende geworden, maar opnieuw had de werkelijkheid haar niet klein gekregen. Met grote waardigheid stond ze, ruim tachtig jaar oud, kaarsrecht aan het graf van haar dochter. Langzaam en liefdevol wierp ze als eerste een schep aarde op de kist. Ze hield zich aan de shiva, de strenge Joodse rouw van zeven dagen voor overleden eerstegraads familieleden. Daarna reisde ze via Londen terug naar Buenos Aires, waar Jonathan haar nu in zijn armen sluit.