Rachel Polonsky

MOLOTOVS
TOVERLANTAARN

EEN REIS DOOR
DE RUSSISCHE GESCHIEDENIS

Vertaling

Nico Groen

De vertaler ontving voor deze vertaling een
werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Molotov’s Magic Lantern: A Journey in Russian History

© 2010 Rachel Polonsky

© 2010 Nederlandse vertaling Nico Groen / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Nico Groen

Tekstredactie Marianne Tieleman

Redactionele adviezen Janine Jager, Yulia Knol

Kaarten András Bereznay

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Karel van Laar

Typografie binnenwerk Yulia Knol

Foto voorplat Corbis

Foto auteur Erik van den Boom

NUR 320 / 686

ISBN 978 90 468 1844 2

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde, gewijzigde druk september, 2014 Met ISBN 978 90 468 0745 3

Voor Marc, in dankbaarheid en liefde

Het leven… al die levens, volkeren, revoluties, de dierbaarste gezichten – zij zijn tussen de Mussenheuvels en Primrose Hill opgekomen, van uiterlijk veranderd en verdwenen. Hun spoor is nauwelijks meer zichtbaar in de genadeloze wervelstormen der gebeurtenissen.

– Aleksandr Herzen, Feiten en gedachten

Al onze ideeën vinden hun oorsprong in ons besef van plaats.

– Oscar Milosz, Les Arcanes

la forme d’une ville

Change plus vite, hélas! que le coeur d’un mortel

– Charles Baudelaire, ‘Le Cygne’

I can’t feel you anymore, I can’t even touch the books you’ve read.

– Bob Dylan, ‘Idiot Wind’

Het centrum van Moskou

Proloog

In een hoek van Molotovs gelambriseerde salon staat een toverlantaarn.

Met mijn rug naar het raam dat uitkijkt over de Romanovlaan draai ik aan de koperen zwengel van de lantaarn en tuur door een glazen opening in de heuphoge, mahoniehouten obelisk, zodat fletse afbeeldingen voorbijklikken op de roterende slede. Een groepje familieleden – dames in ouderwetse badkleding die met hun handen hun ogen tegen de zon beschermen – kijkt vanaf een rots aan de kust van de Krim glimlachend in de camera en glijdt weg in het donker om plaats te maken voor een starende sjamaan met een gescheurde broek en scheve hoed. Daarna knarst een kring ritueel dansende boerenvrouwen voorbij, die overgaat in drie geretoucheerde beelden van houten huizen en elegante pleinen in de Siberische stad Irkoetsk.

‘Ga je gang,’ zei de bankier met zijn aantrekkelijke, doorrookte stem en langzame manier van praten. De sleutels van zijn appartement hingen aan zijn vinger. Op weg naar beneden had hij al vroeg bij ons aangebeld. ‘Jij bent wetenschapper, je kunt er vast iets mee.’

De avond ervoor hadden we tijdens zijn welkomstfeestje in een van de andere Romanovappartementen kennis met elkaar gemaakt. Terwijl ik mijn champagne en hij zijn Jack Daniel’s dronk, vertelde ik hem op de mij eigen, onhandige manier dat ik een soort rondreizende wetenschapper was, geen echte journalist, en dat ik aan een roman werkte… Hij verzekerde mij, zoals een bepaald soort bankiers pleegt te doen, dat hij geen vuile kapitalist was en van boeken hield. Politiek was zijn ware roeping, zei hij: in zijn thuisstaat Texas had hij als een donquichot ruim tien jaar voor de Democratische Partij gewerkt.

Ons gesprek leefde op toen hij me over de bibliotheek van Molotov vertelde. Het was me al bekend dat het appartement waarin hij zijn intrek had genomen (pal boven het onze) in de laatste jaren van diens lange leven het Moskouse verblijf was geweest van deze laatst overgebleven, trouwe volgeling van Stalin. Wat ik niet wist, was dat zich daar nog enkele van Molotovs bezittingen bevonden. Ze waren er achtergelaten door zijn kleindochter, die het appartement tegenwoordig verhuurde aan internationale financiers. Er stonden onder meer honderden tot dan toe blijkbaar vergeten boeken, op de onderste planken van dichte boekenkasten ergens in een verre gang. Sommige waren voorzien van een opdracht, of van aantekeningen in zijn handschrift.

Mijn nieuwe vriend de bankier kan niet hebben geweten welk geschenk hij mij gaf toen hij me die sleutels overhandigde. De eerste momenten die ik alleen in de grandeur van het appartement van Molotov doorbracht, met al zijn gelambriseerde kamers en hoge stucplafonds, had ik het gevoel dat ik een bestemming had bereikt. Ik kan het nog steeds niet verklaren, maar het was een van die bestemmingen waarvoor ik die rusteloze lente in Cambridge opeens zo’n haast had gemaakt, toen mijn verlangen om te reizen de vorm had aangenomen van een plan om naar Moskou te gaan. Maar een bestemming is zelden wat we ervan verwachten, en het lot heeft er een handje van de spot te drijven met onze verlangens. Dat is een van die wonderlijke genoegens van nadenken over de geschiedenis, ook die van jezelf, of je nu gelooft dat die wordt bepaald door het toeval, de voorzienigheid of door de verborgen ratio van de dialectiek.

Wat moest ik denken van Vjatsjeslav Molotovs achtergelaten bibliotheek? Ik was niet naar Moskou gekomen om me in dit soort boeken te verdiepen. Waardering voor boeken was me met de paplepel ingegoten, maar deze wegterende exemplaren waren de restanten van een kwade macht waar nog altijd geen einde aan was gekomen. Tientallen jaren was hun eigenaar de op een na machtigste man in Stalins rijk geweest, het hoofd van diens regeringsmachinerie en de kameraad die hem het meest na stond en op wie hij het meest kon vertrouwen – een man die ijverig aan de misdaden van de tiran had meegewerkt en miljoenen mensen tot een wrede dood had veroordeeld. Terwijl ik de boeken – zachte, verkruimelende hoopjes – van de planken haalde, kwam me een boek voor de geest dat ik in mijn tienerjaren had gelezen, een cadeau van mijn vader met de titel Nightingale Fever. Het was een studie van Ronald Hingley, een geleerde uit Oxford, over de levens en het werk van vier Russische dichters: Anna Achmatova, Osip Mandelstam, Marina Tsvetajeva en Boris Pasternak – ‘nachtegalen’ die niet ophielden met zingen toen ze ieder op wrede en uiterst geraffineerde wijze werden vervolgd door de Sovjetstaat die Molotov zo actief had helpen opbouwen en in stand had gehouden. Destijds was ik geraakt door de manier waarop in Rusland de kracht van de poëzie wordt erkend door de politiek, door de manier waarop de mannen in het Kremlin, die dachten dat ze greep hadden op de geschiedenis, op deze vier dichters reageerden. Maar die mannen waren in het verhaal over de dichters dat ik van mijn vader had gekregen niet meer dan een vaag soort monsters.

Ik las hun verzen, hoewel ik er door mijn povere Russisch weinig van begreep, maar ik was geboeid door de klank en het ritme, en door de suggestie van wat Mandelstam de ‘fabelachtig gecomprimeerde werkelijkheid’ noemde die de dichtkunst in al haar bescheidenheid omvat. Sommige regels bleven me bij, zoals de eerste strofe van een van de gedichten uit Mandelstams eerste bundel, ‘Adem’:

Dit lichaam is mij gegeven – wat moet ik er mee doen,
zoiets unieks en zozeer iets van mij?

Ik kon dat gedicht uit 1909, zo eenvoudig en tegelijk zo subtiel, alleen lezen in het besef dat Mandelstam dertig jaar later in een goelag was gestorven. ‘Zeg mij, wie moet ik dank betuigen, voor de stille vreugde te mogen ademen en leven?’ vroeg de dichter:

Ik ben de tuinman niet alleen, maar ook de bloem,
in de kerker van de wereld sta ik niet alleen.

De geschiedenis is geslepen en schept eigenaardige wederzijdse samenhangen. ‘Als Molotov niet zou hebben bestaan,’ merkte Stalin op, ‘dan had hij moeten worden uitgevonden.’ De nachtegalendichters, wier gezang de partij niet tot zwijgen kon brengen, dankten hun tragische grootheid aan moordenaars als Molotov. Mandelstams weduwe, Nadezjda, merkt in haar Memoires op dat het beeld van de ‘dunhalzige leiders’ in het korte gedicht dat Mandelstam over Stalins tirannie schreef (het gedicht dat leidde tot zijn eerste arrestatie in 1934), geïnspireerd was op de aanblik van ‘de “slanke hals” [die] Mandelstam bij Molotov [was] opgevallen – je zag hem, bekroond door een klein hoofdje, uit de kraag van zijn overhemd steken. “Net een kat,” zei Mandelstam toen hij mij het portret liet zien.’ In de loop der gebeurtenissen verleende Molotov Mandelstam zelfs een gunst. Eind jaren twintig zorgde hij er persoonlijk voor dat Mandelstam naar de zuidelijke republiek Armenië mocht reizen (toen zijn dichtader al jaren was opgedroogd) en gaf hij plaatselijke partijorganisaties opdracht goed voor de dichter en zijn vrouw te zorgen. ‘In Armenië was hij immers weer gaan dichten,’ blikt zijn weduwe Nadezjda terug, ‘en was er een nieuwe periode in zijn leven aangebroken.’

Een blik op het verleden is als de voorstelling van een toverlantaarn. ‘Het geheugen van de mens is zo gestructureerd dat het als een projector afzonderlijke momenten belicht,’ zei Achmatova, ‘terwijl het alles rondom in een ondoordringbaar duister laat.’ Ik beschik over een kleine collectie beelden die ik naar believen voor mijn geestesoog kan oproepen en die een helder licht werpen op bepaalde momenten op mijn weg naar het appartement van Molotov.

Ik herinner me de gouden letters op de rug van een zwart boek – Nikolaj Berdjajevs De betekenis van de geschiedenis – dat op de planken in mijn vaders werkkamer stond waaronder ik in mijn kindertijd een paar weken op een veldbed sliep. Ik heb het boek (waar, zo ontdekte ik later, mijn grootvader in 1937 in het Zuid-Australische Adelaide met potlood zijn naam in had gezet) niet opengeslagen, maar die bewering op de rug – dat de geschiedenis een betekenis heeft – vatte post in mijn gedachten en was verbonden aan een Russische naam.

Ik zie de eerste keer in Moskou voor me, op een droge lentedag in 1980, toen ik alleen met een vijftienjarig schoolvriendinnetje van het Poesjkinmuseum voor Schone Kunsten terugliep naar Hotel Boekarest, aan de overkant van de rivier. We wisten niet precies hoe we moesten lopen. We kochten een ijsje bij een kraampje. Ze heetten lakomki: witte zuiltjes bevroren room in korrelige chocoladepasta, volgens ons de lekkerste die we ooit hadden geproefd. We liepen door de Alexandertuin onder aan de muur van het Kremlin en over het Rode Plein, staken de rivier over en voerden een schuchter intellectueel gesprek (het eerste van mijn leven) over het kubisme en het Sovjetcommunisme, waar volgens ons nooit een einde aan zou komen, en we ontdekten een cruciaal verband tussen beide. De stad was leeg, streng en volslagen ontoegankelijk. Ik had het gevoel dat Moskou vol potdicht afgesloten geheimen zat en dat wij onzichtbare ontdekkingsreizigers waren, onaantastbaar en vrij.

Het was de eerste van verschillende keren waarop ik op mijn tocht door omliggende straten dicht bij dit appartement in de buurt kwam. Op onze wandeling moeten mijn vriendin en ik niet ver van het Romanovgebouw zijn geweest, waar in die dagen in de honderden appartementen nog steeds de hoogste echelons van de Sovjet-nomenklatoera woonden, de zeer bevoorrechte elite van het staatsapparaat en het Rode Leger. Het is alsof het geheugen onafhankelijk van mijn denkend vermogen beschikte over een eigen voorgevoel van deze ene toekomst, uit een oneindige hoeveelheid andere toekomsten. Alsof het dat beeld zorgvuldig had opgeslagen, zodat ik het met mijn huidige beeld van de stad kon vergelijken, nu gezien vanuit een voorraam in de beschaduwde stilte van het appartement van Molotov, dat uitkeek op het Kremlinziekenhuis in het oude Sjeremetevpaleis in de richting van de Mochovajastraat (destijds de Marxprospekt geheten), die we die dag moeten zijn overgestoken. Vanuit de ramen aan de achterkant kan ik de Vojentorg zien, het militaire warenhuis in de Vozdvizjenkastraat, waar ik eind jaren tachtig op de lege planken een opname vond van Achmatova die ‘Requiem’ reciteert, haar gedichtencyclus over de Grote Terreur van Stalin. Het was kort na de dag in 1986 waarop de genodigden op Molotovs begrafenis bijeenkwamen voor een wake in dit appartement, waaruit de KGB alvast alle privépapieren en -foto’s had verwijderd die van staatsbelang werden geacht. Het vinyl overblijfsel van de gebroken oude-vrouwenstem daar in het spelonkachtige warenhuis was een minuscule, weinig voor de hand liggende aanwijzing dat de communistische staat in haar voegen kraakte, volgens een totaal andere dialectiek dan die waar Molotov krachtens zijn onvermoeibare studie van het marxisme-leninisme op had gerekend.

Ook herinner ik me een vervelende aanvaring met de man die tegenwoordig mijn echtgenoot is. We stonden met vrienden buiten het metrostation bij de Leninbibliotheek onder de hoge zuilen van het Pasjkovhuis. Het was koud, iedereen had honger (de stad had destijds nog geen helder verlichte cafés) en we werden het er zelfs niet over eens waar we de straat zouden oversteken. Ik koester de verrassing die de toekomst in petto had: het huis, met kinderen erin, dat we later zouden delen, op slechts een paar honderd meter van die winderige hoek waar we ons zo verloren voelden.

Er zijn dierbaardere herinneringen. De vertrekken in het college waar de docent Russisch woonde die enkele weken voordat ik in Cambridge als onderzoeksassistent aan de slag ging was overleden, maken absoluut deel uit van het verhaal. Hij had de taal in het leger geleerd, waarin hij had gediend op de geallieerde hulpkonvooien naar de Russische havens in het poolgebied. Na de oorlog, toen Russisch een universitaire studie werd, had hij zijn leven gewijd aan het doceren van Russische letterkunde en aan zelfstudie. De oude geleerde stond bekend om zijn lengte, sarcasme, eruditie en bijzondere belangstelling voor de negentiende-eeuwse, conservatieve denker Apollon Grigorjev. Hij had geen testament nagelaten en niet meer gepubliceerd dan een editie van Ivan Toergenevs Vaders en zonen waarin de klemtonen stonden aangegeven. Waarom zou hij schrijven, vroeg hij altijd, als hij in de tijd die het hem kostte om een wetenschappelijk artikel van betrekkelijke waarde te produceren vijftig keer zo veel kon lezen?

De universiteit wist niet wat ze aan moest met de warboel van boeken en artikelen – de restanten van een privébeschaving – die in de kamers stonden opgestapeld te midden van schoenen en halflege flesjes medicijnen. De thesaurier vroeg of ik een kijkje wilde nemen, en ik was een paar dagen bezig met onhandig sorteren en besluiten welke exemplaren naar de bibliotheek moesten. Van de rest, die anders weggegooid zou worden, mocht ik meenemen wat ik wilde. Wat betekende het om alleen te zijn en met de boeken van deze overleden man te kunnen doen wat ik wilde? Mijn biografie is compleet als ik je vertel welke boeken ik heb gelezen, zei Mandelstam. Uit de bibliotheek van de docent Russisch kwam een uiterst gecultiveerd man naar voren, een echte boekenliefhebber, die zich half uit de wereld had teruggetrokken, zoals geleerden dat ooit konden. Hij had de boeken in tal van steden gekocht en de namen – Archangelsk, Moskou, Helsinki, Parijs, Londen – en ook de aankoopdata in een zwierig handschrift naast zijn naam genoteerd: E. Sands. In The Jewish Problem, een Penguin-paperback, stond als datum februari 1939. In het Nieuwe Testament in het Russisch, uitgegeven door het Bijbelgenootschap, stond ‘Cambridge Nov. 1942’ geschreven. Had hij het meegenomen op de konvooien naar Stalins Sovjet-Unie? Er zat een papiertje in waarop hij een regel uit Paulus’ eerste brief aan de Korinthiërs had getranscribeerd, half in het Frans, half in het Latijn: Mais s’ils manquent de continence…melius est enim nubere, ‘Maar indien zij zich niet kunnen onthouden, [dat zij trouwen]; want het is beter te trouwen [dan te branden].’ Bij wijze van boekenlegger zaten er stukjes vergankelijk materiaal tussen de pagina’s, de uiterlijke bewijzen van een leven, terechtgekomen tussen pagina’s waar zich de ware tragedies afspeelden: kaarten die rouwdiensten van overleden wetenschappers aankondigen en elke week ongevraagd in de postvakjes van het universiteitsgebouw liggen; boekhandelsfacturen; briefjes van kruiperige studenten over te laat ingeleverde werkstukken en afgezegde tentamens; ansichtkaarten van vrienden; geestige kleurenafdrukken van een negentiende-eeuwse satirische prentenreeks door Gavarni, getiteld Lustige Parisiennes. Veel boeken bevatten potloodaantekeningen, vooral om zetfouten te corrigeren of feitelijke onjuistheden aan te geven; af en toe verwees hij en putte hij moeiteloos uit de Russische of een andere literatuur. Ik zag hem voor me in het grauwe middaglicht, op een stoel bij het raam, terwijl beneden op straat de bussen knarsten, met zijn boek op zijn over elkaar geslagen benen en met zijn potlood in de aanslag. Hij bezat een grote verzameling Franse literatuur en Franse romans in Sovjetedities. Eind jaren tachtig had hij een Russische vertaling van Marcel Prousts Sodom en Gomorra gelezen, kritisch passages vergeleken en een verfrommeld stuk envelop als boekenlegger bij de pagina gelegd waarop de verteller, Marcel, zich na een tachtig pagina’s lange zelfkwelling realiseert dat plotseling de afgunst is verdwenen die hij voelde voor de vrouwen op wie Albertine mogelijk verliefd is geweest. Sands had er een regel uit Aleksandr Poesjkins roman in verzen Jevgeni Onegin in geschreven (slechts drie woorden Russisch): ‘nb: “minnekunst”’.

Is er een reeks verborgen routekaarten te vinden in de boeken die iemand bezit, een weg door de fortificaties van zijn persoonlijkheid? Er komt een scène voor in hoofdstuk zeven van Jevgeni Onegin, nadat Onegin aan zijn omzwervingen is begonnen en Tatjana, die verliefd op hem is, alleen in zijn werkkamer is achtergebleven. Lezend onder het portret van Byron en een beeldje van Napoleon ontdekt Tatjana een andere wereld en probeert ze het mysterieuze wezen van de man te doorgronden aan de hand van zijn nagelsporen en potloodaantekeningen op de pagina’s:

Door zijn notities in de kantlijn
Met potlood ziet zij overal
Wat voor gedachten hem zoal
Alleen maar vreemd of juist verwant zijn.
Een vraagteken, een kras of haal,
Een woord – ze werken als signaal.

Oude boeken staan voor een mysterieus, dwingend verlangen, gevoed door het hardnekkige idee dat het verleden zijn geheimen bij aanraking zou kunnen prijsgeven, alsof er een diepere betekenis of geest in hun inhoud schuilt. Volgens Walter Benjamin zijn boeken het toneel, het theater van hun lotgevallen. Als we ernaar kijken, zien we het verre verleden dat ze bevatten erdoorheen. De boeken die ik die middag in Sands’ vertrekken bekeek, vormden het staketsel van een levensgeschiedenis. Hoewel hij geen testament had laten opmaken, had hij me wel iets nagelaten. Ik legde twee boeken naast elkaar op het tapijt, twee boeken waar een halve eeuw tussen zat. Het eerste was een oranje met witte Penguinpaperback met Russische korte verhalen die waren gebundeld door de politieke vluchteling S.S. Koteljanski (Virginia Woolfs ‘Kot’), met in Sands’ handschrift Do svidania – ‘Tot ziens’ – op het omslag en op het schutblad een krabbel van een profiel, als een van Poesjkins droedels in de kantlijn, met het woord ROSSIA en het jaartal 1941 eronder. Het was het jaar van het verbond tussen Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie, toen het eerste hulpkonvooi (met de codenaam ‘Derwisj’) in Archangelsk aankwam. Daarnaast legde ik het meest recente boek uit Sands’ verzameling: een paperback van ongeveer hetzelfde formaat met de titel The Northern Convoys, in 1991 uitgegeven in Archangelsk, het jaar waarin de Sovjet-Unie uiteenviel.

Voor mezelf hield ik een dun boekje van de dissidente schrijfster Lidia Tsjoekovskaja over Aleksandr Herzens filosofische herinneringen Feiten en gedachten, een bloemlezing uit het werk van de antitsaristische rebel Ivan Jakoesjkin uit de late Stalintijd, een getypte lezing over Anton Tsjechov, een pamflet met een uitleg van de cricketregels in het Russisch, een gehavende, van de inscriptie ‘Archangelsk, 1944’ voorziene cassette met werken van Poesjkin waaraan één deel ontbrak en een boek met zeemansliederen over de strijd voor Stalin op de rotsen boven de Barentszzee, waar Sands een exemplaar van het Sovjetvolkslied in had gestoken: ‘Onbreekbare unie van vrije republieken, Groot Rusland, voor eeuwig verbonden.’ In plaats van de paar liefdesbrieven die ik in een doos papieren aantrof te laten slingeren voor de nieuwsgierige blikken van de thesaurier, verstopte ik ze tussen willekeurige boekpagina’s. Een was in verschillende kladversies geschreven aan een vrouw in Frankrijk die hij voor het eerst in tientallen jaren weer had ontmoet: ‘Na al die tijd was je niets veranderd…’ Zou hij hem ooit hebben verstuurd? Ik verstopte ook een aandoenlijk geestige zwart-witansicht van Marilyn Monroe met niet meer aan dan hoge hakken met perspex plateauzolen, diamanten oorbellen en een gestippelde sjaal, gedateerd 14 februari (zonder jaartal), afkomstig van iemand die hoopte dat hij ‘niet boos zou worden’ en had ondertekend met ‘Dido D.’

Ik weet nog dat ik moest blozen toen ik een foto van Sands met astrakan hoed vond, in 1942 in Moermansk genomen, zo groot als een pasfoto. (Het was de winter na de geheime vlucht boven Duits grondgebied die Molotov als minister van Buitenlandse Zaken in een viermotorige bommenwerper had gemaakt om in Downing Street het pact tussen Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie te ondertekenen. Bij die gelegenheid had Winston Churchill hem bij het tuinhek bij zijn arm beetgepakt en zijn gezicht bekeken, ervan overtuigd dat hij heel even de man ‘achter het imago’ tevoorschijn had zien komen.) De foto van de jonge Sands, in een korte, actieve periode die voorafging aan de lange jaren van contemplatie in deze vertrekken, riep een verlangen in me op om het stof van deze overbodige aantekeningen voor lezingen over Tsjechov en Dostojevski van mijn handen te vegen en onverwijld de boot naar poolhavens te nemen.

Drie jaar later belde mijn echtgenoot, de eeuwige ontwortelde kosmopoliet, me via een krakende lijn vanuit een Moskouse straat, tijdens zijn eerste bezoek aan de stad in het kader van een juridische zakenreis. Hij was niet meer in Rusland geweest sinds we als studenten de laatste, sombere winter onder het Sovjetsysteem in Leningrad hadden doorgebracht.

‘Moskou is nu een wereldstad.’ Door de ruis heen kon ik de opwinding in zijn stem horen. ‘Het is een échte stad geworden.’

Daarna kwam het moment waarop ik instemde met dit avontuur, in een gewelfd restaurant zonder ramen, dat luisterde naar de naam ‘Bojarenzaal’, was ingericht in Oud-Russische stijl, en diep verscholen lag achter de art-nouveaumuren van Hotel Metropol. We hadden een afmattende dag achter de rug waarop we rijdend door de sneeuwbrij in een geleende auto eigenaardige appartementen met zwartmarmeren badkamers en halletjes waren gaan bekijken waar nog steeds de vertrouwde Sovjetgeur van kattenpis hing. Een koor in bontgevoerde, oud-Moskovische gewaden zong onder begeleiding van een accordeon een volkslied over vurige zwarte ogen. Hoe komt het toch dat iets banaals soms tot een doorslaggevend soort vervoering leidt? Kwam het doordat ik in de winternachten van 1990 in Leningrad te veel slechte Sovjettelevisie had gezien dat die mineurakkoorden en het smachtende timbre van de Slavische stem onmiddellijk beelden opriepen van maanverlichte, brede Russische rivieren, besneeuwde bossen en grazige steppen in de lentezon? Ik was bezig aan mijn tweede glas wijn, ging weer geheel op in het sprookje en zei zonder aarzeling ‘ja’, zoals ik al van plan was geweest.

Nadat ik mijn geliefde kamer had leeggeruimd, liet ik enkele kartonnen dozen met boeken en papieren in de kelder van het universiteitsgebouw achter, zodat ik mezelf en de wetenschappelijke staf wijsmaakte dat ik na anderhalf jaar weer terug zou zijn. Ik was van plan mijn tijd in Moskou in de grote stadsbibliotheken door te brengen en onderzoek te doen naar het oriëntalisme in de Russische poëzie. Dat anderhalve jaar werden er tien.

Die jaren heb ik niet besteed aan regelmatige studie. Ik dwaalde al snel af. In plaats van het wetenschappelijke meesterwerk over oriëntalisme dat me voor ogen stond, schreef ik dit boek, dat verhaalt van mijn omzwervingen door de chaos van het verleden dat door boeken en plaatsen wordt gevormd. Op kaarten ziet het Kremlin eruit als een ronde kompasroos, met wegen die van daaruit naar het noorden, oosten, zuiden en westen uitwaaieren, richting de uitgestrekte, nimmer scherp begrensde landen die het poogt te besturen. Wanneer ik maar even de kans had ging ik vanuit ons huis dicht bij de muur van het Kremlin op reis, bevliegingen, ingevingen en literaire liefdesavonturen achterna. En ik heb nog veel meer reizen gemaakt, met even zovele toevallige avonturen, gezeten aan de bureaus van Leeszaal Nr. 1 in de Leninbibliotheek, zoals de Russische Staatsbibliotheek nog altijd wordt genoemd, tussen oude mannetjes die groezelige, slechtzittende pakken en brillen met zware kunststof monturen droegen.

Deze geweldige bibliotheek, waar Lenins naam in 1992 bij presidentieel decreet uit werd verwijderd, heette ooit het Roemjantsevmuseum. Zijn beroemdste directeur, Nikolaj Fjodorov, ook wel bekend als ‘de Russische Socrates’, was naar verluidt bekend met de inhoud van alle boeken uit de verzameling. In een anekdote over de reikwijdte van de encyclopedische kennis van de bibliothecaris laat een groep ingenieurs die aan de Trans-Siberische spoorlijn werkt hem kaarten van de uitgestippelde route over de steppen zien en corrigeert Fjodorov, die nooit in Siberië was geweest, hun berekening van de hoogte van enkele heuvels. Fjodorov geloofde letterlijk dat boeken bezielde wezens waren omdat ze uitdrukking gaven aan de gedachten en de ziel van hun auteurs. De kern van zijn bibliotheekwerk en zijn filosofische geschriften (die in 1903 postuum werden uitgegeven onder de titel De filosofie van de gemeenschappelijke zaak), was de weigering zich met de dood te verzoenen. De taak van de mens op aarde was te zorgen voor de materiële wederopstanding van de doden (‘niet zo raar als het klinkt,’ merkte Lev Tolstoj op), die zich vormloos in het stof van de bibliotheek ophielden: zielen die in boeken wachtten tot voorbije generaties stelselmatig opnieuw tot leven gewekt zouden worden. (‘Niemand op aarde had zo veel verdriet om de dood van mensen,’ zei Berdjajev.) Fjodorov woonde het laatste kwart van de negentiende eeuw in de catalogusruimte van het Roemjantsevmuseum, at en sliep nauwelijks en ging zelfs niet graag zitten. De grootste denkers van Rusland kwamen hem in de bibliotheek opzoeken om met hem over ideeën te discussiëren. Tolstoj, Fjodor Dostojevski en de filosoof Vladimir Solovjov (die Fjodorov zijn ‘leermeester en spirituele vader’ noemde) beschouwden hem stuk voor stuk als een geniale filosoof. De vader van Boris Pasternak, de kunstenaar Leonid Pasternak, ook een bewonderaar van Fjodorov, verstopte zich op een keer achter de stapels boeken in de leeszaal om stiekem schetsen van Fjodorov te maken, die om filosofische redenen niet afgebeeld wilde worden omdat hij vond dat de icoon, waarin het menselijk gelaat wordt geheiligd en het onkenbare aspect ervan wordt getoond, als enig schilderkunstig genre het menselijk gezicht waardig was.

Fjodorov was een pionier in de praktijk van het bibliotheekwezen. Hij geloofde dat boeken conserveren gewijd werk was. Hij vond dat een bibliotheekcatalogus moest worden gesorteerd op de sterfdata van de auteurs, als een kalender met heiligendagen. Hij geloofde dat het boek het hoogste is van alles wat van het verleden overblijft, omdat het dat verleden op de meest menselijke manier representeert: het verleden als idee. Wat hem betrof kon de mensheid alleen worden verenigd in de strijd tegen de gemeenschappelijke vijand, de dood, door te zorgen voor de wederopstanding van de ‘voorvaderen’. ‘Aandachtig lezen’ betekende voor Fjodorov ‘vermanen noch prijzen, maar het leven in ere herstellen.’

Tegenwoordig werken de bibliothecarissen in de Leninbibliotheek aan het eerherstel van de namen van tientallen voorvaderen die in de jaren twintig en dertig werden ‘onderdrukt’: gearresteerd, doodgeschoten, zoekgeraakt zonder een spoor na te laten. In oktober 1928 berichtte de Rode Avondkrant dat de bibliotheek ‘een toevluchtsoord voor groepen van de contrarevolutionaire intelligentsia’ en adellijke afstammelingen was geworden. De grote bibliothecaris, bibliograaf en redacteur Vladimir Nevski, die na de Oktoberrevolutie directeur van de bibliotheek werd en in 1927 de eerste steen van het nieuwe bibliotheekgebouw legde, werd in 1935 gearresteerd, hekelde de oude bolsjewiek Nikolaj Boecharin tijdens zijn verhoor en werd doodgeschoten in 1937, het bloedigste jaar van Stalins Grote Terreur. In zijn latere jaren bracht Molotov, die verantwoordelijk was voor talloze soortgelijke moorden, zijn dagen vaak door in Leeszaal Nr. 1. In diskrediet geraakt bij de partij die hij had gediend, bestudeerde hij aandachtig het verleden en voerde argumenten aan voor de ideeën die zijn leven hadden bepaald, omdat hij nog altijd geloofde dat ze richting konden geven aan de toekomst.

De enorme zijramen van de leeszaal kijken uit over de Mochovajastraat, langs het hoofdkantoor van de oude Komintern – waar buitenlandse communisten als Antonio Gramsci, Béla Kun, Georgi Dimitrov en Ho Tsji Min in de jaren twintig aan de wereldrevolutie werkten – in de richting van de Troitskipoort, de toren en de gouden koepels van het Kremlin op de heuvel. Op het voorplein van de bibliotheek aan de kant van de Vozdvizjenkastraat staat een reusachtig standbeeld van Dostojevski, dat in het jaar waarin we in Moskou kwamen wonen werd onthuld ter vervanging van een beeld van Lenin (die een hekel had aan de schrijver). Onlangs kwamen jonge aanhangers van Vladimir Poetin af en toe bij de sokkel bijeen om hem speciaal voor de televisie hun bijval te betuigen. Dostojevski, tegenwoordig een geannexeerde profeet van Poetins ‘nieuwe Byzantium’, is uitgebeeld met opgetrokken schouders en kromme rug: een man die gebogen over zijn bureau het laatste restje van zijn gezondheid offerde en de lasten van zijn schrijverschap nauwelijks kon dragen.

Dostojevski was zich ervan bewust dat de gedachten en de verlangens van gewone mensen, en hun misdaden, steden hun vorm en hun voorkomen verlenen. ‘’t Silhouet van een stad / Ach, het is eerder dan een mensenhart bezweken,’ schreef Baudelaire; de vorm van een stad is al even verwarrend en vol geheimen en sporen van wat verloren is gegaan. Overal waar ik kwam werd ik naar een volgende plek gevoerd, naar een nieuwe constellatie van landschap, politiek en mythe, die ik voor dit reisboek opnieuw bijeenbracht. Al mijn ontdekkingstochten waren in het halfduister tastende afschaduwingen van de inspanningen van anderen, waarvoor ik de ene keer sporen volgde die vanuit de wegrottende pagina’s van Molotovs boeken leidden naar ballingsoorden, eindbestemmingen van zoektochten of plaatsen delict, de andere keer vertellingen die begonnen of eindigden in dit statige appartementengebouw aan de Romanovlaan.

Tijdens witte nachten, reisde ik per trein naar het noorden, bij wijze van huldeblijk aan de miskende militaire en intellectuele dienstbaarheid van Sands, die ik alleen maar kende van zijn boeken, die paar restanten papier en een foto. Ten westen van Moskou, rond Zvenigorod, en verder naar het noorden, aan de oevers van het Ilmenmeer, waar het christendom voor het eerst de heidense goden van de rivieren, de donder en de bomen ter discussie stelde én in zich opnam, bezocht ik verwoeste gebouwen – kloosters, onderzoeksstations, datsja’s, sanatoria – waar wetenschap verstrikt raakte met religieuze overtuigingen en waar biochemici en kernfysici zuchtten onder de ideologische tirannie of diep verstrengeld met haar verknipte instituties hun werk deden. Om inzicht te krijgen en met zichzelf in het reine te komen vluchtten ze in het werk van Tsjechov en Dostojevski, de kracht van gewijd water of het onderricht van dissidente priesters.

Op de Siberische steppe ten zuiden van het Bajkalmeer, in de enorme uitgestrektheid van droog gras en aarde, van licht en kou, is de ruimte zelf tot instrument van politieke onderdrukking gemaakt. Toch bleef deze ruimte altijd de hoop op vrijheid vertegenwoordigen. Staat en individu lijken in de loop der tijden in elkaar op te gaan, maar zich tegelijkertijd, afgetekend tegen de lege horizon, scherper van elkaar te onderscheiden, duidelijker voorbestemd om met elkaar in botsing te komen. Mannen en vrouwen die naar de verste uithoek van het Russische grondgebied werden gezonden om er te boeten voor hun verzet tegen het autoritaire regime, schiepen in woorden een levendig, zij het vaak verborgen landschap van ‘innerlijke vrijheid’.

De toverlantaarn in Molotovs appartement heeft mijn verbeelding geprikkeld. Net als de toverlantaarn die het kind Marcel aan het begin van Prousts Op zoek naar de verloren tijd krijgt, vervangt hij de ‘ondoordringbaarheid van de muren’ door een ongrijpbaar, flikkerend kleurenspel, met kortstondig overgeleverde taferelen en weerspiegelingen van de geschiedenis. Tijdens het lezen en op mijn reizen werden opeens beelden van periodes en plaatsen uit het verre verleden zichtbaar: hersenschimmen die, voorbij de grenzen van het begrip, leidden naar het diepe binnenste van de menselijke geest, naar de essentie der dingen, die we soms denken te begrijpen. De Russische geschiedenis en het Russische heden zijn in vage indrukken, door een kleine lens, aan me verschenen, net als de verbleekte beelden die in deze antieke projector op licht wachten: momenten uit mijn eigen verleden en momenten die mensen die ik nooit zal kennen de moeite waard vonden om vast te leggen, en die nu tevoorschijn worden getoverd uit de omringende duisternis.

EEN

De Romanovlaan

‘Ik ben op zoek naar een rustig plekje. Ik laat voor mijn geest alle woningen de revue passeren die door de bourgeoisie in de steek zijn gelaten.’

ISAAK BABEL, ‘EEN AVONDJE BIJ DE KEIZERIN’, 1922

De luxe van dit huis is een valse belofte.

De ramen liggen diep tussen geornamenteerde zuilen met uitspringende kroonlijsten en krullend, met bloempatronen versierd stucwerk. Vanaf de bovenste verdiepingen kijken, tussen smeedijzeren balkons en erkers op omrankte zuilen door, rijen gebeeldhouwde gezichten met Frygische helmen en dierenhuiden over de straat uit en suggereren dat binnen een geheimzinnig soort huiselijk comfort moet heersen. De façade is bedoeld om de uitzonderlijke dikte van de buitenmuren en de koesterende warmte van hun interieurs te accentueren, alsof een huis in het binnenste van deze stad, in deze straat met zijn vele namen, een plek zou kunnen bieden om de geschiedenis te ontvluchten.

Oelotsjki-sjkatoelotsjki, oelotsjki Moskovskië: de straten zijn kistjes, volgens de tekst van een liefdesliedje over het oude Moskou. Voordat ik hier kwam wonen, wist ik dat de Romanovlaan geen kistje was, maar een grote kast vol geheime schatten. Naar de mensen die in gebouw Nr. 3 hebben gewoond zijn metrostations, instituten, steden, slagkruisers, tractoren, autofabrieken, strijdrossen, maankraters en sterren vernoemd. Op mijn wandelingen vanaf ons eerste Moskouse appartement in de Tverstraat naar de Leninbibliotheek liep ik hier altijd langs om zo, dacht ik graag, dichter bij de verborgen levens van die mensen te komen. Ik was een van die voorbijgangers die langzaam langs de voorgevel van Nr. 3 liepen en een moment stilstonden om de granieten of donkere marmeren gedenkplaten te bekijken die op ooghoogte aan de aardroze muur waren bevestigd, om vervolgens langs de verwelkte anjers die boven op de platen waren gelegd omhoog te turen naar de hamers en sikkels van stucwerk die de geveldriehoeken boven de portieken bekroonden. Ik vroeg me af wat het precies voor al die veldmaarschalken en partijapparatsjiks uit de Stalintijd moest hebben betekend om ‘hier te wonen’, zoals ze volgens de opschriften hadden gedaan.

Wie maakt deel uit van de nomenklatoera van Nr. 3, het gebouw dat oude Moskovieten nog altijd ‘het generaalshuis’ of, minder eerbiedig, ‘het partijarchief’ of ‘het mausoleum’ noemen? Welke complexe samenzweringen van het lot en van menselijk streven hebben ervoor gezorgd dat in het bloedige politieke drama van de twintigste eeuw juist deze namen in beeld bleven? De verborgen logica en richting van de ‘strijd’, zoals de partij die schijnheilig noemde, zijn onmogelijk te volgen via de reeks namen en gezichten op de muur van dit gebouw. Daartoe behoren helden uit de Russische Burgeroorlog die in de eerste jaren van de Sovjetheerschappij in de appartementen trokken, strijders die de legers van de Witten in Siberië en Zuid-Rusland versloegen en de revolutie tot diep in Midden-Azië doorstootten: Michaïl Froenze, korte tijd Trotski’s opvolger als volkscommissaris van Oorlog, verhuisde hier in 1924 naartoe, waarna hij een jaar later stierf aan de complicaties van een eenvoudige maagzweeroperatie, zodat het vermoeden rees dat hij op bevel van Stalin door zijn artsen was vermoord; Semjon Boedjonny, Kliment Vorosjilov en Semjon Timosjenko, cavaleriegeneraals die het hadden overleefd en wie het voor de wind ging terwijl hun strijdmakkers in de jaren voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog werden gezuiverd; generaal Aleksandr Vasiljevski, die in de eerste oorlogswinter in het complex kwam wonen en de bezorgde Stalin op z’n gemak stelde door te zeggen dat hij ‘een uitstekend appartement had gekregen’. Verderop langs de muur bevindt zich een van de weinige overlevenden van de oude bolsjewieken: Pjotr Smidovitsj, die de legendarische ‘speciale trein’ bemande van waaruit Trotski tijdens de Burgeroorlog met zijn in leer gehulde entourage het bevel over het Rode Leger voerde; Dmitri Manoeïlski, een goede verhalenverteller en grappenmaker, zoals Molotov zich later zou herinneren, maar ‘het spoor bijster’ en ‘heulend met trotskisten’, en tot slot Jemeljan Jaroslavski met zijn pince-nez, de in Siberië geboren zoon van een Joodse politieke balling, lange tijd hoofd van de Bond van Militante Goddelozen, schrijfgekke partijhistoricus en een van de weinigen van zijn soort die een natuurlijke dood zouden sterven.

Niet ver bij Jaroslavski op de muur vandaan bevindt zich Andrej Andrejev, een voormalige ober en – zeldzaam in de hogere partijregionen – heuse proletariër, die Stalin met slaafse trouw volgde tijdens de gedwongen collectivisering van de landbouw in de periode van de Grote Terreur. Als je vanuit de Bolsjaja Nikitskajastraat de Romanovlaan in loopt, iets verder dan de grote poort naar de binnenplaats met zijn hoge bomen en zijn protserige, beschilderde fontein, kom je oog in oog te staan met Andrej Kosygin, wiens pafferige gezicht met de kleine oogjes voor eeuwig in graniet is gevangen. Kosygin werkte zich onder Stalin in de partij omhoog. In 1964 verving hij Nikita Chroesjtsjov als secretaris-generaal, en de in ongenade gevallen Chroesjtsjov verhuisde onmiddellijk terug naar zijn appartement in gebouw Nr. 3. Later droeg Kosygin bij aan het geruisloze afscheid van de utopische droom dat de staat onder de communistische heerschappij ooit zou ophouden te bestaan. Samen met de toekomstige secretaris-generaal Leonid Brezjnev bekokstoofde hij het van buitenaf gezien stabiele, maar heimelijk ten dode opgeschreven fenomeen van het ‘reëel bestaande socialisme’, waar zovelen nog altijd naar verlangen. Tot slot bevindt zich aan de Vozdvizjenkakant van het gebouw, onder ons slaapkamerraam, een plaquette van maarschalk Ivan Konev, zoon van een arme boer uit de streek Vologda en bewoner van appartement 59 van 1947 tot aan zijn dood in 1973. Zijn gebeeldhouwde blik, die over een of ander denkbeeldig slagveld uitkijkt, stuit op de lege zijmuur van het Kremlinziekenhuis. ‘Dus wie neemt Berlijn in, wij of de geallieerden?’ vroeg Stalin aan het begin van april 1945 aan Konev en aan maarschalk Zjoekov. ‘Wíj nemen Berlijn in,’ antwoordde Konev. Acht jaar later, in de maanden na Stalins dood, trad Konev, hoewel hij nooit anders dan militair was geweest, op als hoofd van de geheime militaire rechtbank tijdens het korte en gemankeerde proces tegen Lavrenti Beria, met als uitkomst dat deze gehate, sadistische wellusteling en voormalige baas van de geheime politie werd veroordeeld wegens ‘verraad aan het moederland’ en ‘geheime banden met buitenlandse inlichtingendiensten’. Hij werd nog diezelfde nacht doodgeschoten in een cel die voor dat speciale doel was toegerust.

Nog veel meer namen maken deel uit van de onzichtbare nomenklatoera van Nr. 3, namen zonder gedenkplaten, van de favorietenlijst verdwenen door van staatswege gelaste moord of langzame ongenade, zoals in elk decennium van de Sovjetmacht het geval was: Trotski, Beloborodov, Sokolnikov, Froemkin, Foertseva, Malenkov, Rokossovski, Togliatti, Zjoekov, Vysjinski, Kosior, Tevosjan, Chroesjtsjov, Molotov… En vóór hen, in een kort gastoptreden in de geschiedenis van dit huis, die telkens op unieke wijze is verweven met het lot van de natie, een groep jonge actrices van het Moskouse Kunsttheater, die een appartement hoog boven de binnenplaats deelden. In de warme zomer van 1918 verschaften ze de Britse agent en ‘topspion’ Sidney Reilly, die Lenin en Trotski ten val wilde brengen, hulp, onderdak en liefde. Jelizaveta Otten, ‘het favoriete meisje van Reilly’, was waarschijnlijk de eerste van vele bewoners van dit gebouw die ’s nachts door de geheime politie zouden worden gearresteerd.

In dat jaar, waarin de bolsjewieken de hoofdstad van Rusland naar Moskou verplaatsten en alle belangrijke gebouwen in de stad vorderden indachtig het marxistische devies ‘onteigen hen die onteigenen’, leefden de actrices nog steeds la vie de bohème te midden van de gezinnen van advocaten, artsen en hoogleraren voor wie Nr. 3 twintig jaar eerder was gebouwd. Sommige leden van de kleine, vooraanstaande beroepsklasse uit de late tsarentijd bleven in hun communale appartementen wonen nadat de bolsjewieken Nr. 3 hadden genaast om er de meest prestigieuze residentie voor de partij-elite buiten het Kremlin van te maken. De straat werd omgedoopt in Granovskistraat, naar een politiek liberale historicus van de Universiteit van Moskou, ‘de ideale hoogleraar’ van de negentiende eeuw (die model zou komen te staan voor de lachwekkende Stepan Verchovenski in Dostojevski’s roman Duivels). Het gebouw werd bekend als het ‘Vijfde Huis van de Sovjets’. (De eerste vier ‘Huizen van de Sovjets’ – statige, door de bolsjewieken geannexeerde gebouwen – waren het Nationale Hotel, Hotel Metropol, een seminarie van de Russisch-Orthodoxe Kerk en Hotel Peterhof op de hoek van de Vozdvizjenka- en de Mochovajastraat, tegenover de Leninbibliotheek.) Veel van de advocaten, artsen en academici op Nr. 3 werden afgedaan als ‘mensen uit het verleden’ en in de jaren dertig naar werkkampen gestuurd of doodgeschoten zonder dat er een spoor van hun leven overbleef, anders dan in privéherinneringen, oude edities van de Moskouse telefoongids en de verspreide annalen van hun vakgebied. Voor zover mij bekend behoort geen van hun afstammelingen tot de welgestelde erfgenamen van generaals uit het Rode Leger en magnaten uit de Communistische Partij die nu eigenaars van hun appartementen zijn, hoewel ik verschillende personen uit de oude Moskouse intelligentsia heb ontmoet die zich trots herinneren dat lang geleden, voor de zuiveringen van Stalin, hun familie in dit gebouw woonde.

In de Sovjettijd was deze laan met eenrichtingsverkeer gesloten voor gewoon verkeer. Militiemannen controleerden de papieren. De meest bevoorrechte leden van de nomenklatoera kwamen naar de Granovskistraat voor een bezoek aan de polikliniek en de apotheek van het Kremlinziekenhuis, en om in de stolovaja (eetzaal) van het Kremlin hun van staatswege verstrekte bonnen in te wisselen. Ze waren een louter symbolische twee roebel tien waard voor een lunch, en twee vijftig voor een avondmaal, dan wel hetzelfde bedrag aan eten in de ruim voorziene levensmiddelenwinkel. Alleen de hoogste rangen van het staatsapparaat hadden toegang tot de stolovaja; de bonnen stonden symbool voor het hoogste sociale prestige. Voorafgaand aan officiële feestdagen kwamen er grote auto’s voorrijden en stouwden overdreven gesoigneerde heren ze vol met pakketjes vlees, kaviaar, fruit en groenten – delicatessen die voor het overgrote deel van de bevolking niet waren weggelegd. Onder Stalin werd de nomenklatoera in Amerikaanse auto’s de stad rondgereden: Packards en Cadillacs, Buicks en verlengde luxe-sedans van Lincoln. Later wendde de elite zich tot de Sovjetgeproduceerde ZiLs en Wolga’s.

Tegenwoordig staan de Hummers, chique Maybachs en Bentleys met gordijntjes die automatisch uitvouwen zodra je door de raampjes naar binnen kijkt en zelfs een paar laatste Zjigoeli’s van Russische makelij de hele dag op de stoep geparkeerd en valt de verkeersstroom slechts zelden stil. De economie drijft op een zee van liquiditeiten, beweren financiers. De ‘auto-en-harem’-cultuur van de elite die Trotski zo verachtte, vertoont zich nu met losbandige grofheid in de Romanovlaan. Als je in de straat loopt, zigzag je tussen de bumpers en de muren van gebouwen door, behalve op die stukken – voor kantoorgebouwen – waar het trottoir en de stoeprand clandestien zijn geprivatiseerd. Hier patrouilleren veiligheidsbeambten, de alomtegenwoordige bewakers van het centrum van Moskou, met hun geschoren hoofden, puntschoenen en vormeloze zwarte jacks, die hun pistolen maar half aan het zicht onttrekken. Maar in ‘de Romanov’ heerst nog de rust van een klooster. Dat komt doordat hij zo smal is, door de hoogte van de gebouwen en doordat er een flauwe bocht in zit. Halverwege, op de binnenplaats van Nr. 3, rijzen een grote eik, een esp en een populier op tot het dak van de gebouwen en overschaduwen het midden van de straat. Overal elders in Moskou lijkt de lucht zich eindeloos uit te strekken: ‘In geen enkele grote stad heb je zo veel hemel boven je,’ merkte Walter Benjamin op toen hij Moskou in 1926 bezocht. ‘De wijde horizon van de Russische vlakte is in deze stad steeds voelbaar.’ Maar hier sluiten de gevels van twee musea de Romanovlaan aan weerszijden af van de immense ruimten van de stad, als deuren in de enfilade van een paleis.

Aan het ene uiteinde, op de turqoise met witte gevel van het Zoölogisch Museum uit 1902 in de Bolsjaja Nikitskajastraat, lijkt het pleisterwerk tot uitzinnige vormen en lijnen te zijn geëvolueerd. Stenen apen, ramskoppen, uilen en hazen woelen zich los uit een massa kronkelende en krioelende lagere levensvormen: reptielen, insecten en planten. Binnenin is het gebouw een doolhof van laboratoria, kantoorruimtes, een bibliotheek, auditoria en lange achterafgangen waaraan de werkkamers van vele professoren liggen. Toen Mandelstam op de nabijgelegen Tverskojboulevard in het Herzen-schrijvershuis woonde, kwam hij graag in het museum. Hij was grote biologen als Linnaeus, Buffon en Pallas dankbaar dat ze zijn ‘kinderlijke verbazing […] voor de wetenschap’ hadden gewekt. Hij hield van de in donkere kleuren geschilderde zuilengangen, vol opgezette dieren die met starre blik uit hun vitrines kijken – nachtroofdieren met glazen ogen, ‘Bubulcus ibis, Delphinus delphis’ – en van de kabinetten, afgeladen met op sterk water gezette zeewezens. ‘In de donkere vestibule van het zoölogisch museum in de Nikitskistraat ligt een walviskaak waar geen toezicht op wordt gehouden. Het is net een enorme ploeg,’ schreef Mandelstam in Reis naar Armenië, een uitbundig, opgewonden stuk reisproza over het drama van de evolutie. De curator van het museum, Boris Koezin (‘allesbehalve een boekenwurm. Met wetenschap hield hij zich terloops bezig’), was met Mandelstam bevriend en inspireerde hem, en de dichter dronk vaak Georgische wijn in zijn enorme kantoor in de krochten van het museum. Soms stond Mandelstam op en ijsbeerde door de kamer, plotseling in hem opkomende gedichten componerend, zoals ‘Cherry brandy of jenever’, gedateerd ‘Maart 1931, Moskou, Zoolog. Museum’, dat Nadezjda ter plekke in het museum opschreef toen hij het opzegde: ‘Cherry brandy of jenever / Lieve schat, / Het is allemaal gezever, / Eén pot nat.’

In een symmetrie die ongewoon is voor een moderne straat in Moskou staan lage, in een bocht lopende gebouwen op tegenover elkaar gelegen hoeken van de Romanovlaan: het gebouw van de faculteit Geschiedenis aan de Bolsjaja Nikitskajastraat en het Huis op de Hoek van Sjeremetev aan de Vozdvizjenkastraat, dat ooit toebehoorde aan de horige operazangeres Praskovja ‘de Parel’ Kovaljova, de geheime liefde van graaf Nikolaj Sjeremetev, telg uit een van Ruslands voornaamste aristocratische families. Aan de noordkant, waar de Romanovlaan de Vozdvizjenkastraat kruist, sluit het Sjtsjoesev Museum voor Architectuur, ooit de Stadsdoema, de straat af met een ingehouden, klassieke gratie.

Waar de Griek aan vreemde stranden
Zegepraalt,
Is op mij de diepste schande
Neergedaald.

schrijft Mandelstam in ‘Cherry brandy of jenever’. De financiën van de stad werden ooit vanuit de Stadsdoema beheerd. Toen de Vozdvizjenkastraat in de eerste jaren na de revolutie een straat vol regeringsgebouwen werd, werd dit drie verdiepingen hoge paleis ingericht als hoofdkwartier van het Centraal Comité. Elke dag liepen Stalin en Molotov de paar honderd meter vanuit hun appartementen in het Kremlin naar hun kantoor op Vozdvizjenkastraat 5 – zonder lijfwachten, zoals Molotov zich met weemoed herinnerde. In 1923 verhuisde het kantoor van het Centraal Comité naar Staraja Plosjtsjad, het ‘Oude Plein’, aan de andere kant van het Kremlin, dichter bij de Loebjankagevangenis. Pas aan het einde van de jaren dertig besloot het Politburo naar aanleiding van een rapport van de geheime politie dat ‘Kameraad Stalin zich per direct niet langer te voet door de stad begeeft’.

Dit stuk op de top van een heuvel boven de inmiddels gedempte rivier de Neglinnaja ligt binnen de ‘Witte Stad’, een groot gebied ten noorden van het Kremlin dat tweehonderd jaar werd omsloten door muren van baksteen en wit gesteente. Ze werden aan het einde van de zestiende eeuw gebouwd en hun golvende lijn wordt nog steeds gevolgd door de ring van boulevards rond Moskou. Het land waar de Romanovlaan op ligt stond ooit bekend onder de naam ‘Romanovhof’ en was eigendom van de zeventiende-eeuwse Moskouse bojaar Nikita Romanov, die het had gekregen van zijn neef, de tsaar. In de loop der eeuwen werden de her en der verspreide landgoederen, stenen paleizen, hoven en kloosters tot een stratenplan omgevormd. Vóór de hervorming van de Russische cultuur door de revolutie waren straatnamen anekdotisch en populair. In vroeger eeuwen stond het land achtereenvolgens bekend als ‘de Romanovpaleizen’ en ‘Bij Nikitsky’ (naar de populaire bojaar) en werd het vernoemd naar andere grondbezitters, Razoemovski en Chitrovo, van wie de domeinen in dit gebied lagen voordat graaf Nikolaj Sjeremetev het uit generositeit kocht van zijn krap bij kas zittende zwager graaf Razoemovski. Sindsdien heette de straat Sjeremetevlaan.

Loodrecht erop staan de Bolsjaja Nikitskajastraat (die in het vroegere Moskou de Novgorodstraat heette) en de Vozdvizjenkastraat, een van Moskous oudste straten, die vanuit de poorten van het Kremlin richting de oude stad Novgorod loopt, bijna vijfhonderd kilometer richting het noordwesten. In 1471 werd tsaar Ivan III na zijn terugkeer van een militaire campagne ter onderwerping van de republiek Novgorod ceremonieel verwelkomd in de Vozdvizjenkastraat, op de Troitskibrug net buiten de Troitskipoort van het Kremlin, die ooit over de brede Neglinnaja liep. De namen Vozdvizjenka en Bolsjaja Nikitskaja zijn afkomstig van plaatselijke kloosters – het Krestodvizjenskiklooster (of Klooster van de Wederopstanding van het Kruis) en het Nikitskiklooster – die in de vijftiende en de zestiende eeuw werden gesticht toen Moskou het machtscentrum van de Russische eenheidsstaat was geworden. De Wederopstanding van het Kruis is een Byzantijns feest dat van oudsher wordt geassocieerd met de glorie van het christelijk-orthodoxe rijk en herdenkt dat Heraclius het ‘ware kruis’ op de Perzen heroverde, dat in Jeruzalem was opgegraven door Helena, de moeder van keizer Constantijn, terwijl haar zoon de Aya Sofia bouwde. Op deze feestdag halverwege september, die tegenwoordig in de nog aanwezige omliggende kerken wordt gevierd, wordt telkens opnieuw ‘Heer, ontferm u’ gezongen terwijl het kruis hoog wordt gehouden. In 1934 werd de Verrijzeniskerk (het enige deel van het klooster dat nog overeind stond na de grote brand waarmee het leger van Napoleon in 1812 werd onthaald) verwoest tijdens de grootschalige wederopbouw van Moskou door Stalin. De priester van de parochie, vader Aleksandr Sidorov, was drie jaar eerder in een werkkamp vermoord. Het Nikitskiklooster was een jaar eerder gesloopt. Voordat het werd vernietigd, konden de bolsjewieken die in deze straat woonden vanuit de achterkamer van hun appartementen de nonnen zien, hun hoofd gebogen over hun stikwerk. In 1935 werd op de plaats van het klooster een elektriciteitscentrale voor de nieuwe metro neergezet, een raamloze stroomtempel van massief, donkergrijs steen met friezen vol heroïsche arbeiders die met hun reusachtige, gespierde lijven staan te houwen, lassen en boren.

In de Romanovlaan vormen beelden van Moskous heden, verleden en toekomstdromen een geheel dat tot nadenken stemt. Aan de Bolsjaja Nikitskajakant van de straat bevindt zich de twee verdiepingen hoge achtervleugel van een klein, klassiek paleis dat ooit eigendom was van een hele reeks adellijke Russische geslachten – de Golitsyns, de Orlovs en de Mesjtsjerski’s – en nu het onderkomen is van Moscow University Press. De opstandige dichter Vilgelm Kjoechelbeker werkte als privédocent in het paleis in de jaren voorafgaand aan de Decemberopstand van 1825, gericht tegen de tsaristische autocratie, waarin hij een cruciale rol vervulde. In de hoek van het paleis aan de Romanovkant bevindt zich een nauwelijks bezochte ‘Antieksalon’, waarvan de etalages vergulde porseleinen urnen, een opgezette Siberische tijger, modelschepen en achttiende-eeuwse landschappen tonen. Felle, plexiglazen borden zijn als vleugels tegen de muren van het paleis geprikt en maken reclame voor nieuwe restaurants met namen als Tesoro en Papillon en voor bloemboetiek Avant-garde. Naarmate de ramen doorlopen in wat ooit een lage zijvleugel van het paleis was, ontkomt het gebouw aan de koopmanslogica die de motor is achter de veranderingen in de Romanovlaan en zinkt het terug in de knusse sjofelheid van een aanzienlijk minder dynamische periode. De ramen van de communale appartementen zijn stoffig, sommige ruiten zijn gebroken en de zoldervertrekken zijn verwaarloosd. Hele stukken vaalgele verf en pleisterwerk komen van de buitenmuur. In een kamer staat een groepje iconen op een plank, zit iemand onder een kaal peertje te werken en er staan zieltogende graslelies en potten ingelegde komkommers in de ruimte tussen de dubbele ruiten, waar zich tot halverwege het glas vodden en vuile kleren ophopen.

Aan de overzijde van de Romanovlaan, op Nr. 4, verkoopt een effectenmakelaar in een kantoor met een glazen gevel van vloer tot plafond fondsbeleggingen en aandelen in de extractieve industrie in Siberië en het hoge noorden. Als in een hoge ruimte zijn geluiden en geuren in de straat intenser. Elke dag staat aan het eind van de middag op de stoep voor Nr. 4 een man met een donker pak aan in een naar vanille geurende wolk pijprook een roze zakenkrant te lezen. Advocaten en effectenhandelaren verzamelen zich in de nis boven aan de geboende granieten treden van het gebouw, nemen een haal van hun sigaret, roddelen en trekken hun jassen dichter om zich heen. De ranke hakken van de verrukkelijkste demi-mondaines van heel Moskou tikken op het plaveisel als ze, helemaal opgedoft voor de avond met hun diamanten en hun vederlichte sabelbontjassen, vanuit de luxueuze fitnessclub in de kelder van Nr. 4 over een smal pad van granieten tuintegels met groene kattenogen naar de openstaande deur van hun auto-met-chauffeur lopen.

Totdat het vervallen gebouw naast Nr. 4, dat bekendstaat als het Professorenhuis, wegens remont (renovatie) en omdat het binnenste werd leeggehaald in de steigers werd gezet en aan het zicht onttrokken, was beneden voortdurend het plagerige geluid van een onzichtbare windgong ergens op de bovenste verdiepingen te horen. De straat ligt beschut tegen de gure winden die grillig rond de stad waaien. In het diepst van de winter razen stormen door het dal van de Neglinnaja langs de westmuur van het Kremlin en pellen de dunne sneeuwlaag van het dak van het Kremlinziekenhuis. In de weken waarin alles smelt, als het ijs in de regenpijpen naar beneden komt en met veel geraas op straat uit elkaar spat, lopen voetgangers midden op straat of geregeld nerveus omhoogkijkend langs de stoep, waarmee ze kiezen tussen het gevaar te worden overreden of te worden getroffen door grote ijspegels die van de dakrand van hoge gebouwen vallen.

Op een van de balkons van Romanovlaan 4, waar de communale appartementen nog altijd ten behoeve van buitenlandse bankiers, oliebonzen en Moskous nieuwe zakentycoons worden gerenoveerd, scheppen in armoedige kleding gestoken Tadzjiekse bouwvakkers een luchtje. Ze lachen, spreken hun eigen taal en kijken naar beneden. Zolang het werk duurt wonen ze in de appartementen. Bedacht op plotseling geweld wachten beneden hen vier mannen met kogelvrije vesten en blauwgrijze, stadse schutkleuren – waardoor ze er in de schemering als schaduwen uitzien – in een zwarte jeep op de tycoon die heel af en toe zijn appartement in het gebouw bezoekt. De grote appartementen van gebouw Nr. 5 (dat vijftien jaar na Nr. 3 in een veel soberder stijl maar op vergelijkbare schaal werd gebouwd) werden in de jaren twintig gecommunaliseerd. Bolsjewieken van minder aanzien dan die in het ‘Vijfde Huis van de Sovjets’ ernaast trokken in bij de ‘mensen uit het verleden’: fabrikanten, artsen en hoogleraren met Joodse namen. In 1928 nam de toekomstige dissidente schrijver V.S. Zjoekovski, zoon van een jonge communist uit de Oekraïne die ooit tijdens een partijbijeenkomst zijn hand voor Trotski had opgestoken, met zijn ouders zijn intrek in twee kamers van een door vier gezinnen gedeeld vijfkamerappartement op de eerste verdieping van Nr. 5. De mensen spraken toen nog steeds van de Sjeremetevstraat. In zijn autobiografie, Een Moskoviet uit de Granovskistraat, haalt Zjoekovski herinneringen op aan de feestjes van zijn moeder in hun kleine woonkamer, de Blüthnerpiano, de uitdrukking op het gezicht van zijn vader toen die Mein Kampf van Hitler las (dat hij met de voorkant op tafel liet liggen) en het rooster voor het wekelijkse gebruik van de enige badkamer. Een van de bewoners van de kommoenalka, de lichtgeraakte, onder de plak van zijn vrouw zittende professor Himmelfarb, werd op een avond in 1931 gearresteerd en stierf in de gevangenis nog voor hij werd berecht. Zelfs na de dood van Stalin was zijn weduwe nog te bang om een rehabilitatieverzoek in te dienen. Een andere bewoner, een partijlid uit de arbeidersklasse en voormalige mijnwerker, schoot zichzelf dood op het hoogtepunt van de Grote Terreur. Zjoekovski’s eigen vader werd in 1940 gearresteerd (hoe had hij die stem voor Trotski ook kunnen overleven?) en doodgeschoten in de Loebjankagevangenis, zoals zijn zoon pas na Stalins dood vernam.

Als ik gebouw Nr. 3 heb verlaten en zijn innerlijke deuren weer voor me gesloten zijn, weet ik dat de herinneringen aan de jaren die ik er heb gewoond zullen verbrokkelen – zoals dat met herinneringen gaat – tot een verzameling momenten met een eigen, curieuze logica, losgesneden van het gevoel van continuïteit, van het tijdsaspect dat nooit kan worden teruggehaald. Ondanks al mijn pogingen kan ik me niet herinneren door welke van de vele deuren ik het huis voor het eerst betrad, en zelfs niet of ik binnenkwam door de ‘zwarte ingang’ op de binnenplaats, of die aan de straat. In mijn herinnering heeft het interieur, dat opmerkelijk was, zich volledig losgemaakt van de buitenkant. Het is alsof ik met een blinddoek op naar binnen en weer naar buiten werd geleid. (Misschien kwam het door diezelfde ruimtelijke onbestemdheid dat de gezinnen van Politburoleden en topgeneraals hier al die jaren van nachtelijke arrestaties en showprocessen als buren naast elkaar konden leven.) Het was de laatste herfst dat Jeltsin president was, de huren waren nog steeds laag als gevolg van de nationale malaise en de valutacrisis van het jaar ervoor, en we waren de louche en luidruchtige omgeving van de Tverstraat beu, waar drugsverslaafden ’s avonds het trappenhuis van ons gebouw binnenkwamen en hun gebruikte naalden in de lift lieten slingeren. In die tijd beschouwde ik Nr. 3 nog als een onbereikbaar droomhuis. Ik ging het kleinste van de twee appartementen bezichtigen die in een advertentie te huur werden aangeboden. Ik ruik nog de naar alcohol stinkende adem van de slonzige vrouw van middelbare leeftijd die ons verwelkomde en zie nog de bleke, uitgestrekte hand van de langharige ijdeltuit voor me die achter haar stond, met zijn fluwelen pantoffels en Chinese zijden jasje. Ik herinner me de hangers van gekleurd kristal aan de exquise, achttiende-eeuwse kroonluchter in het voorportaal, de ruwe berkenhouten welvingen van de biedermeierstoelen in het hoofdvertrek en in vergulde spiegels weerkaatste kleuren en lijnen van olieverfschilderijen van Picasso, Braque, Matisse en de Russische avantgardistische schilders Natalja Gontsjarova en Michaïl Larionov. ‘Niet geschikt voor een gezin… Het antiek… We waren op zoek naar een vrijgezel, een estheet,’ zei de vrouw terwijl ze me rondleidde. Ze wees naar een stoel in een hoek: ‘Die was van de adjudant van Napoleon. Hij heeft hem niet mee teruggenomen naar Frankrijk,’ lachte ze. ‘U hebt een bijzondere verzameling,’ mompelde ik. ‘Wijlen mijn man was verzamelaar.’ Haar vochtige ogen lichtten even op terwijl ze me aankeek. ‘Hij was diplomaat.’

Toen we onze intrek namen in appartement 59 was het uitzicht vanuit het raam van mijn werkkamer tot aan de Vojentorg nog helemaal vrij. Dit ‘militaire warenhuis’, vijf jaar voor de revolutie gebouwd als kantoor voor het Militair-Economisch Genootschap van Moskouse Officieren, was in de Sovjettijd een van de grootste warenhuizen van Moskou en deed niet onder voor de GOeM op het Rode Plein en de TsOeM bij het Bolsjojtheater. Gezinnen van de generaals in Nr. 3 hadden speciale toegang tot de Vojentorg, en in de eerste jaren na de oorlog troffen ze soms verrukkelijke conserven in de schappen aan, die via het Lend-Leaseprogramma uit Amerika afkomstig waren. Het was een rustig uitzicht, besloten en met nauwelijks een mens erin: een ware luxe in een stadscentrum. De ex-KGB-kolonel die in de voormalige stallen achter het gebouw een beveiligingsbedrijf had, was bijna nooit op kantoor. Door de wind verspreide berkenboompjes groeiden buiten op de bakstenen muur. Hun zijdeachtige, rafelige bast had dezelfde kleurschakeringen als de oude gebouwen in de buurt: mat wit, oker, roze en roestbruin – de nuances van het pleisterwerk, lichte aarde, noordelijke luchten en sneeuw. Kraaien paradeerden in de lengterichting van de geel geschilderde gasbuis langs de muur.

Een van de eerste boeken die ik las om meer over de Romanovlaan te weten te komen was de autobiografie van maarschalk Konev, die ik een dag leende uit Molotovs collectie en meenam naar beneden, naar ons appartement, waar Konev ooit had gewoond. De maarschalk, tweevoudig staatsheld van de Sovjet-Unie, ooit bevelhebber aan het Eerste Oekraïense Front en befaamd meester van de verrassingsaanval, de camouflagetactiek en het insluiten van steden, woonde van 1947 tot aan zijn dood in 1973 in gebouw Nr. 3. (In het jaar waarin Konev naar appartement 59 verhuisde raakte maarschalk Zjoekov uit de gratie bij de jaloerse Stalin. Zjoekovs appartement in gebouw Nr. 3 werd door de geheime politie doorzocht; geen meubelstuk werd overgeslagen.) Toen ik Konevs autobiografie las, probeerde ik me een beeld voor de geest te halen van de welgestelde oude man die Stalin had overleefd, gezeten in zijn werkkamer, met mijn uitzicht, terwijl hij nadacht over de race om Berlijn. Maar geesten hebben geen vlees en geen dimensie, dus het enige wat ik me kon voorstellen was de granieten held met de brede kaak op de façade onder het slaapkamerraam. Over mijn stadse uitzicht heen probeerde ik Konevs surrealistische beschrijving van een besneeuwd Pools slagveld te leggen, bezaaid met tanks van het Rode Leger, gecamoufleerd met witte, van fabrieken in de buurt gevorderde tule. ‘Voor mijn geestesoog,’ schrijft hij, ‘zie ik de oprijzende schoorstenen van Silezië, de kanonsflitsen, de malende rupsbanden, de met tule bedekte tanks…’ Lang nadat deze beelden waren vervaagd, hoorde ik van een kennis die de dochter van de maarschalk had gekend dat mijn werkkamer haar slaapkamer was geweest en dat de lange gang die ernaartoe liep ooit vol had gehangen met roofkunst in zware, vergulde lijsten, na de Sovjetoverwinning meegenomen uit geplunderde kastelen in Oost-Pruisen.

Het duurde niet lang of het uitzicht vanuit mijn werkkamer begon te veranderen. Ik raakte de berken, mijn uitzicht op de Vojentorg en het grootste deel van de hemel kwijt. Bouwvakkers trokken op het naastgelegen terrein een nieuw gebouw op voor de afdeling van het Moskouse gemeentebestuur die luistert naar de twijfelachtige naam ‘Extra-budgettair Bouwbeleid’. Het bouwterrein was theaterachtig en kakofonisch tegelijk: een steeds hoger wordende bühne waar de hele winter bouwvakkers liepen, gekleed in gewatteerde jassen, vilten laarzen en aan de achterkant als ouderwetse korsetten dichtgeregen canvas helmen. Maandenlang werkten ze daar dag en nacht, schreeuwend, slijpend en dreunend, en regenden er vonken over de bakstenen muur. Terwijl het nieuwe gebouw steeds hoger werd, onderging het Huis op de Hoek, dat in de Sovjettijd in verval was geraakt, een kapitalny remont: een volledige renovatie. In het leeggehaalde, gepleisterde omhulsel liepen ’s nachts schaduwwerklui op een houten steiger heen en weer, geprojecteerd door kale peertjes die aan de dakspanten hingen. Een paar weken lang kon ik door de achterramen naar binnen kijken en via de andere kant weer naar buiten. Het gebouw was helemaal hol; geen muur, vloer of plafond bleef intact. Toen Achmatova in een ander Sjeremetevpaleis woonde in wat destijds Leningrad heette, schreef ze in een kladversie van ‘Epos zonder held’, haar grootse poging om door middel van poëzie orde in de voorbije tijd te scheppen: ‘Middernacht – de onze! – wat mompel / Je? Parasja is toch al gestorven, / Jonge heerseres van het paleis, / Wierook uit alle vensterkieren, / Afgeknipt is de allerliefste / Haarlok, zwart het ovalen gelaat.’ Haar ‘Parasja’ was Praskovja, het horige meisje dat met Ruslands rijkste vrijgezel trouwde, korte tijd in het Huis op de Hoek woonde, in het kraambed stierf en aan het einde van de negentiende eeuw als sentimentele heldin in de folklore was bijgezet, een toonbeeld van vrijgevigheid en aangeboren goedheid.

Toen de renovatie van het Huis op de Hoek bijna was voltooid, werd de binnenkant aan het zicht onttrokken. Vervolgens werd het paleis donkergeel geschilderd. Een reliëf met klassieke hoofden op medaillons werd felblauw geverfd, zodat het paste bij de ramen van pvc, de buizen en de strepen van het gelikte, nieuwe gebouw van de gemeenteambtenaren. Nylon gordijnen met ruches werden voor de ramen gehangen, waaruit voortaan alleen nog maar tl-licht straalde. De binnenplaats werd bestraat en uitgerust met een elektronische sjlagbaum, die vergezeld ging van een detachement potige bewakers met een eigen hokje. Onder de ijzeren spijlen werd tegen de muur van Nr. 3 een siertuin aangelegd, een vormelijk geheel van groen blijvende heesters, wit grind en een krullerige gipsen waterpartij.

Om de schoonheid van Moskou te leren waarderen moet je er werken en wonen, schreef kunstcriticus Pavel Moeratov in 1909. Moskous ‘stedelijke karakter’ huist niet in de uitbundige, geplande schoonheid van grote openbare ruimtes en harmonieuze, architectonische ensembles, maar in zijn terloopse, knusse, rommelige schoonheid: een schoonheid geschapen door mensen en hun geld, niet door de staat. Van Moskou een geheel maken is onmogelijk, zei Moeratov, want het is per definitie ‘onsamenhangend, opgedeeld, inconsistent’. De stad leren liefhebben betekent vertrouwd raken met zijn weggetjes en zijstraatjes. Zijn charmes kun je ontdekken door aandachtige bestudering of door het toeval, juist wanneer je aandacht verslapt. Maar Moskou leren liefhebben betekent ook vertrouwd raken met een zeker soort verdriet, want de autoriteiten malen niet om stadsbehoud. In architectonisch opzicht ontwikkelt Moskou zich in plotselinge vlagen van nieuwe voorspoed of staatsideologie, die volgen op uitbarstingen – zowel van binnenuit als van buitenaf – van krankzinnige vernielzucht of lange periodes van stagnatie en verwaarlozing, die iedereen die van het ‘oude Moskou’ houdt in stilte doet weeklagen. Ik had de aangroeisels van het Huis op de Hoek willen laten wegsmelten, ze willen vervangen door een beeld van een soort volmaakt Moskou, mooi en ongerept, en dus liep ik via de bedompte voetgangerstunnel vol kiosken, die destijds aan de ene kant van de Vozdvizjenkastraat aan de voet van de Vojentorg begon, naar de bibliotheek aan de andere kant.

Ik bladerde door Heel Moskou, de telefoongids van de stad uit 1917, de laatste die in het keizerlijke Rusland verscheen. Hoe zou dit dikke boek, met zijn lijsten van namen en nummers die nooit gebeld zullen worden, passen in het plan van bibliothecaris Fjodorov om de doden door middel van boeken tot leven te wekken? Naast Vozdvizjenkastraat 8, het adres van het Huis op de Hoek, staat de naam van graaf Sergej Dimitriëvitsj Sjeremetev. Tot de vele burgerinitiatieven waaraan de graaf zijn naam verbond, behoort zijn lidmaatschap van een comité ter oprichting van een museum met als thema het jaar 1812, waarin Moskou tegen de prijs van zijn eigen vernietiging werd gered van Napoleons overwinningsdroom.

Ik vroeg de geschriften van de graaf op. De dunne boeken die de bibliotheekmedewerkers twee uur later na veel moeite uit het depot haalden, leken in de eeuw die was verstreken sinds ze waren geschreven nauwelijks te zijn aangeraakt. Op de pagina’s vond ik de stad die ik in de leegte van het Huis op de Hoek had gezocht. ‘Al die gebouwen van het “Nieuwe Moskou” hebben geen toekomst,’ schreef de graaf in de zomer van 1902 opstandig in Moskouse herinneringen, alsof de nieuwe gebouwen op een afgesproken dag zouden verdwijnen en hem de vergezichten terug zouden geven waarvan hij ooit zo had gehouden en die hem bovendien hadden toebehoord. Het ‘oude Moskou’ zal ze overleven, belooft hij, want zonder die vergezichten bestond er geen Rusland. In een orgie van ‘dronken kapitalisme’ waarin de stad zichzelf niet meer herkende noch in één adem mee genoemd wilde worden, werd het hart van Moskou getransformeerd, volgebouwd met ‘schandelijke’ en ‘ontaarde’ nieuwe gebouwen, waardoor oude kerken aan het zicht werden onttrokken, tot ze aan hun lot werden overgelaten en tot ruïnes vervielen.

Graaf Sergej was de middelbare leeftijd bijna gepasseerd toen zijn geboorteplaats van een feodale stad met indrukwekkende landgoederen, oude kloosters, kerken en bazaars in oosterse stijl begon te veranderen in een kapitalistische metropool naar Europese snit. In die tijd van dochodny dom, ‘vastgoedinvestering’, veranderde de Sjeremetevlaan van een lukraak in verschillende windrichtingen neergezette verzameling paleizen en bijgebouwen in een moderne straat vol complexen met huurappartementen. De familie van de graaf was ooit de rijkste van het hele lijfeigenen bezittende Rusland, wat tot de uitdrukking ‘zo rijk als een Sjeremetev’ leidde. Maar aan het einde van de negentiende eeuw was Rusland niet langer het bezit van de aristocratie. Geld gaf de stad een ander aanzien.

Tijdens de Russisch-Turkse Oorlog van 1877-1878, een conflict met de islamitische Ottomanen over ‘heilige’ gebieden en de rechten van christelijke Slaven op de Balkan dat een golf van oprecht, openlijk beleden patriottisme en pan-Slavisch, orthodox nationalisme losmaakte, diende graaf Sergej in de bereden garde. Na de oorlog nam hij ontslag uit het leger om zich aan geschiedenis te wijden. Hij werd antiquair, natuurbeschermer en curator van de geschiedenis van zijn familie en van de natie. Hij werd benoemd tot erelid van de Keizerlijke Academie van Wetenschappen, gaf tijdschriften en pamfletten over geschiedenis uit, stond aan het hoofd van cultuurcommissies, richtte geleerde genootschappen en musea in Moskou en Sint-Petersburg op en ondersteunde traditionele Russische kunsten en ambachten, zoals het decoratief beschilderen van lakdoosjes.

In zijn geschriften en bestuurlijke activiteiten ontdekte de graaf dat er een nieuwe rol voor de Russische aristocraat was weggelegd, die niet langer in het heden zijn eindeloze, materiële domeinen moest inspecteren, maar als curator geredde fragmenten van het verleden moest doorgeven: een melancholieke nostalgicus die de verloren tijd onderzoekt, een verzamelaar die voorwerpen uit het verleden reconstrueert en weer bijeenbrengt om ze tentoon te stellen. Hij maakte de privégeschiedenis van het aristocratische huishouden openbaar, alsof hij zich al voorbereidde op het rampzalige bezitsverlies dat hij, ook al verzette hij zich er in stilte tegen, aan de nabije horizon zag opdoemen.

In Het Romanovhof in de Vozdvizjenkastraat tekent de graaf op dat het stille en afgelegen weggetje ‘op de witte aarde tussen Nikitski en de Arbat in de parochie van Dionysius Areopagita’ in de ommuurde Witte Stad, ten westen van het Kremlin, in de zeventiende eeuw het domein was van de bojaar Romanov. Hij reconstrueert de achttiende-eeuwse straat via bouwkundige tekeningen en voegt de woonhuizen van een college-assessor en een luitenant-gouverneur-generaal van de stad Moskou aan de prachtige gebouwen van het Romanovhof toe, inclusief het geheel van voorraadkamers, schuren, luifels, bijgebouwen, bronnen, kelders, moestuinen, tuinhuizen en fruitgaarden.

Aan het einde van de achttiende eeuw stonden er twee paleizen in de straat, schrijft de graaf: aan de ene kant een iets ouder, groter paleis (nu onderdeel van het Kremlinziekenhuis) en aan de andere het Huis op de Hoek, dat in 1790 werd gebouwd voor graaf Razoemovski. Graaf Nikolaj Sjeremetev kocht al deze gebouwen in het laatste jaar van de achttiende eeuw, inclusief de prachtige, in ‘Moskouse barokstijl’ witgepleisterde bakstenen Kerk van het Teken achter het eerste paleis, dat de kerk van de Sjeremetevfamilie zou worden. Aanvankelijk woonden graaf Nikolaj en Praskovja ‘de Parel’ na hun geheime huwelijk in de Simeon de Pilaarheiligekerk, een kerkje met een uivormige koepel iets verder in de straat, in het Huis op de Hoek.

In De oude Vozdvizjenkastraat verdiept graaf Sergej zich in de boedelbeschrijving voor de verkoop van het Huis op de Hoek, waarin, zo stelt hij vast, Praskovja’s naam niet één keer wordt genoemd. Hij geeft nauwgezette beschrijvingen van de ligging van de kamers, hun vorm en afmetingen, en richt ze een voor een opnieuw in. Hij beschrijft de statige trap met versierde leuning die omhoogliep naar een ontvangstkamer met vier hoge ramen aan de voorzijde. Daarnaast lag een eetkamer met gele muren en een hemelsblauw plafond, twee haarden en een portret van de grote Russische heilige Sergius van Radonezj. Palladiaanse vensters boden onbelemmerd uitzicht op het Kremlin. Aan een oranje muur van de salon hing een icoon van de Moeder Gods van Vladimir, de Eleousa, een van Ruslands heiligste afbeeldingen. Van de ene na de andere kamer somt de graaf de muziekinstrumenten, kamerschermen, iconen, wandkleden, eiken tafels, rode en groene marokijnleren leunstoelen en commodes van messing en mahoniehout op. Uit de inrichting – een klavechord, een bidstoel, een icoon van de Moeder van God uit Smolensk en een portret van Praskovja in een gouden lijst – maakt hij op dat één kamer in het bijzonder de slaapkamer van de verborgen ‘Parel’ was.

Toen ik die pagina’s in de bibliotheek las, waar zijn tijdgenoot Fjodorov te midden van de collectie op het idee van systematische, lichamelijke wederopstanding kwam, besefte ik dat de graaf niet louter naspeuringen verrichtte uit aristocratische familienostalgie of vanwege zijn neus voor antiek. Dit was een religieuze activiteit, net als iconen schilderen. De graaf verschafte zich toegang tot de dode stad van zijn voorouders, zoals een iconenschilder een toegangspoort naar een transcendente wereld creëert door de kijkrichting te bepalen en goudkleurig licht aan te brengen. ‘Een herinnering is een flitslicht uit het verleden, dat het pad dat we hebben afgelegd doet glanzen en oplichten,’ schreef Poesjkins vriend de dichter prins Pjotr Vjazemski, regels die graaf Sergej als motto voor zijn memoires kiest. Hij gebruikt dat licht om op zoek te gaan naar zijn voorouders en naar hun wereld in de hemel, die volgens zijn Orthodoxe geloof bestaat uit de verloste materie van deze wereld. Alle verleden tijd is heden. Iedereen keert weer, met name genoemd, herschapen.

In de verloste wereld van de Russische aristocratie zoals graaf Sergej die schetst, vormen sociale standen een vriendelijk geordende hiërarchie. Ascetische vroomheid en nederigheid van geest zijn mogelijk en worden zelfs des te oprechter en mooier binnen de omstandigheden van onmetelijke rijkdom waar de familie vóór de afschaffing van het lijfeigenschap en de opkomst van de geldeconomie in verkeerde. De moeder van de graaf stierf zo jong dat hij geen enkele herinnering aan haar had. Familiaire genegenheid was in overvloed afkomstig van zijn vader, verschillende vrome tantes en zijn twee grootmoeders, Varvara Petrovna en Jekaterina Vasiljevna, die hij aanbad. ‘Elke kamer bevat zulke dierbare herinneringen,’ schreef hij, terwijl hij geliefkoosde namen opriep en zich met tederheid mensen herinnerde: de dienstmeisjes Aksjoesja, Kristina, Polja en Persida de Servische, die zong en kon schrijven; Matvej Jermolajev, de oude livreiknecht met als enige plicht boven aan de grote trap te zitten die naar de straat leidde, klaar om de komst van gasten aan te kondigen.

De vertrekken uit de eigen jeugd van de graaf bevonden zich in het grotere paleis, in de veertien ramen tellende piano nobile van de zijvleugel met uitzicht over de straat, die er altijd ongerept bijlag als het had gesneeuwd omdat er dan zo weinig verkeer doorheen ging. Hij kon helemaal tot aan de Christus-Verlosserkerk kijken, verderop langs de rivier de Moskva. De stilte werd slechts doorbroken wanneer nieuwe rekruten zich buiten het gebouw van de Stadsdoema in de Vozdvizjenkastraat opstelden. Er werden sneeuwballengevechten op de binnenplaats gehouden en er stonden kerstbomen vol lichtjes en speelgoed, plus een orgel dat zijn moeder vlak voor haar dood uit het buitenland had laten overkomen en waar het gezin zich omheen schaarde om te zingen.

De graaf herinnert zich het jubileum van tsaar Nicolaas I in 1850, toen beide paleizen schitterden dankzij de prachtige verlichting waar zijn vader voor had gezorgd. In het leven van de Sjeremetevs was loyaliteit aan de tsaar niet gespeend van liberale neigingen. In de jaren voor de aristocratische opstand tegen de tsaar van december 1825 werden de democratische ideeën van de dekabristen in gewichtige, literaire kring in het Huis op de Hoek besproken. Na die noodlottige datum bleef de groep bijeen en bleven de leden sympathie koesteren voor de republikeinse idealen. Een van de samenzweerders, Ivan Jakoesjkin, die in de Sjeremetevfamilie was getrouwd, zou na zijn amnestie door Alexander II in 1856 en na terugkeer uit zijn dertigjarige ballingschap in Siberië in het Huis op de Hoek verblijven om zijn geruïneerde gezondheid en zijn geknakte geest te herstellen, terwijl hij nog steeds nauwlettend door politiespionnen in de gaten werd gehouden.

De grootmoeders van de graaf belichamen het rechtschapen karakter van de aristocratie. Hun overgave aan de voorzienigheid en hun berusting in de geschiedenis bepalen het karakter van zijn autobiografische geschriften, die een oefening zijn in onthechting en in de aanvaarding van verlies zonder hoop op redding, hoezeer ze ook het verleden zijn toegewijd en erin wordt getreurd over het schouwspel van de stedelijke verandering. Varvara Petrovna, in haar jonge jaren een fameuze schoonheid, hield de familie bij elkaar. Hij portretteert haar achter haar bureau, in witte peignoir en met een lange vlecht die bijna tot aan de grond reikt, terwijl ze brieven schrijft aan haar kleinkinderen. Jekaterina Vasiljevna, die haar leven in het Huis op de Hoek sleet, noemde het altijd le réfuge des Chéreméteff (‘het toevluchtsoord van de Sjeremetevs’). Haar spaarzaam ingerichte kamer stond bekend als haar ‘cel’; ze at eenvoudig voedsel, altijd met een bosje dille naast haar bord. (De graaf merkt op dat het eten in het Huis op de Hoek altijd slecht was, met uitzondering van de beroemde ‘Sjeremetevlikeur’, die door het dienstmeisje Marisja werd gestookt, want de familie was te aardig om de onbekwame kok te berispen of de laan uit te sturen.) Elke dag riep de huisarts van de familie, Karl Karlovitsj Pfel, de oude dame bij zich voor een glas koffie. ‘Als je een tijdje in haar kamer zat,’ herinnert graaf Sergej zich, ‘dan werd je ziel rustig.’ Hij herinnert zich haar merkwaardige dictie, haar angst voor half openstaande deuren – die haar aan geeuwende monden deden denken – en haar afkeer van het schemeruur voordat de lampen werden aangestoken. Ze las graag spirituele boeken en poëzie en citeerde vaak regels van de dichter Michaïl Lermontov over de vergankelijkheid van het leven. Tot haar gasten behoorden de melancholieke Katsjalov, die was teruggekeerd van een pelgrimstocht naar Jeruzalem; de vermoeiende oude zeur Varvara Rajevskaja, die haar eigen boek met vroomheden publiceerde, en dr. Popandopoelo, auteur van een verhandeling over het onderwerp dat hem het meest na aan het hart lag: de kwalen van Napoleon.

Toen Jekaterina Vasiljevna stierf, liep ‘half Moskou’ uit om te rouwen. Ze had zich zorgen gemaakt dat ze er in haar doodskist verschrikkelijk uit zou zien, maar ze oogde kalm en vroom, met een palmtak in haar hand. Na vier dagen werd haar lichaam door de Vozdvizjenkastraat naar de Verrijzeniskerk gedragen. De woorden ‘Zalig zijn de vreedzamen’ werden op haar graf gegraveerd. In haar vreedzame wereld houden alle lijfeigenen van hun meesters en meesteressen, komen de dekabristen naar huis om er op krachten te komen, worden de straten niet bevolkt door bommengooiende, ‘nihilistische’ terroristen die erop uit zijn edellieden te vermoorden en is men in Napoleon, die Moskou verwoestte, louter geïnteressseerd vanwege zijn kwalen.

In de laatste alinea’s van Het Huis op de Hoek in de Vozdvizjenkastraat, dat werd geschreven in 1903 (het jaar van Fjodorovs dood), schrijft de graaf dat het verleden hem ‘duidelijk en helder’ voor de geest komt als hij het optekent. Het huis ‘was altijd een toevluchtsoord voor onze familie, elke kamer vervuld van herinneringen aan lang vervlogen tijden van geluk’. Hij beseft dat hij niet alleen in hetzelfde huis zit, maar ook in precies dezelfde omgeving, met hetzelfde uitzicht op de straat en op het Kremlin. ‘Ik dank God dat het huis nog steeds intact is,’ schrijft hij, ‘en dat het uitzicht niet is volgebouwd, dat de kamers nog precies zo zijn als ze waren en dat alle oude dingen die erin staan bewaard zijn gebleven.’ Het gebouw van de Stadsdoema ‘staat er nog steeds, van de straat klinkt nog hetzelfde geluid, dezelfde geluiden van zegeningen en gebeden stijgen op in de ochtendlucht vanuit dezelfde Verrijzeniskerk, waarvan de oude graven nog steeds de brede straat opluisteren’. De graaf koestert zich in de diepe stilte van de winter, ziet de sledesporen in de besneeuwde straat glanzen in de zon en geniet van de heldere lucht en het uitzicht op de koepels van het Kremlin, ‘van waar het geluid van kerkklokken zich verspreidt over het stenen Moskou en het Heilige Rusland, een gebeier waar pas een einde aan zal komen als er een einde komt aan Rusland zelf’.

Het laatste grote project van graaf Sergej was de transformatie van het Huis op de Hoek in een centrum voor privéarchieven. In 1918 droeg graaf Sergej volgens zijn zoon, die eveneens historicus en curator was, ‘vrijwillig en bijna opgewekt’ al zijn paleizen en landgoederen aan het ‘nieuwe Rusland’ over en bedankte Lenin, zonder ironie, dat hij hem had bevrijd van de last van het bezit. Hij stierf nog hetzelfde jaar.

Terwijl onze ramen aan de voorkant de omlijsting vormen van een perfect uitzicht op het paleis waar graaf Sergej zijn jeugd doorbracht, kijken de keukenramen uit op de stadskoetshuizen waar de dvorniki, de huisbewaarders, met hun gezinnen wonen. Al sinds lang voor de revolutie is dienstdoen als dvornik de traditionele roeping van de Tataren. De Tataarse dvorniki in ons gebouw drinken vaak te veel, maar op het islamitische Miram-Biramfeest zagen we een keer hoe ze het karkas van een koe achter uit een auto trokken en het op de grauwe binnenplaats in drie stukken verdeelden. Elektriciens, loodgieters, bewakers en huisbewaarders, van wie er velen in het gebouw wonen, werken dag en nacht in ploegen onder leiding van een komendantka, die door iedereen in gebouw Nr. 3, ongeacht zijn stand, wordt gevreesd. Een van de loodgieters is een zeer ontwikkeld man die voortreffelijk Engels spreekt, drie keer per week concerten in het conservatorium in de Bolsjaja Nikitskajastraat bezoekt en graag over poëzie praat. Hij zegt dat hij de voorkeur geeft aan het loodgietersbestaan omdat hij dan alle rust heeft om na te denken. Elke dag van het jaar, geen dag uitgezonderd, zit hij buiten een uur lang zonder hemd aan te ‘luchtbaden’ om gezond te blijven. Elke avond zien we door de vitrage heen dat het tv-nieuws in de stadskoetshuizen aanstaat, met het strakke gezicht van Poetin oplichtend in de kamer terwijl zijn mond geluidloos beweegt. Elke ochtend vroeg stapt een magere, grijze kat door het open raam naar buiten en rookt een man in onderhemd een sigaret, leunend op het raamkozijn. Er parkeerden een keer een ambulance en een militieauto onder ons keukenraam. Een toegedekt lichaam werd op een brancard de stadskoetshuizen uit gedragen. Later vertelde de huisbewaarster dat de stiefzoon van een van de dvorniki langs was gekomen en hem in een dronken razernij had vermoord, waarna hij zich de keel had doorgesneden. Gadost, mompelde ze, ‘uitschot’, waarna er geen woord meer aan de gruweldaad werd vuilgemaakt.

Alle appartementen van gebouw Nr. 3 hebben twee ingangen: een statige entree aan de straat of op de binnenplaats (er zijn acht hoofdingangen) en nog een, de ‘zwarte ingang’ geheten, in een omkooide trap aan de achterkant, die in ons geval naar de ruimte tussen het hoofdgebouw en de stadskoetshuizen leidt. Vroeger werd de trap aan de achterkant gebruikt om vanuit de kelder, waar voor elk appartement een eigen, genummerde voorraad brandhout lag, brandstof voor de houtkachels naar boven te brengen en om op de ruime zolder te komen, die ooit werd gebruikt om de was te drogen. Vanuit haar kamer in de kelder hoort de huisbewaarster of de voor- of de achterdeur wordt geopend. Lange tijd werd als vanzelfsprekend aangenomen dat de onderhoudsmensen van Nr. 3 agenten van de geheime politie waren. Later, na de Stalintijd, werd ervan uitgegaan dat slechts enkelen van hen, vooral de vrouwelijke huisbewaarders die bij elke ingang zaten, informatie over privéaangelegenheden van de bewoners moesten doorgeven. De weduwen van bevelhebbers van het Rode Leger die nog steeds in Nr. 3 wonen, lachen meestal om het idee dat hun woning onder permanent toezicht stond. Ze halen liever herinneringen aan hun naaikransje op. De kinderen die in het gebouw woonden, speelden altijd met elkaar op de binnenplaats, of hun ouders nu maarschalk, in ongenade gevallen Politburoleden of dvorniki waren.

Vanuit de gang aan de achterkant, die boven het in de kelder gevestigde reisbureau Intertour Luxe ligt, kijken we aan de overkant uit op de ramen van de ‘hofkunstenaar’ die ooit het Politburo beschilderde. Als hij over de Romanovlaan paradeert draagt hij een geklede jas van groen fluweel, een vest en een zijden das. Hij beschikt over een eigen, ruim door de staat gefinancierde galerie in een paleisje in de Znamenkastraat, dat gezien vanaf de gebouwen van het ministerie van Defensie de heuvel af en schuin tegenover het Pasjkovhuis ligt. De kunstenaar is ontelbare keren getrouwd geweest. Voordat ze samen met haar moeder het veld moest ruimen om plaats te maken voor een jongere minnares, nodigde zijn dochtertje, dat soms in een zijdeachtige feestjurk op de binnenplaats kwam spelen, mijn kinderen uit op de thee. Als cadeau voor mij gaf ze hun een klein spiegeldoosje mee met een door de kunstenaar geschilderde afbeelding van haar moeder erin, waarop die gekleed gaat als negentiende-eeuwse devitsa: een plattelandsmeisje. Toen de kunstenaar onaangekondigd thuiskwam, werd het meisje bang en stuurde ze mijn dochters haastig via de ‘zwarte ingang’ de binnenplaats op. Zijn ramen zijn de enige van het gebouw die met toestemming van de komendantka zowel achter als voor zijn vervangen door pvc-ramen met opzichtige, ouderwetse messing bogen. De komendantka is een al wat oudere, behaagzieke vrouw die een hekel heeft aan vrouwen en kinderen, zeer gevoelig is voor de subtiele standsverschillen in de nomenklatoera, en zich in ruil voor elke denkbare gunst door de bewoners laat omkopen met flessen cognac en bruine enveloppen contant geld.

Terwijl graaf Sergej Sjeremetev achter zijn bureau in het Huis op de Hoek zijn stedelijke idylle van aristocratie en geloof schiep, verkende zijn tijdgenoot de journalist Vladimir Giljarovski het Moskou van sloppenbewoners, misdadigers, prostituees, artiesten, kleine luiden en krantenmensen. De in een kozakkenfamilie in de noordelijke stad Vologda geboren Giljarovski had in de Russisch-Turkse Oorlog gevochten en verhuurde zich in de provincie als fabrieksarbeider, scheepstrekker, privédocent en acteur voordat hij naar Moskou kwam om er naam te maken als misdaadverslaggever. Hij was een geliefde excentriek die bekendstond als ‘Oom Gilja’. Hij was bevriend met Anton Tsjechov en met de artiesten en directeuren van het Moskouse Kunsttheater, die hij vereeuwigde in zijn boek Theatermensen. In Moskou en de Moskovieten, een innig portret van de stad en zijn inwoners dat in 1926 verscheen, beschrijft Giljarovski de drukbevolkte, roddelende, bandeloze stad waarvan de memoires van graaf Sergej niet eens een schijn van vermoeden geven. Hij zwerft door de straten, over boulevards en pleinen, vertelt verhalen over het leven in Moskouse taveernes en gokholen, badhuizen, redactieburelen, nachtclubs, theaters en studentenhuizen.

Een van de hoofdstukken van Moskou en de Moskovieten speelt zich af in het Sjeremetevpaleis aan de overkant van de straat: het huis uit graaf Sergejs jeugd. Toen de graaf een jongvolwassene was, werd het elegante paleis uit het midden van de achttiende eeuw de zetel van de Stadsdoema, het parlement waarvan de zetels met het verstrijken van de negentiende eeuw steeds vaker werden ingenomen door neringdoenden in plaats van edellieden. Vanaf het moment dat de Doema naar een speciaal gebouwde ruimte naast het Rode Plein verhuisde, werd het Sjeremetevpaleis verhuurd aan de Jachtvereniging, waarvan het voormalige onderkomen op een avond tijdens een spraakmakende brand in de as was gelegd terwijl een groep losbandige leden nietsvermoedend zat te kaarten.

Giljarovski beschrijft hoe de ‘statige vertrekken’ van het Sjeremetevpaleis die de stadsbestuurders in totale wanorde hadden achtergelaten luxueus werden gerenoveerd en werden omgetoverd tot de meest prestigieuze privéclub van Moskou. ‘Drukbezette leden van de bourgeoisie, van beide geslachten, troffen elkaar voor diners, tentoonstellingen en maskerades,’ waarvan de prijzen fabelachtig hoog waren, vertelt Giljarovski. Welvarende Moskovieten richtten op zondag besloten banketten aan in de grote zaal van het paleis, terwijl meisjeskoren serenades zongen. Giljarovski beschrijft taferelen van clubavonden waarop dandy’s in smokingjasjes baccarat spelen, evenals een gentleman-jager, groot liefhebber van ‘kaarten, vrouwen en paarden’, wiens haar in een ‘Engelse scheiding’ tegen zijn hoofd zit geplakt. Een luidruchtige nouveau riche uit het Wolgagebied is naar Moskou afgereisd om de hele nacht te kaarten. Een koele, jonge gokker met ‘de manieren van een Engelsman’ en een uitdrukkingsloos gezicht, kan het drama van het verlies niet aan.

In een anekdote beschrijft Giljarovski een donkere man – een gokker en veelgeprezen verhalenverteller – die al zijn geld aan kaarten en vrouwen spendeerde. Hij had de ‘mooiste baard van heel Moskou’ en alle dames van de Jachtvereniging begeerden hem. De donkere man zet een intrigerend, kostbaar stuk op tafel: een grote, gouden snuifdoos met een enorme, glanzende N dwars over het deksel geciseleerd. Hij vertelt de andere gokkers dat hij in Parijs een krankzinnige prijs heeft betaald voor deze snuisterij, die het gesprek op gang moet brengen. Hij laat ze allemaal een certificaat van echtheid zien dat bewijst dat de snuifdoos ooit van Napoleon is geweest. Volgens de gokker met de donkere baard is het zelfs een snuifdoos met een roemrijke geschiedenis. Napoleon had net een flinke snuif tabak uit de prachtige gouden doos genomen toen zijn adjudant verslag over het slagveld kwam uitbrengen, waardoor hem ontging wat de adjudant zei. Daardoor verplaatste de grote generaal zijn cavalerie naar een gebied waar ze was afgesneden van de voetsoldaten die op de vlakte vochten. En zo, mijmert Giljarovski, kan de wereld door een snuif tabak op z’n kop worden gezet. In een van zijn melancholieke terzijdes voegt hij eraan toe dat de donkere man mogelijk een visioen had gehad van toekomstige magere tijden in Monaco of aan de Rivièra.

De Jachtvereniging fungeerde niet alleen als decor voor decadente kaartspelletjes en zorgeloze maskerades. Elke week organiseerde de Maatschappij voor Kunst en Literatuur een voorstelling en trad er een groep amateurtoneelspelers op die later het Moskouse Kunsttheater zouden oprichten. Volgens Giljarovski was het gezelschap van regisseur Konstantin Stanislavski artistiek net iets te verfijnd voor de demi-monde die de Jachtvereniging frequenteerde. Het stuk waar die het meest van genoot was Die versunkene Glocke, waarin een harige, houten demon over stenen en geulen sprong, terwijl een watergeest in de vorm van een reusachtige kikker kwakend rondzwom in een beek.

In september 1898, een ‘belangrijke dag om nooit te vergeten’, raakte een van de andere actrices van wie de privélevens met deze straat verbonden zijn verliefd. In de Jachtvereniging maakte Olga Knipper kennis met Tsjechov. ‘Ik vergeet nooit de verlangende, sidderende opwinding die zich van me meester maakte toen ik hoorde dat de grote toneelschrijver onze repetitie van De meeuw zou bijwonen,’ schreef de actrice, ‘noch de ongewone gemoedstoestand toen ik die dag op weg ging naar de Jachtvereniging.’ Ze zei dat daar de ‘kleine, verwarde knoop’ van haar leven ‘zich begon vast te snoeren’.

Toen Giljarovski aan Moskou en de Moskovieten werkte, was de stad die hij beschreef in de herinnering vervaagd, net als de brave, godvruchtige, feodale stad van de graaf. Na 1917 was het Sjeremetevpaleis in gebruik als militaire academie en als museum van het Rode Leger en de Rode Marine. Een granieten gedenkplaat naast de lage deuropening naar de apotheek van het Kremlinziekenhuis, in de zijvleugel van het paleis, herdenkt een toespraak die Lenin in 1919 hield voor rekruten van het Rode Leger, voordat ze naar het zuidelijke front werden gestuurd om tegen de Witten te vechten. Op de Dag van de Arbeid in hetzelfde jaar stond Lenin met opgeheven arm op het Rode Plein, een houding die zou worden herhaald in duizenden monumenten in het hele Sovjetrijk, en beloofde hij de menigte dat hun kleinkinderen zich niet zouden kunnen voorstellen dat openbare gebouwen ooit iemands eigendom waren geweest.

Lenins revolutie wierp een nieuw, historisch licht op de schatten uit het verleden. Halverwege het jaar 1918 was deze vastgoedinvestering die de Sjeremetevs twintig jaar eerder tussen hun paleizen hadden gebouwd twee roerige maanden lang het centrum van een samenzweringsdrama waar het lot van Rusland van afhing. Binnen de muren van gebouw Nr. 3 werd een verborgen strijd uitgestreden tussen de bolsjewieken en de zogenaamde redder van de Russische bourgeoisie, de Britse geheim agent Sidney Reilly, die het gebouw de ideale omgeving vond om de contrarevolutie op touw te zetten.

Die zomer, toen de grote thermometer naast de statige ingang naar de binnenplaats temperaturen boven de 35 graden aangaf, waarschuwde Lenin dat de bolsjewistische revolutie zijn ‘verschrikkelijkste periode’ doormaakte. Rusland bevond zich op het hoogtepunt van een klassenstrijd. De Sovjetrepubliek was geslonken tot de omvang van het vijftiende-eeuwse groothertogdom Moskovië. De Britten hadden de noordkust van Moermansk tot aan Archangelsk en Kem bezet en een ‘bestuur van Noord-Rusland’ uitgeroepen; de Duitsers hadden Pskov en Minsk in handen en bezetten de Oekraïne in het westen; Tsjechoslowaakse troepen waren heer en meester in belangrijke steden langs de Wolga en over de volle lengte van de Trans-Siberische spoorlijn, terwijl Vladivostok in het verre oosten onder het bewind van de Japanners stond. In het zuiden, in het gebied van de Kozakken rond Rostov aan de Don, voerden Witte troepen het bevel, hadden de Fransen een marinegarnizoen in Odessa aan land gebracht en trokken de Turken op aan de grens in de Russische Kaukasus. Dichter bij Moskou won de contrarevolutie aan kracht in Jaroslavl, Kostroma, Rybinsk en Nizjny Novgorod.

In Moskou zelf, dat nog maar kort daarvoor opnieuw tot hoofdstad was uitgeroepen, werd de revolutionaire strijd met bijzondere, symbolische intensiteit gevoerd. De bolsjewieken beweerden dat de revolutie ‘haar vlag in Moskou had gehesen’ om ‘de band tussen het wezen van Rusland en het lot van de hele wereld treffend duidelijk te maken’. Volgens partijkrant Izvestia was Moskou het ‘laatste toevluchtsoord van de losbandige, luie en burgerlijke geest’ van het oude Rusland, een stad van priesters, kooplieden en ledige adel. ‘Verdrijf de bourgeoisie uit haar nest!’ zo luidde de slogan. Het jaar 1918 kende een uitzonderlijke, chiliastische afwijzing van alle instellingen op het gebied van privébezit: het resultaat van uitbuiting. De bezittende klasse was de vijand van de toekomstige orde. Niet alleen de dwingende noodzaak van de klassenstrijd, ook revolutionair utopisme gaf de aanzet tot het ‘oorlogscommunisme’: de bolsjewistische politiek van grootschalige vordering van onroerend goed, nationalisatie van land, economische centralisatie en gedwongen inbeslagname. In november 1918 publiceerde Molotov, die was belast met de nationalisatie van de economie in het noorden, een artikel waarin hij toegaf dat de ‘onteigening van hen die onteigenen’ in ‘werkelijkheid minder vlekkeloos verloopt […] dan degenen die zich volgelingen van Marx noemen dachten dat die zou verlopen’. Na meer dan negen maanden socialistisch bewind, zei hij, had het laatste uur ‘nog niet voor alle eigendom van kapitalisten geslagen’. Inflatie werd aangemoedigd als manier om elke vorm van markteconomie in het honderd te sturen. Trotski’s belangrijkste bondgenoot, de econoom Jevgeni Preobrazjenski, sprak over het ‘machinegeweer van het volkscommissariaat van Financiën, dat het stelsel van de bourgeoisie in de rug aanvalt en de monetaire wetmatigheden ervan gebruikt om het te vernietigen’. Banken werden afgeschaft en er werd een plan bedacht om geld te vervangen door ‘arbeidseenheden’. In een poging volledige beheersing over de verdeling van goederen te krijgen werd alle privéhandel verboden. Voor sommigen was het ‘oorlogscommunisme’ een roemrijke periode, een tijd van morele trots, waarin de ‘bourgeoisie een verachtelijk, verstoten wezen was geworden […] een paria, die men niet alleen zijn bezit had afgepakt, maar ook zijn trots’.

Al die tijd plande Sidney Reilly, die op slechts één straat van de Kremlinpoort tijdelijk was neergestreken op wat hij zijn ‘theateronderduikadres’ noemde, een zo complexe contrarevolutionaire samenzwering dat die, zoals de Izvestia later opmerkte, ‘ons terugvoert naar de sfeer van de Venetiaanse republiek, de Italiaanse staten uit de middeleeuwen en de barbaarse landen in het Oosten’. Reilly wilde de bolsjewistische regering omverwerpen en Rusland opnieuw in de Eerste Wereldoorlog storten. Hij wilde de complete revolutionaire regering begin september arresteren tijdens een bijeenkomst van de Raad van Volkscommissarissen in het Bolsjojtheater. Toen de Sovjetpers later over het complot schreef, beweerde die dat Reilly van plan was geweest hen te vermoorden, maar zijn methode om het probleem van hun macht op te lossen hoorde eerder thuis in het theater. Hij wilde Lenin en Trotski in onderbroek en met wapperend hemd door de straten van Moskou laten paraderen, zodat ‘iedereen zou weten dat de tirannen van Rusland gevangen waren’. Hij verzekerde zijn superieuren in Londen ervan dat ‘de overgrote meerderheid van het Russische volk er ondanks de nationale apathie naar snakt om van zijn onderdrukkers te worden bevrijd’. Tijdens de ontknoping zag Reilly de rol van ‘baas van Moskou’ voor zichzelf weggelegd.

Ik heb talrijke verslagen over de affaire-Reilly gelezen, zowel in Russische als in Engelse bronnen, en zoals meestal bij spionageverhalen lijken de feiten onmogelijk te achterhalen. Reilly’s werkelijke rol in de samenzwering is nooit helemaal opgehelderd. Eén boek oppert dat hij misschien een dubbelspion was, de ‘Eerste Man’ die werkte voor Lenins geheime politie, de Tsjeka. Het is niet eenvoudig om in zijn bizarre leven ook maar iets van bestendigheid in zijn overtuigingen of loyaliteiten te vinden, behalve misschien zijn verlangen naar avontuur en zijn stelselmatige roekeloosheid en sluwheid. Hij blijft gedeeltelijk buiten beeld en bewaart zijn geheimen tot op het laatste moment. Hij verzamelde én ontdeed zich van identiteiten, vrouwen, minnaressen, huizen, paspoorten, valse baarden, grote verhalen, vermeende herkomsten, fortuinen in baar geld en fraaie bezittingen. In werkelijkheid was ‘Sidney Reilly’ een als onwettig kind in Odessa geboren Jood genaamd Sigmund Rosenblum, die zijn maatschappelijke afkomst gemeen had met veel oude bolsjewieken. Een andere antibolsjewistische samenzweerder, Robert Bruce Lockhart, hoofd van de Britse diplomatieke missie in Moskou, omschreef hem als ‘uit hetzelfde hout gesneden als Napoleon’.

Wat me intrigeert aan dit klinkende verhaal over spionage en politieke intriges op hoog niveau, dat in de Sovjetpers bekendstaat als het ‘Lockhartcomplot’, is de rol die daarin wordt gespeeld door gebouw Nr. 3 en door Jelizaveta Otten, een van de knapste bewoonsters van appartement 85. Otten moet waarde hebben gehecht aan haar goede naam en aan de positie die ze in de stad bekleedde. Ze is de enige van de jonge variétéartiestes in het appartement die haar naam en adres liet opnemen in de Moskouse telefoongids van 1917: ‘Otten, Jeliz. Jemil., Sjeremetevski 3’. Ze was twintig. Een foto in haar privéarchief, dat wordt bewaard in het belangrijkste poppentheater van Moskou, toont haar als ze geschminkt is, met een fraaie, met potlood getekende welving boven haar lippen, geloken valse wimpers, een vriendelijke blik en een sjaal om haar blonde haar. Haar vader, directeur van een theefirma, was fel gekant tegen haar theaterdromen. Maar Otten had kort daarvoor haar debuut gemaakt in de studio van het Moskouse Kunsttheater, in het stuk De groene ring van de symbolistische dichteres Zinaïda Gippius.

Een danseres van het Kunsttheater die bekendstond onder de naam Dagmara K. deelde het appartement met Otten en nam eveneens actief deel aan de antibolsjewistische samenzwering. Ze was de maîtresse van componist graaf Aleksandr Sjeremetev, tot 1917 dirigent van het koor van het Keizerlijke Hof en halfbroer van graaf Sergej. Misschien heeft Reilly, die zowel beschikte over connecties in de hoogste societykringen als in de onderste regionen van Moskou, de actrices op Nr. 3 wel leren kennen via graaf Aleksandr.

De bedreven verleider Reilly, die de actrices kenden als Sidney Georgiëvitsj, was een ‘regelmatige bezoeker’ van het appartement voordat Jelizaveta Otten zijn ‘favoriete meisje’ in Moskou werd en hij bij haar introk. De hele zomer traden Otten en haar vriendinnen op als vindingrijke verbindende schakels terwijl hij zijn complot beraamde. Elke ochtend kwam een andere jonge danseres, de charmante Maria Fride, de trap op met schriftelijke informatie uit het Kremlin: kopieën die ze ’s nachts had gemaakt van alle documenten die de dag ervoor door de handen van haar broer, kolonel Aleksandr Fride, waren gegaan. De kolonel, een Letse officier van de Karabiniers, was hoofd van de militaire verbindingsdienst. Otten trad op als koerier van geheime brieven tussen Reilly en de plaatsvervangende Britse consul en ontving van een spion in het Kremlin zendingen met documenten. Reilly vergaarde intussen honderdduizenden roebels, vooral afkomstig van privéschenkingen van Moskovieten, die hij verstopte in een bureaula in het appartement: geld om de Letse huurlingen om te kopen die het Kremlin bewaakten. In een stad die was afgegleden ‘naar een sinds mensenheugenis niet meer vertoonde toestand van bederf en stagnatie’, schrijft hij in de zelfbewierokende autobiografie Britain’s Master Spy, waren de jonge artiestes hem ongetwijfeld dankbaar voor zijn vrijgevigheid. Wat hun ware motieven of overtuigingen ook mogen zijn geweest, Reilly vond dat ze ‘volledig’ aan zijn kant stonden en tot zijn ‘meest loyale en toegewijde medewerkers’ behoorden.

Misschien voelde Reilly zich er niet alleen vanwege de charmes van de bereidwillig samenzwerende jonge vrouwen van het Kunsttheater toe aangetrokken zijn belangrijkste ‘onderduikadres’ in Rood Moskou te vestigen, maar ook omdat het geplunderde gebouw waarin ze woonden uitstekend geschikt was voor zijn contrarevolutionaire fantasievoorstellingen. De woning van ‘Mlle S.’, zoals hij Jelizaveta Otten noemt, was ideaal om een plan te beramen om de bourgeoisie als maatschappelijke klasse in het zadel te houden. ‘Het huis in de Cheremeteff was een groot gebouw met maar liefst tweehonderd appartementen, waarvan sommige zeer groot,’ zegt Reilly, waar hij aan toevoegt dat het appartement van de ‘interessante jongedames’ zo ruim was dat ze kamers over hadden, die ze aan een voormalige regeringsfunctionaris en een hoogleraar Musicologie verhuurden. Hij schrijft dat veel van de andere appartementen toen al plaats boden aan meerdere gezinnen. Het was alsof zijn missie neerkwam op de noodzaak dit bijzondere gebouw en zijn inwoners te redden van de roofzuchtige bolsjewieken, die op het punt stonden het voor henzelf op te eisen.

Zelfs van de straatnaam lijkt een suggestieve kracht op Reilly uit te gaan, want hij noemt die telkens weer ‘Cheremeteff’. De grote lijnen van wat hij onmiskenbaar van plan was en het zinnebeeldige belang dat Nr. 3 voor hem had komen tot uitdrukking in zijn apocalyptische portret van de stad onder de Rode Terreur. De stad is ‘vol ellende, troep, viezigheid, duivelse wreedheid, verachtelijke terreur, lust, honger’; Moskou is een visioen van de hel geworden, ‘gedoopt in het bloed van de bourgeoisie’. In deze ‘stad der verdoemden’ staat ‘Cheremeteff’ symbool voor een welhaast allegorisch lijden. Reilly beschrijft een troep onder bewaking gestelde mannen en vrouwen die een zwakke poging doen het vuil van de naar karkassen van achtergelaten paarden stinkende straten te ruimen. De dwangarbeiders hebben ‘beschaafde, ontwikkelde gezichten’, de vrouwen zijn waardig en verfijnd: ‘Ze behoorden tot de bourgeoisie; ze waren effectenmakelaar, advocaat of schooljuf geweest toen er nog effecten, wetten en scholen in Rusland bestonden.’ Intussen, voegt Reilly eraan toe, weigeren voormalige bedienden te werken en brengen ze hun dagen door met het wegslepen ‘van meubilair uit de appartementen van hun voormalige meesters en meesteressen waar ze hun zinnen op hadden gezet, zodat ze er hun eigen appartementen mee konden verfraaien’. In zijn fantasieën werpt Reilly zich op als beschermer, terwijl de stad met geweld door het proletariaat van zijn goede bourgeoisie wordt beroofd. Het gebouw in de ‘Cheremeteff’ geldt als een laatste bolwerk. De missie van Moskous nieuwe Napoleon is de gevallen klasse van die roof te verlossen, om het plunderen op die manier ongedaan te maken.

Het is waar dat geen van de maisons à loyer die aan het einde van de negentiende eeuw, toen de welgestelde bourgeoisie opkwam, op de vrije percelen in de oude, patrimoniale straten van Moskou werden gebouwd zich wat betreft uitbundigheid en allure met Nr. 3 kan meten. De gebouwen getuigen van een zorgeloos vertrouwen in voorspoed, alsof de volle weelderigheid van een burgerlijk interieur – opzichtig en decadent – op de gevels was geprojecteerd en als het ware om schending smeekte. De in Novgorod geboren architect, Aleksandr Meisner, lid van het behoudzuchtige Archeologisch Genootschap, was een van de meest prestigieuze architecten van Moskou. Meisner werkte aan een ander Moskous gebouw van de Sjeremetevs en vernieuwde in 1903 de gevels en het interieur van de Adelsvereniging uit het einde van de achttiende eeuw, een trefpunt voor de aristocratie dicht bij het Rode Plein, waar hij een derde verdieping aan toevoegde. In zijn ontwerp voor Nr. 3 legde Meisner veel nadruk op de ingang en de trappen aan de voorkant, die een aristocratisch, deftig aangezicht hebben. Door de rijke versieringen en de vloeiende ornamentiek, zowel binnen als buiten, is de stijl van het huis eerder Weens-modern dan Parijs uit de belle époque. Maar door de manier waarop het achter een versierd ijzeren hek van de straat terugwijkt in een diepe, beschaduwde binnenhof, bewijst het huis dat het zwelgt in een overvloed aan ruimte, wat typisch Russisch is.

Reilly reisde met valse papieren door Moskou als ‘Relinski van de Tsjeka’ of als mijnheer Constantine, een Griekse zakenman. In de eerste van vele complotscènes in zijn autobiografie, die hij vertelt met oog voor het vaste repertoire aan handelingen dat bij zijn roeping hoort, draait de ‘legendarische meesterspion’ zich om in de ‘Cheremeteff’ zodat hij kan zien of er niemand op straat is. Ongezien gaat hij Nr. 3 binnen en loopt de ‘walgelijk stinkende’ trap op. Het gebouw is ‘doodstil’. Hij houdt halt voor een deur, luistert en kijkt langs de trap omhoog en omlaag. Hij klopt. De deur opent zich op een kier. ‘Ben jij het, Dagmara?’ Er klinkt het geluid van een ketting die wordt losgemaakt, de deur gaat open en de spion glipt naar binnen: ‘M. Constantine, hoofd van de Britse geheime inlichtingendienst in Sovjet-Rusland.’

Een paar dagen voor de geplande coup d’état kwam het complot aan het licht. Eind augustus werd een mislukte moordaanslag op Lenin gevolgd door massale arrestaties, standrechtelijke executies en een intensivering van de klassenstrijd in Moskous chicste appartementsgebouwen. Naar verluidt stuitte de geheime politie op de samenzwering bij een routine-inval in het appartement van ‘de meisjes van Reilly’. Later vertelde Dagmara K. aan een bewonderende Reilly dat ze, toen de Tsjeka aan de deur kwam, een stapeltje biljetten van duizend roebel uit de bureaula griste en het tussen haar benen stopte om het in haar ondergoed te bewaren tot de agenten waren vertrokken. Otten werd gearresteerd. Maria Fride werd op weg naar boven opgepakt met een map vol geheime documenten. Om onbekende redenen ontsprong Dagmara K. de dans.

Reilly bevond zich in Petrograd (de naam die Sint-Petersburg in de Eerste Wereldoorlog had gekregen) toen hij het nieuws over de ‘omvangrijke Engelse samenzwering’ uit de pers vernam. ‘Mijn oog viel op de naam Cheremeteff. Heel even zwom de krant voor mijn ogen en kwamen de muren wankelend op me af. Het raam leek zich heen en weer terug te bewegen…’ Reilly herpakte zich en haastte zich in vermomming naar Moskou, waar hij wachtte tot hij Rusland uit kon vluchten. Met zijn Colt in zijn binnenzak, ‘bereid de laatste kogel in mijn hoofd te schieten, liever dan in handen van dat uitschot te vallen’, verdween hij in de duistere diepten van de stad, ver van ‘Cheremeteff’, als gast van noodlijdende tegenstanders van het regime en begripvolle prostituees in chique bordelen waar de Tsjeka van afbleef.

Tijdens haar ondervraging in de Boetyrkagevangenis speelde Jelizaveta Otten de rol van haar leven. Ze mocht dan opgeleid zijn voor rollen in minder banale drama’s, wat Konstantin Stanislavski de ‘innerlijke realiteit’ van haar penibele toestand noemde ontlokte haar een overtuigend portret van een ingénue wier hart is gebroken en die door een onbetrouwbare vreemdeling is verleid en verraden. ‘Vanaf het prilste begin van onze kennismaking wist hij mij aan zich te binden,’ schreef ze in een smeekbede aan het Rode Kruis. Reilly was bij haar komen wonen, ‘had haar het hof gemaakt’, en zij was ‘heel erg dol op hem’ geweest. Ze beweerde dat ze pas tijdens haar ondervraging ontdekte dat hij haar voor politieke doeleinden ‘schandelijk had misleid’ en misbruik had gemaakt van haar ‘alleen maar vriendelijke gedrag’. Net als alle bewaard gebleven details over het complot lopen de verhalen over haar internering uiteen. Reilly zegt dat haar gezondheid door acht uur durende kruisverhoren, waarin ze mocht eten noch zitten, ernstig was verzwakt. Lockhart meldde dat de folteringen die voor haar werden uitgedacht psychologisch gezien geraffineerd waren. Ze werd met tientallen andere vrouwen in een cel vastgehouden, van wie er zeven beweerden dat ze met Reilly getrouwd waren. De zogenaamde vrouwen van de spion, allemaal even jong en mooi, varieerden van ‘een actrice’ tot ‘de dochter van een huisbewaarder’, en de ‘onderlinge jaloezie en het geruzie waren onvoorstelbaar’.

Eind november verscheen Otten voor een revolutionaire rechtbank tijdens een massaproces tegen de vermeende samenzweerders. De Izvestia noemde hen ‘vuile dienaren van een vuile zaak’. In 1918 kwam rechtspraak neer op de ene vraag of een bepaalde daad wel of niet ‘was verricht met het vooruitzicht de macht van de onderdrukkende klasse te herstellen’. Toen Otten werd gevraagd te verklaren waarom ze een brief aan Reilly had vernietigd op het moment dat de Tsjeka haar appartement kwam doorzoeken, verdedigde ze zich door de actie ‘instinctief’ te noemen en zich geheel niet bewust te zijn van de belangen van de onderdrukkende klasse. Haar optreden (of als we Reilly mogen geloven: een omkoopsom van vijftigduizend roebel) verzekerde Otten van vrijspraak, maar de recensie die ze in de Izvestia kreeg was smadelijk. De krant omschreef haar als ‘een voormalige actrice van het Kunsttheater’ en spelde haar naam verkeerd.

Reilly’s fascinatie voor Napoleon was een van de weinige constanten in zijn leven. In meer dan vijfentwintig jaar bracht hij een kostbare verzameling boeken, schilderijen en kunstvoorwerpen die met Bonapartes leven verband hielden bijeen. Door financiële problemen zag hij zich genoodzaakt die in 1921 op een veiling in New York voor bijna honderdduizend dollar te verkopen. Zou ook de snuifdoos die ooit op de baccarattafel van de Jachtvereniging aan de ‘Cheremeteff’ had gelegen deel van de verkoop hebben uitgemaakt?

‘We waren niet echt vrienden,’ schrijft auteur en overlevende van de werkkampen Varlam Sjalamov in het goelagverhaal ‘Veldrantsoenen’, ‘maar we vonden het gewoon prettig om herinneringen aan Moskou op te halen, aan de straten en monumenten, aan de Moskva met haar dunne laagje olie die glinsterde als parelmoer. […] We konden eindeloos over Moskou praten…’ In de goelag was praten over Moskou voor de gevangenen een manier om een band met elkaar aan te gaan, net als praten over eten of herinneringen ophalen aan seks en fantaseren over vrouwen. Vrouwen, eten, Moskou. ‘Komt u uit Moskou?’ vraagt de kamparts Loenin in ‘De nazaat van de dekabrist’. De jonge student geneeskunde in het verhaal is de achterkleinzoon van de beroemde rebel Michaïl Loenin, een huzaar van adellijke komaf die een prachtig, met lieren versierd zuilenpaleis op de Nikitskiboulevard bezat en die door Poesjkin ‘een vriend van Bacchus, Mars en Venus’ werd genoemd. ‘Weet je, Moskovieten praten graag over hun stad – meer dan mensen uit Kiev of Leningrad – over de straten, de ijsbanen, de huizen, de Moskva,’ mijmert Loenin. Sjalamov snakt naar een andere ontwikkelde persoon met wie hij in de kampen kan praten, dus terwijl zijn ogen de planken van de arts afspeuren naar brood, dwingt hij zichzelf ‘te denken aan Kitajgorod, aan de Nikitskipoort waar de schrijver Andrej Sobol zichzelf had doodgeschoten en waar Stern op de auto van de Duitse ambassadeur had geschoten – de geschiedenis van de straten van Moskou die nooit door iemand zal worden geschreven’. ‘Ja, Moskou, Moskou. Maar vertel eens, hoeveel vrouwen heb je gehad?’ antwoordt Loenin. Sjalamov was vanuit Vologda naar de stad, het ‘bruisende Moskou’, gekomen om er Sovjetrecht te studeren in de tijd waarin Andrej Vysjinski de nieuwe revolutionaire wetgeving opstelde die Sjalamov twee keer voor hetzelfde vermeende vergrijp naar de goelag zou sturen.

Het nomadenbestaan van het bruisende Moskou, de afwijzing van het gesettelde, burgerlijke leven, gold voor buitenlandse sympathisanten als een van de verlokkingen van de Russische Revolutie. Walter Benjamin bespeurde in Moskou zelf iets wat onthecht, voorlopig en vrij was. De stad leek een ‘geïmproviseerde metropool, die van de ene op de andere dag tot deze status werd gebombardeerd’. Dit alles oefende een grote aantrekkingskracht uit op de Amerikaanse verslaggeefster Louise Bryant, de geliefde van communist John Reed. Op Reeds teken spoedde ze zich per trein van Finland naar Petrograd om haar rol in de gebeurtenissen van oktober 1917 te spelen, om de revolutiefilosofie in haar zintuiglijke wereld op te nemen. In het zes jaar later verschenen Mirrors of Moscow beloofde ze de echte mensen achter ‘het scherm van rook en vlammen’ te laten zien, de revolutionairen Vladimir Lenin, Lev Kamenev, Feliks Dzerzjinski, Anatoli Loenatsjarski, Michaïl Kalinin, Aleksandra Kollontaj en Lev Trotski ‘zoals ze werkelijk zijn, zoals ik ze ken als ze thuis zijn, waar de rode gloed niet doordringt en ze leven als ieder ander’. Zij zag niet wat Trotski al zag. Zelfs terwijl de revolutionaire leiders al een burgerlijke smaak ontwikkelden beroerde de romantiek van de revolutie nog het voor Greenwich Village typerende bohemiengemoed van Bryant. ‘Daar zijn ze dan,’ berichtte ze vanuit het bolsjewistische Moskou aan haar Amerikaanse lezers: ‘de Russen van nu. Dicht bij de Tataren en de kozakken van de vlakte, kinderen van lijfeigenen, Noormannen en Mongolen, dicht bij de aarde en strevend naar de sterren.’ Ze werd gefotografeerd in een Russische boerensarafaan (een mouwloze, lange overjurk), met de schuinse blik van een zedig dorpsmeisje, en nog een keer, in een pose die daarvan het tegendeel is: met kozakkenlaarzen aan en een vlotte bontmuts op, terwijl ze rookt en schalks in de lens kijkt.

Ivy Litvinov, de Engelse vrouw van Sovjetcommissaris (en toekomstige volkscommissaris van Buitenlandse Zaken) Maksim Litvinov, die begin jaren twintig naar Moskou kwam, schreef naar huis dat ze had gedacht dat ‘ideeën’ overal in het revolutionaire Rusland aanwezig zouden zijn en dat ‘dingen’ er weinig toe deden, ‘omdat iedereen zou hebben wat hij wilde, zonder in overvloed te leven’, maar dat ze, toen ze door de straten liep en ‘door de ramen van de benedenverdiepingen keek’, zag dat ‘de dingen in Moskou tot in alle hoeken verspreid lagen en besefte dat ze nog nooit zo belangrijk waren geweest’.

‘Oorlogscommunisme’ leidde tot gebrek, hongersnood en de afbraak van het burgerbestaan. In 1921 kondigde Lenin de Nieuwe Economische Politiek (NEP) af. Het economische leven werd drastisch geliberaliseerd terwijl factievorming en discussievrijheid binnen de partij aan banden werden gelegd. De kapotte stad kwam spoedig weer tot leven. Puin en vuil op straat werden opgeruimd, publieke diensten traden weer in werking en de huisvesting werd efficiënter geregeld. Er werd een Staatsbank opgericht. Het muntstelsel werd verbeterd en er werd een nieuwe, deels op de gouden standaard gebaseerde munteenheid ingevoerd: de tjservonets. Op de terugweg uit Rusland kocht Walter Benjamin in de NEP-tijd een beambte met een tsjervonets om, waarmee hij een veilige doortocht garandeerde van de hutkoffer vol speelgoed en kinderboeken waar hij op de straatmarkten van Moskou op had afgedongen. Kleinschalig privébezit werd teruggegeven aan de voormalige eigenaren en buitenlandse concessies werden enkele jaren lang toegestaan. In 1922 werd een nieuwe telefoongids van Moskou uitgegeven vol advertenties van ‘trusts’ en telefoonnummers van kantoren van bolsjewistische volkscommissarissen in het Kremlin en aan de Vozdvizjenkastraat, onder wie Lenin en Trotski. ‘Gogols monster Vi leest op het Rode Plein in het telefoonboek,’ schreef Mandelstam in ‘Het vierde proza’, zijn woedende aanklacht tegen de NEP. ‘Til mijn oogleden op… Hallo… Het Centraal Comité alstublieft.’ (De Vi is een aartskobold uit de Russische folklore, met ijzeren oogleden en een dodelijke blik.)

Was een vast onderkomen het ideaal van de negentiende-eeuwse bourgeoisie, een gebrek aan een vaste verblijfplaats was normaal in de jaren twintig. ‘Dat ellendige Moskou, waarom gunt het me geen plaats in zijn boezem,’ klaagde de jonge, in Sint-Petersburg geboren componist Dmitri Sjostakovitsj toen hij in 1925, aan het begin van zijn loopbaan, naar Moskou kwam. Nergens in de ontwrichte stad kon hij een woning vinden, ook al legde hij er zijn hele ziel en zaligheid in. Sjostakovitsj vond een onderkomen op Nr. 3 dat, heel handig, precies om de hoek van het conservatorium van Moskou lag, als gast van de schrijfster Galina Serebrjakova, de ex-vrouw van revolutionair Leonid Serebrjakov. Ze was kort daarvoor getrouwd met haar tweede ‘oude bolsjewiek’, Grigori Sokolnikov, volkscommissaris van Financiën en bedenker van de tsjervonets, die het economische herstel van de NEP mogelijk maakte. Sokolnikov, die in het echt naar de naam Hirsj Brilliant (‘briljant’) luisterde, had aan de Sorbonne een graad in de economie behaald en was een revolutionair van de oude garde die in april 1917 met Lenin in diens verzegelde trein naar Rusland was teruggekeerd en in Brest-Litovsk het vredesverdrag met Duitsland had ondertekend. In Moskou raakte Sjostakovitsj bevriend met maarschalk Toechatsjevski, een muziekkenner die in zijn vrije tijd violen bouwde en in de tien jaar daarna als zijn beschermheer optrad. Sokolnikov en Serebrjakov, die in 1936 werden gearresteerd, stonden samen terecht als leden van het ‘anti-Sovjet-trotskistische centrum’; Andrej Vysjinski trad op als aanklager. Tot de vele vergrijpen waarvan het ‘centrum’ werd beschuldigd, behoorde een gefingeerde aanslag op het leven van Molotov. Serebrjakov, die alles had ‘bekend’ waarvan hij werd beschuldigd nadat zijn ondervragers hem hadden verteld dat ze zijn dochter voor een ‘kennismaking’ naar de Loebjankagevangenis zouden laten komen, werd doodgeschoten. Sokolnikov, die om Galina te redden eveneens had ‘bekend’, werd tot tien jaar veroordeeld en in een werkkamp vermoord. Galina werd in 1937 gearresteerd. Na bijna twintig jaar kwam ze vanuit Siberië terug naar Moskou; haar trouw aan de partij was ongeschonden. Michaïl Toechatjevski werd in 1937 doodgeschoten zonder de eer van een ‘showproces’ te mogen genieten. In Sjostakovitsj’ Vijfde Symfonie, die aan het einde van dat jaar werd uitgevoerd, horen velen een bitter requiem voor verdwenen vrienden, onder wie degenen bij wie hij in 1925 in dit gebouw verbleef.

Net als Sjostakovitsj was Benjamin in de hoogtijdagen van de NEP op zoek naar een onderkomen in Moskou. Hij kwam aan in het midden van de winter van 1926, een periode van grote persoonlijke en intellectuele spanning. Hij was verliefd op een Letse revolutionaire, theaterdirecteur Asja Lacis, die in een sanatorium in de buurt van de Tverstraat herstelde van een zenuwinzinking. Tegelijkertijd speelde hij met de gedachte zich aan te sluiten bij de Duitse Communistische Partij. Hij wilde de stad van de marxistische revolutie zien, waar het ‘continuüm van de geschiedenis’ was opengebroken, waar, zoals hij het formuleerde, ‘al het feitelijke reeds theorie is’. Dat de revolutie zowel kon falen of slagen was ‘schril en duidelijk’ aan de mensen op straat te zien. (Benjamin zag niet de wrede strijd die zich diezelfde winter in het Kremlin voltrok toen Stalin zich tegen zijn rivalen keerde.) Hij vertelde zijn redacteur, Martin Buber, dat hij een ‘fysionomie’ van Moskou wilde schrijven voor de krant Die Kreatur: een essay dat het mogelijk zou maken ‘het geschapene te laten spreken’, dat ‘deze zeer nieuwe, bevreemdende taal, die luid door het weerkaatsende masker van een veranderde omgeving heenklinkt’ zou opvangen en vasthouden.

In de jaren dat ik hier woon heb ik regelmatig Benjamins Dagboek uit Moskou ter hand genomen. Van alle Europese magiërs van de ‘theorie’, zoals de poortwachters naar de wereld der ideeën het noemden van wie ik vijfentwintig jaar geleden in Cambridge les kreeg, is Benjamin de enige die ik sindsdien met plezier heb gelezen. Zijn proza brandt van nieuwsgierigheid naar echte steden en echte mensen: vanwege zijn obsessieve voorliefde voor het mooie en het vreemde, zijn fascinatie voor fysieke zaken en de complexiteit van de band die mensen met fysieke zaken hebben, van zeldzame boeken tot handgemaakt speelgoed, bontjassen en roomtaart.

Meteen nadat Benjamin uit Moskou was teruggekeerd begon hij aan Das Passagen-Werk. Die enorme, nooit voltooide collage van veelzeggende uitspraken en van inzicht getuigende fragmenten was een poging het Parijs van het Tweede Franse Keizerrijk te karakteriseren, de ‘hoofdstad van de negentiende eeuw’. Daarvoor gebruikte hij niet de inventaris van de levensvormen en de scheppingen van de mensheid, maar probeerde hij de stad te vangen in al zijn veranderlijke verschijningsvormen, waarmee hij liet zien hoe de rijkdommen van de beschaving worden doorgegeven en ‘merkwaardig veranderd door het constante streven van de maatschappij’, zowel bewust als onbewust. Hij greep de geschiedenis heimelijk aan om de schemerige stad te verkennen, die onder steeds wisselende hoeken een kunstmatig, in glas gebroken licht uitstraalde, en hij zocht naar overeenkomsten door willekeurige stukjes en restjes te verzamelen die, eenmaal bij elkaar en naast elkaar, een beeld schetsten van het innerlijke leven van de stad, die hij een ‘dialectisch sprookjesland’ noemde.

Ook om redenen van historische precisie keer ik telkens weer naar het Dagboek terug. Benjamin vond Moskou ‘een feilloze toetssteen voor de buitenlandse bezoeker’. De realiteit ervan verdreef de abstracties die ‘er bij de Europeanen zonder moeite ingaan’. Geen theorie bleef overeind. Alles was pure werkelijkheid. Het leven sprong hem tegemoet, ‘strijdlustig, vastberaden en zwijgend’, vanuit poortbogen, deurportalen, de belettering van straatborden, beelden van laarzen of pasgestreken wasgoed, een uitgesleten stoep of een solide bordes. Hij registreerde haarfijn de stuurloosheid van de stad, die van gedaante veranderde door de communistische droom, om uit de geschiedenis der gebeurtenissen te stappen, terwijl de kluisters van het bezit werden verbroken en het privéleven ‘verdorde’.

‘Het heeft ermee te maken dat we een omhulsel voor onszelf bouwen,’ zei Benjamin over het werkwoord ‘wonen’. Hij beschouwde ‘bewonen’ als de gesteldheid van de negentiende eeuw, de eeuw van de bourgeoisie, toen de woning ‘werd gezien als een ruimte voor het individu, die hem zo innig met zijn hele hebben en houden omgaf […] dat ze deed denken aan de binnenkant van een kompaskast, waarin het instrument ligt ingebed in diepe, veelal violette, fluwelen plooien’. Zoals veel buitenlandse toeschouwers dacht Benjamin dat de Russische Revolutie het begin van het einde van die wereld was. Hij geloofde dat de marxistisch-dialectische denkwereld het ‘orgaan van historische bewustwording’ was. Hij geloofde dat je met dat nieuwe waarnemingsorgaan de geschiedenis haar verborgen werk kon zien doen: ‘Door de destabilisering van de markteconomie zien we de monumenten van de bourgeoisie reeds als ruïnes nog voor ze zijn ingestort,’ schreef hij. Toen hij naar Moskou kwam, was hij ervan overtuigd dat alles in de nieuwe collectivistische maatschappij samenspande tegen de burgerlijke ‘melancholie van gezelligheid’. De op het onderscheid tussen huis en werk gerichte, burgerlijke stad was stevig opgeschud. Samenlevingsverbanden waren ‘ondraaglijk gecompliceerd’. Mensen hadden afstand gedaan van het huiselijke leven; ze woonden op kantoor, verbleven in een club of leefden op straat. Als onderdeel van het communistische credo waren liefde en huwelijk een ‘bagatel’ geworden; seks moest hetzelfde zijn als het drinken van een glas water, verklaarde volkscommissaris Aleksandra Kollontaj. Het idee van het ideale burgerlijke interieur – muurdecoratie, schilderijen, kussens op de bank, antimakassars, beddenspreien, snuisterijen op meubels – had afgedaan. Van alle instituties in Moskou weigerden alleen de kinderen in de Tverstraat te veranderen, die in lompen naast de muur van het Museum van de Revolutie zaten. De rest stond in de stad ‘in het teken van de remonte’.

Nu, in de eenentwintigste eeuw, vanaf het moment waarop men de communistische droom plotseling heeft laten varen, staat de stad opnieuw in het teken van de remont. Terwijl de prijzen van Ruslands belangrijkste welvaartsbronnen, olie en gas, op de wereldmarkt stegen, kreeg de gedaanteverandering van Moskou iets manisch. Ze was dialectisch, neem ik aan. De dingen wentelden zich om en gingen in hun tegendeel verkeren. Luidruchtig was ze zeker. Door het masker van de omgeving klonk dag en nacht het embourgeoisement van Moskou, van alle kanten weerkaatsend van bouwterreinen. Slapen was moeilijk. Ik lag in bed en dacht aan een zin in Mandelstams ‘Het vierde proza’: ‘De hondse Moskouse nachten.’ Ja, de nachten waren honds. Iedereen was rusteloos, druk bezig een onderkomen te bouwen, een nieuw interieur te zoeken om in te werken of te wonen.

Het Dagboek uit Moskou is een relaas over dakloosheid en een erotisch fiasco. Benjamins wens een plek te vinden waar hij zich met Lacis kan vermeien, haar kan bezitten, loopt vanaf de eerste pagina’s, als hij haar met een pelsmuts op in de sneeuwbrij van de Tverstraat ziet staan, als een rode draad door tot het einde, als hij door de schemerige straten met op zijn schoot een koffer vol bezittingen van haar wordt weggevoerd en huilt omdat hij haar kwijt is. Nergens in de stad is een ruimte waar de geliefden zich gerieflijk kunnen terugtrekken. De enige keer dat ze alleen zijn in het donker is in een arrenslee op de Arbat, waar ze elkaar omhelzen. Dus geeft hij maar geld uit en koopt hij spullen voor zijn verzameling en cadeaus voor Asja: in een stalletje aan de overkant van de Moskva drie huisjes van gekleurd papier ‘voor de exorbitante prijs van dertig kopeken’, die hij in de bittere kou onhandig in zijn armen houdt; met de hand beschilderde lakdozen (hij is natuurlijk geboeid door afsluitbare doosjes), snoep, blouses, kousen. Het enige volledig ingerichte interieur waar hij in de stad op stuit is dat van een merkwaardig, klein museum dat is gewijd aan het dagelijks leven in de jaren veertig van de negentiende eeuw en waar hij een kamer vol Louis-Philippemeubilair ziet: doosjes, luchters, penantspiegels, kamerschermen en zelfs papier en over stoelen gedrapeerde sjaals. Op een teder moment, als ze alleen in een kamer zijn, leest Benjamin Lacis zijn vertaling voor van de lesbische scène in Prousts De kant van Swann. ‘Asja begreep het woeste nihilisme,’ schrijft hij:

hoe Proust om zo te zeggen binnendringt in het welgeordende kabinet in het binnenste van de brave burger, dat het opschrift ‘sadisme’ draagt, en meedogenloos alles kort en klein slaat, zodat er van de glimmend gepoetste, keurig gerangschikte conceptie van de verdorvenheid niets overblijft, het kwade integendeel op alle breukvlakken overduidelijk ‘menselijkheid’, ja, zelfs ‘goedheid’, zijn ware substantie, laat zien.

Hij kan Moskou alleen maar door Asja ervaren, zegt hij. Wrok en verliefdheid wisselen elkaar bij hem af ‘als de wind’. Hij stelt zich de manier waarop ze zijn hart verovert voor als een staaltje wegenbouwkunde: ze heeft een straat door hem heen aangelegd. Soms, als hij een glimp van haar opvangt, ziet ze er niet mooi uit: onbeschaafd, onder haar pelsmuts, haar gezicht breder doordat ze lang in bed heeft gelegen. Hij leest een passage voor uit zijn nieuwe boek Einbahnstraße, vol met metaforen voor huiselijkheid, voor het verlangen naar een toevluchtsoord in een grote, drukke stad, voor de mysteriën van het interieur, buiten het zicht van voorbijgangers. Benjamin slaagt er niet greep op Moskou te krijgen, zo min als hij erin slaagt Asja Lacis te bezitten: ‘Moskou ziet er eigenlijk nergens zo uit als de stad zelf.’ Gebouwen lijken iets achter te houden. Hij wil een weg naar binnen zien te vinden, om hun ziel aan te raken, hun vechtende, koppige leven, om ze onverhoeds vanaf de hoogte van een vliegtuig met zijn oog aan te vallen. Hij probeert erachter te komen hoe hij een locatie het beste in zich kan opnemen, vanuit ‘zoveel mogelijk dimensies’. ‘Hetzelfde met de huizen. Wat ze herbergen dringt pas tot je door wanneer je je via andere een weg naar een heel bepaald huis zoekt.’

V.S. Zjoekovski herinnert zich dat er tot aan de dood van Stalin buiten op de treden van elke ingang naar het ‘Vijfde Huis van de Sovjets’ tapijten lagen. Als jongetje dat naast gebouw Nr. 3 opgroeide, kon hij vanuit het keukenraam van zijn vriendje Slava op de binnenplaats kijken. Op een dag zag hij vier lange Packards de Granovskistraat in draaien. Achter in een van de auto’s zaten Stalins trawanten Lavrenti Beria en Georgi Malenkov. De stoet reed naar gebouw Nr. 3, waar Malenkov uitstapte en Beria de hoek om werd gereden, in de richting van zijn huis aan de Tuinring. Molotov kwam later in het gebouw wonen, nadat hij uit het Centraal Comité was gezet. Zjoekovski zag hem wel eens op straat wandelen met zijn vrouw, Polina Zjemtsjoezjina. Molotov was altijd tot in de puntjes gekleed, weet Zjoekovski nog. Hij had een priemende blik en een welgedaan, gezond voorkomen dat zijn leeftijd niet verraadde. Polina (die zeven jaar jonger was dan haar echtgenoot) was klein, ineengedoken en krom. (Ze was in de Loebjankagevangenis geslagen en had drie jaar in ballingschap doorgebracht in Kazachstan, waar ze officieel als ‘Object Nr. 12’ werd aangeduid.) De bezorgde manier waarop Molotov zijn vrouw over straat leidde en haar arm vasthield dwong bewondering af, vertelt Zjoekovski.

De stalinistische dichter Feliks Tsjoejev, die met een in zijn zak verstopte bandrecorder de laatste twintig jaar van Molotovs leven honderdveertig lange gesprekken met hem voerde, weet nog dat Molotov op een natte dag in maart 1977 op de drempel van Nr. 3 stond. Tsjoejev had hem vanaf zijn datsja in Zjoekovka, buiten Moskou, naar de stad gereden. In de auto zong Molotov een oud Sovjetstrijdlied: ‘In de strijd om de macht van de Sovjets, sneven wij tezaam! […] Wie weet waarom wij als één man moeten sterven?’ peinsde hij aan het eind van het liedje. Tsjoejev stopte voor de ingang van Molotovs appartement, en de oude man stapte, gadegeslagen door verbouwereerde voorbijgangers, over de plassen heen uit. Molotov ging achter de voordeur van het gebouw staan, kwam toen plotseling weer een paar seconden de straat op en zwaaide…

‘Maar zelfs na een kwarteeuw hebben we géén van die mensen gevonden,’ schrijft Aleksandr Solzjenitsyn in De Goelag-archipel, ‘hebben we geen van hen voor het gerecht gedaagd, zijn we nog altijd bang dat we hun wonden zullen openrijten. En als symbool van hen allen woont aan de Granovskistraat No. 3 de zelfgenoegzame, botte, tot op heden nog niet tot inkeer gekomen Molotov, doordrenkt van ons bloed, en steekt statig het trottoir over om plaats te nemen in een lange, ruime luxewagen.’