Vertrokken

Henri Coulonges

Vertrokken

Vertaling Geertrui Marks & Lia Tuijtelaars

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel L’Adieu à la femme sauvage by Henry Coulonges

© Editions Stock, 1979

© 2015 Nederlandse vertaling Geertrui Marks & Lia Tuijtelaars /

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Omslagontwerp image realize

Omslagbeeld © Michael Dudok de Wit. Still uit de film

Father and Daughter © 2000. Een coproductie van Willem Thijssen

voor CinéTé Filmproduktie bv – Nederland & Claire Jennings

& Michael Dudok de Wit voor Cloudrunner Ltd – United Kingdom

Foto auteur © Sophie Bassouls

NUR 302

ISBN 978 90 468 1862 6

www.nieuwamsterdam.nl/henricoulonges

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 468 1863 3

Deel I

Maar opgroeien in deze stad was al bijna voldoende.

– John Ashbery

I

Haar gevoel van teleurstelling toen de paarden de piste binnenkwamen, was het laatste wat ze zich achteraf herinnerde nadat alles was gekanteld. Het ging om het slotnummer, dat in het programma stond aangekondigd als ‘een toernooi uit de tijd van Frederik Barbarossa’. Ze had verwacht dat een stijve prent uit haar geschiedenisboek ineens tot leven zou komen, en dat ridders in wapenrusting, hoog gezeten op robuuste strijdrossen, met lansen, vederbossen en banieren in een werveling van kleuren het toneel op zouden stormen. In plaats daarvan verschenen er paarden zonder ruiter in de felverlichte ring van zand, ze deden wat kunstjes op opzwepende polkamuziek die slecht paste bij hun magere, vale lijven. In hun gevlochten staarten schitterden pailletten en toen ze in een kring mechanisch een rondje begonnen te draaien, moest ze denken aan een potsierlijke volksdans van te zwaar opgemaakte oude vrouwen. Toen daarna een paar clowns op ezels de ring in renden om hun acrobatische toeren te vertonen, vond ze de hele voorstelling pas echt bespottelijk. Maar Hella, die naast haar zat, leek zich wel te amuseren en lachte een beetje. ‘Ik vind er niets aan, jij?’ fluisterde ze in haar oor. Ze ergerde zich. Hella draaide zich naar haar toe, het jakje van haar Spaanse prinsessenjurk glinsterde in het donker.

‘Waarschijnlijk doen ze iets speciaals omdat het carnaval is,’ zei Hella. ‘Grappig toch?’

‘Ja hoor,’ zei Johanna korzelig en ze haalde haar schouders op. Ze ergerde zich opeens aan haar vriendinnetje. Misschien wel door dat geborduurde jakje. Die prinsessenjurk was een flauwe streek van Hella. Ze had haar op zijn minst kunnen vertellen dat ze verkleed naar het circus zou gaan. Haar zus had gezegd dat Hella zich vast zou verkleden, maar ze had geantwoord: ‘Daar ben ik te oud voor’ en ‘Dan zou ze me echt wel gewaarschuwd hebben.’ Toen Hella, uitgedost als infante, haar op de Bernhardistrasse was komen ophalen, had Johanna een kribbige reactie niet kunnen onderdrukken. ‘Grete zal je wel uitlachen,’ had ze gezegd. ‘Word je dan nooit groot?’ Het was Leni niet ontgaan. Toen ze de meisjes uitliet, had ze hun veel plezier gewenst en Johanna nog even toegefluisterd: ‘Neem dit mee, schat, je weet dat het koud kan zijn in de tram.’ Dit, dat was de Beierse sjaal die ze een paar maanden eerder had gekregen voor haar twaalfde verjaardag. Niet dat ze daarmee nu verkleed was, maar hij stond in ieder geval feestelijk met die felle kleuren en dat borduursel.

‘O, Mutti,’ had ze gemompeld terwijl ze de sjaal snel om haar schouders had geslagen.

De polka bereikte nu een triomfantelijk hoogtepunt met bekkenslagen en trompetgeschal, in de veelkleurige lichtbundels uit de schijnwerpers werden de paarden met hun witte vacht doorschijnend en onwerkelijk, van scharminkels groeiden ze uit tot sprookjespaarden zoals de eenhoorns op de wandkleden die Fraülein Bodendorf hun had laten zien in de Zwinger.

‘Vroeg in de ochtend voor een grote burcht…’ mompelde ze.

‘Wat zeg je?’ vroeg Hella en ze boog zich naar haar toe.

Ze kneep in Hella’s hand om zich te verontschuldigen voor haar geprikkelde reactie van daarnet. En alsof het orkest haar gedachten had geraden, volgden op de zegevierende tonen de weemoedige, meeslepende klanken van een Weense wals. Eindelijk muziek waarbij je kon wegdromen. In plaats van op een circustribune waande Johanna zich in een grote, door kroonluchters verlichte paleiszaal ergens aan de Donau, in een besneeuwd en nachtelijk winterdecor. Door een venster zag ze zware arrensleden met kleurige dekkleden geluidloos voorbijglijden. In het glimmende parket van de grote balzaal weerkaatste het goudgele licht uit de luchters in zacht flakkerende kringen, waarop de gestalten leken te zweven. Een officier vroeg haar ten dans en samen zwierden ze weg. Niet zo’n officier als die van tegenwoordig, maar een Oostenrijker van vroeger in het uniform vol tressen en epauletten van de laatste Habsburgers. Hij leidde haar terug naar haar plaats, maakte ernstig een buiging, en pas op dat moment zag ze zijn gezicht voordat hij verdween, een lange, wat stijve gestalte, die zich al had afgewend. Ze zuchtte zo diep dat haar rechterbuurman haar onderzoekend opnam. Angstig draaide ze zich naar Hella, die ook in een droom verzonken leek, ze had haar mond een beetje open en aan de afwezige uitdrukking op haar fijne gezichtje was te zien dat ze in een andere wereld verkeerde. Waar ben je met je gedachten dat je er zo mooi uitziet? vroeg ze zich af, en op dat moment besefte ze dat ze van haar hield (ondanks haar prinsessenjurk), bijna net zoveel als van Leni. Lieve Mutti. Het was toch bijzonder dat ze met de tram helemaal naar de andere kant van de stad mochten op deze carnavalsavond. ‘Jullie zijn allebei twaalf,’ had ze gezegd. ‘Jullie kunnen nu een heleboel zonder dat ik meega! Ik ben moe vanavond en Grete moet haar Latijn nog doen.’ Ze zag er inderdaad moe uit, maar ze leek in de verste verte niet ongerust. Jammer voor Grete, ze zouden haar niet missen, ze had al wekenlang geen aardig woord gezegd, en dat Latijn was een goede smoes. Zo kon ze weer eens onder vier ogen haar geheimpjes aan Mutti vertellen. ‘Ik ben veertien en ik wil dingen bespreken die jij niet begrijpt,’ zei Grete tegen haar.

Nou ja. Boos draaide ze zich om. Ze zag in het duister genoeg kindergezichten om zich gerustgesteld te voelen. Hoewel ze, afgezien van Hella, in haar rij geen enkel vriendinnetje of klasgenootje had gezien, wist ze dat ze bij de uitgang wel iemand tegen het lijf zou lopen om het nog even te hebben over wat ze gehoord en gezien had. Want daarvoor moest je niet bij Hella zijn. Die hield wat ze vond en dacht altijd voor zichzelf. Zo zou Hella haar nooit opbiechten dat ze tijdens de wals aan een officier had gedacht, als dat al het geval was geweest. (Johanna zou het haar wel vertellen, maar terloops, met zelfspot, alsof ze haar droom ter plekke verzon en zelf niet wist of hij echt was.) Als Hella haar al iets zou toevertrouwen, dan pas de volgende dag, of de dag daarop, of ze zou het haar schrijven vanuit Cottbus, waar ze altijd in de paasvakantie bij haar grootmoeder logeerde: ‘Weet je nog bij Sarrasani, toen je me vroeg waar ik aan dacht? Nou…’

‘Zit nou eens stil,’ klonk een kinderstem achter haar. Johanna zou zich die stem nog lang herinneren, zoals je een detail op een grenspaal dat je gezien hebt vlak voor een grote reis niet vergeet. Want precies op dat moment kantelde alles. En zoals het laatste van ervóór die kinderstem was, zo was het eerste van erná Hella’s hand, die plotseling zenuwachtig in haar hand kneep. Ze ging zo op in haar dromen dat ze niet direct gemerkt had dat er dwars door de harmonieuze klanken van het orkest ineens een doordringend geluid klonk. De meeste toeschouwers (ook Hella) hadden het wel gehoord en de teleurstelling ging als een golf door de enorme zaal. Het orkest aarzelde en stopte toen met spelen; de paarden, die geen steun meer hadden aan het ritme, gingen dwars op de piste staan en bewogen hun hoofd alsof ze het publiek een onhandige groet wilden brengen. Daarna weerklonk nog alleen het tragische en in deze omgeving ongepast trieste geloei van het luchtalarm. Een vijandig, kwellend geluid vulde de sprookjesachtige ruimte van de circustent. Even was Johanna met stomheid geslagen. Ze had in haar leven vaker gemerkt dat ze even tijd nodig had als er iets aan de hand was. Een moment waarop alles geruststellend in gewichtloze toestand naar haar toe zweefde en waarop ze dacht dat het haar niet zou raken, niet van haar stuk zou brengen, haar zelfs nooit zou bereiken, gewoon omdat ze zich zo stil hield dat ze onvíndbaar was. Grete, vriendelijk als altijd, noemde dat haar traagheid van geest, en had nooit kunnen begrijpen dat het altijd beter is om zelfs de allerkleinste schokken op te vangen als je tenminste niet telkens van je stuk wilde raken door tegenstrijdige emoties waar je anders aan onderdoor zou gaan.

Om haar heen was de hele rij opgestaan en werktuigelijk volgde ze de beweging. Hella stond al in het middenpad en gebaarde dat ze moest komen. Haar keel zat dicht van angst. Waarom hier, waarom nu? Waarom was er in de koepel opeens weer licht, en was haar geluksgevoel plotseling verdwenen? Voor het eerst was ze ‘s avonds zonder Leni en Grete, en kijk nou wat er gebeurde. Natuurlijk, het geluid van het luchtalarm was bijna routine geworden: tientallen malen had het in de afgelopen maanden geklonken. Maar gewoonlijk was Johanna thuis. Vaak was ook Hella dan bij haar, en als de kleine stoet, bestaande uit Leni en de drie meisjes, rustig de kelder in ging, hielden ze elkaars hand vast. In de kleine, gewelfde ruimte was alles wat je nodig had om je niet te vervelen: boeken en spelletjes waarmee je dicht tegen elkaar aan, zonder al te bang te zijn het eind van het alarm kon afwachten. Leni stelde ze gerust: de bommen zouden nooit op de stad vallen, omdat die buiten het oorlogsgebied lag, omdat er zich kunstwerken van onschatbare waarde bevonden en in elk geval geen wapenfabrieken. En als de sirene opnieuw klonk, kort en met een bijna vrolijke, bevrijdende klank, zei ze opgewekt: ‘Zie je wel!’ Dan beklommen ze de twintig treden weer en hoorden ze pas de volgende morgen dat Keulen, Hamburg of Leipzig zwaar was getroffen. Lange lijsten met namen van slachtoffers die, zo luidde het officiële bericht, waren ‘omgekomen bij een terreurbombardement’, werden minutenlang op de radio met eentonige stem voorgelezen, waarbij Leni, gespitst op een familienaam, gespannen bij het toestel stond te luisteren. Johanna voelde zich wel verdrietig tijdens deze opsomming maar het bleef een afstandelijk verdriet, niet opdringerig en een beetje onwerkelijk, terwijl ze door het raam van de woonkamer keek naar de rustige straatjes met tuinen en in de verte de koepel van de Frauenkirche, onveranderlijk onder de heldere hemel.

‘Gelukkig hebben ze tot het laatste nummer gewacht,’ schetterde Hella in haar oor om zich verstaanbaar te maken. Johanna haalde haar schouders op. Leni en Grete zouden zich nu in de kelder installeren en haar plaats in het midden zou leeg blijven. Toen stopte de sirene. Ze keek op haar horloge: tien over half tien. Vanaf de ronde piste werd iets omgeroepen wat ze niet verstond, maar waarover de clowns die nog als enigen op het podium stonden, zich vrolijk leken te maken; de paarden waren door de dresseurs terug gecommandeerd naar de tunnel waardoor ze waren opgekomen.

‘Ze zeggen dat de kelder groot genoeg is om de voorstelling beneden voort te zetten, als het publiek dat wil,’ fluisterde een jongen voor haar.

‘Grappig,’ zei Hella.

Verderop stonden de mensen opeengepakt zonder dat er beweging in de rij zat. Ze dacht dat daar de trap naar de kelder begon.

‘Waarom gaan ze niet naar beneden?’ vroeg Hella terwijl ze aan het fluweel van haar rok frunnikte.

‘Hoe kunnen ze zoiets doen op een feestavond?’ mompelde Johanna, die zich niet over haar teleurstelling heen kon zetten.

Hella draaide zich om, pakte haar hand en trok haar mee. Johanna zag dat Hella niet de enige was die zich verkleed had, maar dat een heleboel kinderen hetzelfde hadden gedaan en rondliepen als piraat, herder, boerin of markiezin; ze had dat niet opgemerkt toen ze binnenkwamen en in het donker een plekje moesten zoeken. Ze werden gepasseerd door een schoorsteenvegertje, van wie de hoge hoed maar net boven de rijen lege stoelen uitkwam. De menigte stroomde nu door in een treurige stilte. Hella liep voor haar uit door het gangpad en keek steeds om of ze wel volgde. Al snel waren ze bij de piste. Bij de tunnel waren de muzikanten verslagen bezig hun instrumenten op te bergen. Vlak voor haar, onder handbereik, lag de cirkel van zand die van bovenaf zo sprookjesachtig en ontoegankelijk had geleken. Van dichtbij zag hij er vooral vies uit, vol met paardenpoep. Toch wilde ze even het zand onder haar voeten voelen en ze stapte over het lage hekje. Door het geknisper onder haar zolen leek het alsof ze een grens over was gegaan, en – ze probeerde vast te stellen wat ze precies voelde – opgesloten zat in een wonderlijke voorstelling, waarvan het programma niet vaststond en waarbij ze geen idee had hoelang het ging duren en wat er zou gebeuren.

‘Verboden toegang!’ blafte achter haar iemand in circusuniform. Betrapt stapte ze terug over het hekje en ging haastig weer in de rij staan.

‘Wat deed je daar?’ vroeg Hella angstig toen ze weer terug was. Ze wist niet wat ze moest antwoorden. Terwijl ze alle kanten op werden geduwd, daalden ze in het schaarse schijnsel van de noodverlichting langzaam achter elkaar de trap af.

‘We blijven nu verder bij elkaar,’ zei Hella op een dwingende toon die Johanna niet van haar kende en waardoor ze, zonder het zichzelf te willen toegeven, nog banger werd.

‘Denk jij dat we vannacht in ons eigen bed slapen?’ vroeg ze zacht.

Hella kruiste haar vingers zoals ze op school deed als ze geen beurt wilde krijgen.

Er waren veel mensen in de kelder. Tussen de rijen ijzeren pijlers hingen wat kale peertjes die een zwak geel licht gaven dat de gezichten hol en bleek maakte. De mensen die binnenkwamen gingen zwijgend in groepjes zitten, zomaar op het kale beton. Ze zochten een plekje langs de muur en kropen zo dicht mogelijk tegen elkaar aan. Boven hen klonk het zachte geronk van een ventilatormotor in een luchtkoker.

‘Zo kunnen we niet praten als er iets gebeurt,’ zei Hella. ‘Want dan moet ik je wel kunnen verstaan.’

Johanna gaf geen antwoord. Om hen heen dromden kinderen rond volwassenen, meestal oudere mensen, die hen met angstige kreten bij elkaar trachtten te houden.

‘Je jas, Dieter! Waar heb je je jas gelaten?’ klonk de schelle stem van een vrouw die tegen de pijler aan de overkant gehurkt zat.

De jongen droeg een maliënkolder van zilverpapier. Hij keek verbaasd en volgens Johanna met afschuw naar zijn moeder. ‘Je weet best dat ik vandaag geen jas aanhad,’ antwoordde hij. Hij wendde zich af en zijn blik kruiste die van Johanna. ‘In zo’n pak moest er wel iets misgaan,’ leek hij te mompelen.

Ze boog zich naar Hella. ‘Die zal zich niet gauw meer verkleden,’ fluisterde ze in haar oor.

Hella keek geërgerd naar haar dikke rok. ‘Denk je dat ze thuis ongerust zijn?’ vroeg ze, om het over iets anders te hebben.

Plotseling zag Johanna haar vaste plekje in de kelder op de Bernhardistrasse voor zich, tussen Leni en Grete. Haar lege krukje. Ze betrapte zich erop dat ze haar handen vouwde. ‘Mutti natuurlijk wel. Maar Grete vast niet.’

‘Waarom zeg je dat?’ vroeg Hella verwijtend.

‘Ja, tegen jou doet ze poeslief. Maar ik weet hoe ze is. Ze behandelt me altijd als een klein kind, terwijl ze maar twee jaar ouder is. Alleen om ervoor te zorgen dat Mutti haar groot vindt en ze geheimpjes met haar kan delen. En als we compote hebben, eet zij die helemaal op, tot ze misselijk wordt.’

Hella glimlachte even en keek om zich heen. De mensen bereidden zich erop voor dat het lang zou duren. Er ontstonden grote, lege stukken grijze vloer tussen de groepen die onder aan de pijlers zaten, dicht bij elkaar als evenzoveel overvolle reddingsbootjes. Johanna had haar vriendinnetje tegen zich aan gedrukt en voelde de scherpe punt van haar haarspeld tegen haar wang. Even verderop lag het schoorsteenvegertje tegen zijn moeders benen. Ze herkende hem aan de vorm van zijn hoed, die op de grond was gevallen.

‘Heb je het niet koud?’ fluisterde ze om maar iets te zeggen.

Hella schudde haar hoofd.

‘Stom dat we niemand kennen,’ voegde Johanna eraan toe. Ze merkte dat haar stem een beetje trilde.

Nu gingen ook de laatste brandende peertjes aan het plafond uit. De motor boven hen ronkte nog even na, en viel toen stil. Er ging een teleurgesteld gemompel door de kelder. In het donker pakte Johanna de lange sjaal die Leni meegegeven had, knoopte hem om hun beider middel en trok hem strak om te kijken of de knoop hield.

‘We zitten nu aan elkaar vast. Als een van de knopen losgaat en je me niet meer ziet, moet je heel hard roepen,’ drukte ze haar op het hart.

‘Dat hoeft niet, kijk maar, het is nog niet helemaal donker,’ merkte Hella op.

Haar fijne koppetje tekende zich in het donker af in een krans van een diffuus licht dat Johanna onmiddellijk thuis wilde brengen. Het kwam door een kelderraam hoog in de muur tegenover hen. Een jongetje was al op de schouders van zijn moeder geklommen om te kijken wat er gebeurde. Ze spitste haar oren.

‘Ik zie lichtbollen die langzaam naar beneden komen,’ liet hij weten terwijl hij zich omdraaide. ‘Het lijkt wel of ze op en neer gaan.’ Hij zweeg even en riep toen met een schelle, opgewonden stem: ‘Je kunt de hele stad zien! Het Japanse paleis! De Hofkirche! De Sophienkirche! De Opera! Net als bij de verjaardag van de Führer!’

Zijn moeder zette hem abrupt op de grond.

‘Johanna,’ zei Hella, met een plechtige nadruk op iedere lettergreep, alsof ze de naam van haar vriendinnetje voor het eerst spelde.

‘Ja,’ antwoordde ze heel zacht.

‘Deze keer zijn wij aan de beurt.’

‘Maar Mutti zegt altijd dat…’

Hella schudde langzaam haar hoofd. ‘Wij zijn aan de beurt, zeg ik je. Ik voel het hier,’ zei ze en ze drukte haar hand tegen haar maag.

‘Welnee,’ zei Johanna. ‘Ze weten toch dat er op carnavalsavond veel kinderen op straat zijn.’

Hella keek haar even aan. Ze stond wat voorovergebogen, ze had haar fluwelen hoedje afgezet, dat ze nu zenuwachtig verfrommelde terwijl ze strak naar een punt op de grond keek. Haar twee blonde vlechten die ze had opgebonden lieten als de fiere staart van een eekhoorn haar bleke, dunne nekje vrij. Het werd langzamerhand lichter en na het lange wachten kwamen de groepjes om hen heen tot leven. Naast hen vertelde een ouder echtpaar aan een meisje dat tussen hen in zat een ellenlang verhaal, waar het kind geboeid naar luisterde. Zodra de een ophield, nam de ander het over.

‘Hoor je dat?’ vroeg Hella plotseling.

‘Wat ze vertellen?’ vroeg Johanna met een knik naar het groepje.

Hella haalde haar schouders op en wees naar het gewelfde plafond. Johanna spitste haar oren. De gesprekken om hen heen waren op slag verstomd. Een hevig geraas zwol aan in de ruimte. De kinderen waren opgestaan en wachtten met open mond.

‘Ik zei het toch,’ fluisterde Hella.

Spontaan vielen ze elkaar in de armen. Johanna voelde dat Hella beefde. Ze probeerde haar te kalmeren, maar voelde zich zo leeg dat er geen woord over haar lippen kwam. ‘Weet je nog dat je een lange levenslijn hebt?’ fluisterde ze toen maar.

Hella trok een ongelovig gezicht. Het geraas trok nu als een krachtige branding meedogenloos over hen heen en werd plotseling onderbroken door een reeks explosies. Het klonk vrij ver weg. Een jongetje begon hard te huilen. Andere kinderen werden erdoor aangestoken. Er steeg een koor op van wanhopig gesnik, dat de ouders zo goed mogelijk trachtten te sussen. Een bommentapijt dichterbij deed de muren en de vloer schudden in een doffe trilling die uit de krochten van de kelder leek te komen. De gloeilampjes deden geen dienst meer en hingen erbij als nutteloze slingers. Naast Johanna was de oude vrouw luid begonnen te bidden in een lange, eentonige litanie. In de kelder was het nog lichter geworden. Een man sleepte een tafel aan en wist zich op te hijsen tot aan het raampje. Johanna keek hem op de rug en zag hoe hij op zijn tenen ging staan. Toen hij langzaam naar beneden kwam, zonder een woord te zeggen, wist ze dat ze alleen nog een ramp kon verwachten.

‘Je kunt alles zien, alsof het klaarlichte dag is,’ zei hij uiteindelijk. ‘Het zijn lichtkogels die langzaam naar beneden komen.’

‘Ze zitten vast aan parachutes,’ klonk een vrouwenstem. ‘Mijn dochter zat in Hamburg en vertelde dat het altijd zo begint.’

‘Hamburg,’ herhaalde de oude vrouw, ‘Zorg dat…’

Ze werd onderbroken door een dreun dichterbij, die gevolgd werd door zwakkere explosies alsof het bommentapijt wat verder weg was komen te liggen.

‘Die kwam op de Grote Tuin,’ klonk een stem.

‘Ja, of op het station…’

Opnieuw vouwde Johanna haar handen, maar nu krampachtig. ‘Het komt dichter bij ons huis,’ mompelde ze.

‘O, mijn god!’ riep Hella uit. ‘We moeten bidden…’

Ze begonnen zacht te huilen, dicht tegen elkaar aan.

Ineens besefte Johanna dat haar hele wereld van het ene op het andere moment kon instorten, ze probeerde zich de ramp voor te stellen en bedacht hoe kwetsbaar haar vertrouwde, dagelijkse spullen waren. In een flits zag ze haar kamer, haar opgemaakte bed, op het nachtkastje de opalen lamp die ze voor haar tiende verjaardag van Leni had gekregen.

‘Het behang,’ begon ze op te sommen. ‘Het ingelijste winterlandschap van Wurtenberg. Mijn roze nachthemd dat klaarligt op het dekbed.’

‘Waar heb je het over?’ vroeg Hella.

Johanna keek haar aan. ‘Het proefwerk van Grete zal wel uitgesteld worden,’ zei ze.

Hella kreeg de kans niet om te antwoorden. Een inslag, nu veel dichterbij, wierp hen tegen elkaar aan. De muren schudden en uit alle nissen stegen angstkreten op, tot in de verste uithoeken van de enorme kelder, die op een gapend gat leken uit te komen.

‘Er valt alleen maar wat pleister!’ riep iemand.

Johanna begon te huilen, ze snikte hevig en voelde haar tanden klapperen.

Hella legde haar hand op haar arm. ‘Alsjeblieft,’ smeekte ze. ‘Jij moet je hoofd koel houden, jij bent de oudste.’

‘We schelen maar twee maanden,’ jammerde Johanna. ‘Dat telt niet.’

‘Op zulke momenten juist wel,’ protesteerde Hella.

‘Natuurlijk, jij met je lange levenslijn!’

Hella haalde haar schouders op. De explosies klonken nu verder weg en ze had het even wat minder benauwd. De man was weer op de tafel geklommen en op zijn tenen probeerde hij een beeld van de situatie te krijgen.

‘Je kunt de Opera niet zien, er hangt een gele rookkolom voor,’ zei hij terwijl hij zich van de tafel liet zakken. ‘Ik geloof dat deze kant van de rivier niet geraakt is.’

‘Als ze maar niet bij ons huis zijn gevallen,’ fluisterde Johanna.

Even klonken er geen explosies, en het enorme kabaal leek zich te verwijderen. Het was alsof de zee zich langzaam terugtrok en een breed strand achter zich liet waar de kinderen opgehouden waren met huilen. Niemand durfde te bewegen. Al snel werd het licht dat door het kelderraampje scheen zwakker.

‘Nu kunnen we er misschien achter komen wat er is gebeurd,’ constateerde Hella.

‘Weet je het zware onweer bij de Glashütte nog, toen we verdwaald waren?’

‘Wat heeft dat ermee te maken…?’

‘Je ziet net zo wit als toen,’ zei Johanna triomfantelijk.

‘Je kunt me niet eens zien!’ riep Hella. ‘Je verzint het gewoon! In elk geval stond ik niet zo te klappertanden als jij daarnet.’

‘Ik had het koud,’ zei Johanna gedecideerd. ‘Ik heb nou eenmaal niet zo’n dikke rok aan.’

Ze begonnen zenuwachtig te lachen.

Ja, onweer, dacht Johanna, een zwaar onweer. En nu is het voorbij. Ze zou wat later in bed liggen, dat was alles. Leni zou haar vast met open armen ontvangen. Ze deed haar ogen dicht en probeerde zich hun weerzien voor te stellen. Zelfs Grete zou voortaan minder onaardig tegen haar zijn. Leni zou niet langer elke dag tien keer hoeven zeggen: Toe, wees eens wat liever voor je kleine zusje.

Het bleef donker, en ook het veiligheidssignaal klonk niet. ‘Waarschijnlijk is de centrale geraakt,’ zei de man bij het raampje. Toch gingen er mensen staan, tegen het advies van anderen in. Iemand deed de deur achter in de kelder open, er werd geroepen dat het tochtte en meteen daarop ontstond er gedrang.

Johanna greep met haar ene hand de pijler vast, met de andere Hella. ‘Niet gaan,’ zei ze angstig. ‘Als we elkaar kwijtraken, zijn we nog veel verder van huis.’

‘Je vergeet onze sjaal,’ zei Hella, terwijl ze de stof als een talisman tegen zich aan drukte.

Ze had haar rustige stem terug en Johanna bewonderde haar zelfbeheersing. Zelf was ze nog steeds bang, maar Hella’s blonde haar naast zich, al kon ze het nauwelijks onderscheiden, kalmeerde haar. Toen streek iemand een lucifer af en Hella’s gezicht lichtte op in het duister, als een frisse oase waar je je ‘s morgens blij en opgelucht aan vastklampt als je een nachtmerrie hebt gehad.

‘Als ik jou niet had gehad!’ zei ze vol vuur. ‘Als ik toch helemaal in mijn eentje in dit gat had gezeten tussen al die vreemde mensen.’

‘Je zou nooit helemaal alleen naar het circus zijn gegaan,’ zei Hella.

Plotseling scheen er een beetje licht. Iemand van het circuspersoneel had stormlampen naar beneden gehaald. De kinderen namen elkaar verwilderd op en keken verbijsterd naar hun verfomfaaide verkleedkleren. Het leek alsof ze die vergeten waren.

‘Ik wil geen koningin Ildefonse meer zijn,’ zei een klein meisje, terwijl ze haastig haar kroon van goudpapier afzette. ‘Nooit wil ik die koningin meer zijn.’

Hella schoot weer in een nerveuze lach, die ze achter haar hand probeerde te verbergen, zoals op school wanneer ze het stiekem uitproestte. Ze pakte Johanna kordaat bij haar arm en trok haar mee naar de trap.

Toen ze haar veilige schuilplaats bij de pijler achter zich liet, keek Johanna om naar de plek waar ze het langste uur van haar leven had doorgebracht en ze bedacht dat daar vast voor altijd een gedenkteken in de vloer stond gegrift, ook al kon ze het niet zien.

De mensen bewogen zich langzaam voort en leken, te oordelen naar het gedrang en gedelibereer boven, niet goed te weten aan welke kant de uitgang en de trap zich bevonden. Toch sloten ze zich aan, verbonden door de sjaal en hand in hand. Al heel snel zagen ze door de opening boven aan de trap een klein stukje vaalgele hemel. Toen ze in de buitenlucht kwam, zag Johanna tot haar verbazing dat het een beetje regende, en een bittere rookgeur sloeg haar op de keel.

In het donker zocht ze de spits van de Dreikönigskirche, het bekende herkenningspunt. Ze ontdekte hoog in de lucht de bleke cirkel van de klok, nauwelijks zichtbaar in de donkere nacht die over N eustadt lag, maar kon niet zien hoe laat het was en moest op haar horloge kijken: het was tien voor half twaalf. Om haar heen bleven de mensen bij elkaar staan, te verdwaasd om het voorplein te verlaten. Ze begreep snel waarom: het voltallige personeel van het circus, de clowns die stormlampen omhooghielden voorop, vroeg de toeschouwers bij het gebouw te blijven en niet te proberen naar de overkant van de rivier te komen. Maar nog steeds kwamen er mensen via de trap naar buiten en het gedrang werd met de minuut heviger. Johanna en Hella, die nog altijd met de sjaal aan elkaar vastzaten, probeerden te ontkomen door elkaar op een muurtje te helpen. Vanaf die hoogte zagen ze het gordijn van vuur en de enorme deken van gele rook die over de Oude Stad lag. De massa zweeg. Er heerste een nerveuze, afwachtende stilte, die soms verbroken werd door kreten van kinderen die naar huis wilden. Onder aan het muurtje zat een vrouw met haar slapende zoontje op haar schouder.

‘Kom, we gaan,’ zei Johanna tegen Hella en ze trok aan de sjaal.

De vrouw ging rechtop zitten. Ze konden haar gezicht nauwelijks zien. ‘Je kunt er niet door,’ zei ze toonloos. ‘Mijn moeder en mijn oudste dochter zijn gaan kijken en ze zeggen dat je niet naar de overkant kunt.’

‘Wie houdt je dan tegen? De clowns zeker?’

De vrouw wees met haar hoofd naar de plek waar een dof gedreun klonk. Johanna keek even die kant op, zag niets en sprong van het muurtje. Met Hella achter zich aan liep ze naar de groep artiesten die nog steeds stond te overleggen. Ze kon er moeilijk langs en begreep toen ineens wat de vrouw bedoelde en waarom de mensen maar niet in beweging kwamen. Een patrouille, die in een kring stond opgesteld, blokkeerde alle uitgangen van het plein. Het waren jongeren die een halsdoek droegen met arp erop. Ze zetten zich schrap tegen de opdringende menigte en herhaalden steeds: ‘Je kunt nu niet naar de overkant, je kunt er niet overheen.’ Het verbaasde Johanna dat de mensen niet protesteerden, dat ze deze jonge, zwakke kring niet probeerden te doorbreken. Ze hadden hun huis en familie aan de overkant en toch zeiden ze niets, ze stonden stil te staren naar de gebouwen van de Marktplatz, die nauwelijks te zien waren.

‘We gaan hier toch zeker niet de hele nacht blijven,’ zei Johanna heftig. Ze voelde een onbedwingbare behoefte om onmiddellijk naar de Bernhardistrasse te gaan. Ze profiteerde van het gedrang van de massa, trok Hella mee naar de kring van ARP’ers en maakte de sjaal tussen hen los. Iets verderop zag ze een jongen van een jaar of vijftien die met een van de jongeren stond te overleggen. Hij droeg een uniform van het Deutscher Jungvolk en had een lamp in zijn hand.

‘Ik ben messager en moet naar de meldkamer van de Burgerbescherming,’ hoorde ze hem zeggen terwijl hij een kaart uit zijn zak haalde.

De kring ging meteen open.

‘Ga maar. Maar ik waarschuw je wel, alles staat in brand. Zelfs de bruggen, heb ik gehoord.’

‘Ja, ik weet het,’ zei de jongen kortaf.

De gestalte verdween in de nacht. De jongen die zijn kaart had bekeken, bleef hem even nakijken zonder de kring weer te sluiten.

Johanna zag de opening vlak voor zich. ‘Kom,’ zei ze tegen Hella en ze trok haar snel mee. ‘Dat is onze broer, we komen zo terug,’ zei ze haastig en ze wees in de richting van de jongen. Er kwam geen reactie. Toen ze begonnen te rennen, hoorden ze iemand schreeuwen. Een eindje verder keek Johanna om en zag dat de kring zich weer gesloten had. Ze was blij dat ze uit de verstikkende mensenmassa was. Hella kon haar nauwelijks bijhouden, ze had last van haar dikke rok. Ten slotte bereikten ze de Marktplatz en bleven buiten adem bij het ruiterstandbeeld staan. Op de enorme achterkant van het paard van Augustus II was nog een natte plek zichtbaar. Er kwam geen enkel geluid uit de vluchtelingententen die korte tijd ervoor aan de voet van het monument waren verrezen.

Langzaam kwamen ze weer op adem. Een vochtige, lauwe windvlaag woei de bittere geur aan die ze al eerder hadden geroken, en er dwarrelde nu ook stof neer, dat op hun gezicht prikte. Johanna voelde met haar hand. ‘As,’ zei ze zacht.

Ze liepen verder in de richting van de brug, langs het verlaten plein, schuilden onder de bogen van de Bunker en zagen een lange rij trams die zomaar midden op straat waren achtergelaten. Onder de beschutting van de zware muren van het gebouw naderden ze langzaam en steeds banger de brug. En dat was terecht, want toen ze de bogen achter zich lieten om een braakliggend stuk land naar de rivier over te steken, trof een gloeiend hete windvlaag hen recht in het gezicht. Aan de andere kant van de rivier leek de hemel een wit gloeiende waterval. Snel trokken ze zich terug onder de galerij en bleven hijgend staan bij een van de pijlers. Ze konden hun ogen niet geloven. Toen ze daar een paar minuten besluiteloos hadden gestaan, klonken er stappen die hun richting uit kwamen, en even later verschenen er onder de arcaden twee gestalten, die hun lampen op hen richtten.

‘Niet daarlangs, meisjes!’ schreeuwde een mannenstem en wees naar de brug. ‘Zijn jullie gek geworden! Blijf alsjeblief aan deze kant van de rivier!’

Ze stonden als aan de grond genageld. Even bleven de mannen naar hen kijken, maar ze werden al snel weer naar het midden van het plein geroepen en renden in de richting van het ruiterstandbeeld. Ze zagen hoe de twee lichtcirkels zich verwijderden en toen verdwenen. Het werd weer stil. Vanaf de galerij klonk alleen nog het doffe grommen dat ze op het braakliggende landje hadden gehoord. Johanna voelde dat Hella in haar arm kneep.

‘Dit is niet echt,’ fluisterde ze. ‘Ik word zo wakker. Zeg dat ik zo dadelijk wakker word.’

‘Ja hoor, jij wordt zo wakker in het circus, geluksvogel!’ zei Johanna in een poging grappig te zijn.

Hella rilde. ‘Kunnen we niet beter teruggaan?’ vroeg ze.

Johanna aarzelde. ‘Er zit waarschijnlijk niets anders op,’ zei ze zachtjes en ze stapte vanuit de galerij het trottoir op. De motregen was opgehouden en de nacht leek helderder dan eerst. De klokkentoren van het Rathaus was vaag zichtbaar boven de Nieuwe Stad. ‘Er zijn zelfs sterren boven het station,’ zei ze enigszins gerustgesteld terwijl ze onder het gewelf terugkwam.

‘Ze denken vast dat we geraakt zijn en dat we dood zijn,’ zei Hella plotseling.

Johanna schrok. Ze stelde zich voor hoe Leni ontdekte dat de Oude Stad in vlammen opging, maar niet wist dat de rechteroever niet getroffen was.

‘Je hebt gelijk,’ zei ze. ‘We moeten naar huis om te vertellen dat we het er heelhuids van hebben afgebracht.’

‘Maar we kunnen er niet door,’ verzuchtte Hella, ‘al zouden we het willen!’

‘Misschien kunnen we bellen,’ zei Johanna ineens. ‘Ik weet een telefooncel op de hoek van het Rathaus.’

‘Dat horen ze niet in de kelder,’ antwoordde Hella.

‘We kunnen het in ieder geval proberen. Misschien zijn ze alweer boven…’ Johanna trok haar mee. Algauw vonden ze de cel, achteraf en verscholen in een nis.

‘Heb je kleingeld?’ vroeg Hella.

‘Ja.’ Ze nam de hoorn van de haak en wachtte. Het apparaat was volledig dood. Ze schudde eraan en stopte er toch maar een munt in, die met een bespottelijk klikje terug in het bakje viel. Ze hing langzaam op en bleef even met een verbeten uitdrukking voor het apparaat staan, alsof dat er iets aan kon doen.

‘Natuurlijk doet hij het niet,’ zei Hella. ‘Wat dacht je met al die palen en draden die door de Oude Stad lopen.’

‘Kom,’ zei Johanna.

Terug onder de bogen sloegen ze rechts af naar de overdekte galerij die op het braakliggende landje uitkwam. In de verte lagen in een rechte lijn achter elkaar de Augustusbrücke en de lichte voorkant van de Hofkirche, die verlicht werd door draaiende lichtbollen. Johanna stapte het trottoir af en liep voorzichtig verder, waarbij ze zich aan de leuning vasthield. Op de hoek van de loggia, waar een driearmige straatlantaarn het begin van de opgang naar de brug markeerde, bleef ze als verlamd staan. Op de andere oever van de Elbe, op zo’n driehonderd meter afstand, leek de Theaterplatz een geiser van brandende lava waarin de Opera langzaam wegzonk. Daar kwam het gerommel vandaan dat ze had gehoord. Ze draaide zich om en keek waar Hella was.

‘Zie je wel!’ schreeuwde die angstig.

Johanna liep naar haar toe. ‘De Opera staat in brand. De brug is niet beschadigd. De kerk ook niet.’

Hella stapte de galerij uit en keek angstig naar de lege weg die zichtbaar was doordat de brand in het zwarte water beneden weerspiegeld werd. ‘Voel je de hitte?’ riep Hella, die zich vasthield aan de onderkant van de lantaarnpaal. ‘We krijgen al die vonken over ons heen! Ik ben bang, ik ga terug. Kijk maar, er is niemand! Ze kijken wel uit.’

Johanna pakte haar bij haar schouder. ‘We moeten Mutti en ook jouw moeder laten weten dat we nog leven,’ smeekte ze. ‘Denk je eens in hoe ongerust ze nu zijn…’

‘En als we verbranden of stikken, denk je dat dat beter voor ze is?’

‘Kijk jij maar wat je doet, ik ga.’

Johanna liep vastberaden op de brug af, maar werd opnieuw bevangen door de kracht van de brand. Ze aarzelde, liep nog een paar meter door en keerde toen om. Hella stond nog steeds op dezelfde plek. Ze liep terug.

‘Alsjeblieft,’ jammerde Hella. ‘Je mag me niet dwingen. Blijf hier, bij mij…’

‘Ik zeg je dat het kan,’ zei Johanna opgewonden. ‘Op de brug krijgen we een paar hete windvlagen, meer niet. Doe maar alsof je op een kameel achter je vader aan rijdt. Als we bij de Hofkirche zijn, slaan we links af, dan kunnen we om de brand heen. Daarna gaan we naar het station en zijn we in een wip thuis, welterusten en naar bed.’

‘In een wip! Ben je gek? Niemand steekt over, dat zie je toch!’ schreeuwde Hella en ze wees naar de brug.

‘En dat is niet voor niks. Heb je niet gehoord wat ze zeiden?’

‘Niemand doet het, omdat er niemand is,’ antwoordde Johanna. ‘Iedereen zit nog in de kelder, alleen maar omdat het eindsignaal van het luchtalarm niet is afgegaan. Zo simpel is het.’

‘Waarom wij dan wel, waarom zijn wij ook niet in de grote kelder van het circus gebleven? Je zei net zelf dat het verstandiger was geweest.’

‘Maar ik wil in míjn kelder zitten, op míjn krukje met Mutti en jou en Grete en jouw moeder, die daar vast ook is. Begrijp je dat dan niet? Over twintig minuten zijn we daar allemaal bij elkaar als we een beetje voortmaken in plaats van te bekvechten. Wat er daarna gebeurt, interesseert me niet! Als het weer begint, wil ik dat we bij elkaar zijn! Dan ben ik nooit bang.’

‘Wat bedoel je met “als het weer begint”?’ stamelde Hella. Angstig keek ze omhoog. De lucht zag er in de richting van het Centraal Station en de Bernhardistrasse rustig en vredig uit, alsof er niets gebeurd was. Ze zuchtte, deed haar zakdoek voor haar mond en liep achter haar vriendinnetje aan.

Af en toe kwam Johanna’s figuurtje uit de schaduw tevoorschijn, ze leek verloren in de grote, betegelde, lege ruimte, die er door het licht van de brand wonderlijk uitzag, als een doorgang naar het onbekende. Terwijl Hella haar volgde, beleefde ze opnieuw het schoolreisje van een jaar eerder, toen ze bij de Glashütte verdwaald waren en samen, verkleumd en doodmoe, na het onweer langs de drijfnatte rotsen en struiken aan de afdaling waren begonnen. Ook die dag had Johanna het initiatief genomen, net zo koppig als nu. Hella drukte de stof nog steviger tegen haar gezicht. Af en toe moest ze dwars door fakkels hete lucht lopen en voelde ze asdeeltjes op de buitenkant van haar handen prikken alsof er met gloeiend zand gesmeten werd. Ze dwong zichzelf om niet naar de brand te kijken, maar ineens klonk het geraas van het vuur dat de Theaterplatz in lichterlaaie zette zo monsterachtig en dichtbij, dat ze in paniek stilstond, met open mond, niet in staat nog een stap te zetten en met het gevoel of ze boven een vuurspuwende krater hing. Ze zag Johanna doorlopen en probeerde vergeefs haar terug te roepen. Ze wilde net omkeren, toen het geraas van het vuur iets afnam en ze beneden zich het geruststellende, frisse en vertrouwde klotsen van het water tegen de brugpijlers hoorde. Ze versnelde haar pas en haalde Johanna in, die haar van achter haar zakdoek bemoedigend aankeek. Aan hun linkerkant doemde in het donker de koepel van de Frauenkirche op. Zonder een woord begonnen ze te rennen, de brug over, langs de kade naar de kerk, met de brand achter zich de Murzgasse in, en pas in de beschutting van de hoge stenen kerkmuren bleven ze buiten adem stilstaan.

‘Als je het mij vraagt moeten we hier snel weg zien te komen,’ zei Hella.

Ze zaten ineengedoken naast elkaar in de nis van de zijbeuk. Vanuit hun schuilplaats klonk het geraas van het vuur minder hevig, maar nu hoorden ze een heleboel luide fluittonen en angstaanjagende ontploffingen.

Aan de andere kant hoorde je die tenminste niet,’ zei Hella toen het even stil werd. En ze voegde er zachtjes aan toe: ‘Ik geloof echt dat ik gelijk had.’

Johanna antwoordde niet, maar keek naar boven. Bleke mistflarden hingen om de koepel.

‘In het voorjaar zie je van hieraf alle bloemen van het Terras,’ zei Hella nog.

Johanna werd getroffen door de klank van haar stem en keek naar haar. ‘Ja, misschien had je wel gelijk,’ mompelde ze. ‘Als je wilt, gaan we terug over de brug. Er is vast nog tijd.’

Hella schudde haar hoofd. ‘Nee, nu niet meer. Dat zou wel heel stom zijn.’ Ze viel weg tegen de lichte, melkwitte muur, die door haar blonde, golvende haren een levendige glans kreeg.

‘Weet je, als jij niet was meegegaan, zou ik niet alleen zijn overgestoken. Ik voelde dat je aarzelde. Ik dacht: als zij teruggaat, ga ik ook.’

Hella ging rechtop zitten. ‘Echt waar?’ vroeg ze een beetje gevleid. ‘En weet je waaraan ik dacht? Aan dat onweer van vorig jaar. Aan Fräulein Bodendorf die huilde toen we terug waren, omdat ze zo bang was geweest toen ze ons kwijt was.’

‘Zij zullen vast ook huilen, denk je niet?’

‘O, ja,’ zei Hella. ‘Dat weet ik zeker.’

‘Ik zou wel willen zien hoe Grete reageert,’ zei Johanna.

‘Die durft nu niet meer zo kattig tegen je te zijn…’ Ze zweeg plotseling. Het geraas van het vuur verergerde en er was een gierend geluid bij gekomen met hoge tonen als bij een krachtige wervel wind. Ze kwamen haastig overeind met een gevoel van naderend onheil. Net op dat moment staken er allemaal mensen het kerkplein over en renden in de richting van de Botanische Tuin. Zij wilden eigenlijk een andere kant op, maar ze holden er in paniek achteraan om de groep in te halen. Achter de anderen liepen ze door de Rampistrasse en tientallen meters lang voelden ze in dat smalle straatje de koelte van de nacht en de stilte die er altijd heerste. Plotseling, daar waar de straat vlak voor de Zeughausplatz breder werd, zagen ze niemand meer.

‘Laten we naar de Neumarkt teruggaan,’ zei Hella. ‘Anders verdwalen we.’

Bijna automatisch sloegen ze rechts af, de Landstrasse in. Toen ze vlak bij het plein waren, zagen ze schimmen tegen het felle licht, maar het bleken mensen te zijn die voor hen uit renden en onzichtbaar waren geweest tegen het grijs van de muren. Johanna kreeg weer zo’n hete vlaag in haar gezicht. Het hele linkerdeel van de Neuplatz, aan de kant van het Johanneum, stond in brand. De mensen achter wie ze aan waren gerend, verspreidden zich binnen een paar meter naar alle kanten. Boven op de fontein staken de ronde, goedgevormde heupen van het Vredesbeeld naakt en kwetsbaar af tegen de vlammen. Eromheen leken de mensen die naar alle kanten wegrenden op radeloze mieren. Sommigen sjouwden met tassen en bundels. Ze leken zich zwijgend voort te bewegen, want alle geluid ging op in de plotselinge vuurstorm.

Johanna had niet verwacht dat het op deze plaats ook zou branden. Ze raakte in paniek en het leek alsof haar benen het zouden begeven. Hella trok aan haar mouw en wees naar een donker steegje aan de rechterkant waar de menigte op afging. Naarmate ze de vuurzee verder achter zich lieten werd het geraas minder en vingen ze af en toe flarden op van wat de rennende mensen om hen heen elkaar toeschreeuwden. Maar Johanna vreesde dat de hoge, donkere muren waar ze langs liep weinig beschutting boden en dat het vuur elk moment weer kon opdoemen, dat ze in de val zaten. Gelukkig hield Hella haar hand vast en leek zij de weg te weten. ‘Waar zijn we?’ vroeg ze buiten adem.

‘Moritzstrasse…’

‘Stop even. Ik kan niet meer.’

Ze gingen zomaar midden op het trottoir zitten en voorovergebogen probeerden ze weer op adem te komen.

Johanna had het gevoel alsof ze door een storm op een afgelegen oever was geworpen. ‘Je had gelijk… We hadden niet moeten oversteken… We hadden daar moeten blijven, Hella… En ik heb je hierin meegesleurd.’

Hella leunde tegen een muur en hoestte weer. Aan de overkant van de straat dansten nauwelijks zichtbaar de letters theater- garderobe, heel zwak in het donker na de vuurstorm, waardoor ze op een ver, weemoedig sterrenstelsel leken.

‘Jij kon toch niet weten dat de Neumarkt geraakt zou worden,’ zei Hella.

‘Misschien komt het door de wind. Hij is gedraaid, geloof ik.’

Ze begonnen zomaar weer lopen, hand in hand en gespitst op de geluiden. De straat leek nu rustig en leeg.

‘Maar waar is iedereen toch?’ vroeg Johanna.

Hella stond stil bij een huis van twee verdiepingen. ‘Charlotte Müngerer,’ zei ze, ‘die woont hier.’

‘O, daar kende je de straat van.’

‘We zijn niet zo dik met elkaar,’ zei Hella. ‘Maar als je wilt, kunnen we aanbellen.’

‘Nee!’ riep Johanna. ‘We gaan niet in de kelder van de Müngerers zitten nu we al halverwege zijn.’

Hella richtte zich op. ‘Vind je ook niet dat het steeds warmer wordt?’ vroeg ze zorgelijk.

‘Nee hoor, dat lijkt maar zo.’

Bijna op hetzelfde moment begon het te regenen. Het was een zachte, lauwe regen die doordringend naar natte as rook. Johanna liet met iets van opluchting de roetregen haar gezicht nat maken. Toen ze met haar tong over haar lippen ging proefde ze de bittere steenkoolsmaak.

‘Kijk,’ zei Hella en ze wees naar het eind van de straat. De regendruppels leken in myriaden glinsterende deeltjes de verre brand in de Oude Stad te weerkaatsen. Alleen de twee torenspitsen van de Sophienkirche staken vreemd zwart af tegen de met vuurvliegjes bedekte hemel, als twee geheven armen in een angstige smeekbede. ‘We hebben de brand nu in elk geval achter ons,’ stelde ze vast.

‘Ja, dat zeiden we daarstraks ook.’

Johanna kwam overeind en deed een paar stappen. In de richting van het station weerkaatste de zwarte regen geen enkel licht. ‘Toch vreemd dat ze het spoor niet gebombardeerd hebben,’ zei ze toen ze weer bij Hella was. ‘Dat is meestal een doelwit.’

‘Hou toch je mond!’ viel Hella haar fel in de rede. ‘Op die manier zorg je er nog voor dat het gebeurt!’

Johanna sleepte met haar been. Vanuit de Moritzstrasse waren ze op een pleintje gekomen met aan de rechterkant een kerk, en even later stonden ze voor een hoger gelegen plantsoen aan een brede laan.

‘De Zwinger!’ schreeuwde Hella. ‘Ik begrijp er niets van. We hebben een rondje gelopen.’

‘Nee hoor!’ antwoordde Johanna. ‘Ik herken het. Het is de gereformeerde kerk. We zijn in de Friedrichstrasse. Daar voor ons ligt het station.’

Ze beklommen een paar treden en liepen het plantsoen in. Het regende en woei niet meer.

‘Ik kan niet meer,’ zei Johanna en ze plofte neer op een bankje.

Hella ging zwijgend naast haar zitten en probeerde de flarden stof van haar fluwelen jurk om haar benen te schikken.

‘Ik help je wel om hem te repareren,’ zei Johanna en ze legde een hand op haar knie.

Hella voelde aan haar middel. ‘De sjaal!’ riep ze.

Johanna keek ook. ‘Op de Neumarkt had ik hem nog,’ zei ze. ‘Ik weet het zeker.’

Ze zochten om zich heen de grond van het pleintje af.

‘Hij had zo’n mooie kleur,’ zei Hella teleurgesteld.

‘Hij was vooral nuttig toen we in de kelder van het circus waren. Maar nu blijven we verder toch wel bij elkaar…’

Hella, die nog steeds bezig was met zoeken, keek op. ‘Later zeggen we misschien tegen elkaar: “Door dit stukje stof waren we die nacht verbonden,”‘ mompelde ze. Ze begon aanstalten te maken om terug te lopen naar het begin van de Moritzstrasse.

Johanna pakte haar zachtjes bij de schouder om haar tegen te houden. ‘Weet je…’ begon ze. Toen zweeg ze.

Hella had bruusk haar hand gegrepen en kneep er krampachtig in. ‘Luister,’ zei ze heel zacht.