IJsberen in de woestijn

Jan Willem Smeets

IJsberen
in de woestijn

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Jan Willem Smeets 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Foto’s omslag © Yanas (herenschoenen) en

© Belinda Pretorius (gympen)

Foto auteur © R59 Beeld & Tekst

NUR 301

ISBN 978 90 468 1869 5

www.nieuwamsterdam.nl/janwillemsmeets

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met

ISBN 978 90 468 1868 8

The most formidable weapon
against errors of every kind is Reason.
I have never used any other,
and I trust I never shall.

– Thomas Paine, 27 januari 1794

In de loop der jaren had ik heel wat mensen naar Schiphol gebracht, collega’s, gastdocenten enzovoort die de universiteit hadden bezocht. Die zette ik met een ‘goede reis en tot ziens’ plus de erbij horende hand voor de hoofdingang af of ik liep, als het om minder geroutineerde reizigers ging, even mee de grote vertrekhal in om hen de juiste incheckbalie te wijzen, maar haar, Gijs Aveleer, liet ik bij de ingang van de passengers only-zone op een onvergefelijk klunzige manier aan haar lot over.

Zonder veel te zeggen hadden we naast elkaar voortschuifelend in de rij gestaan, bij de balie aangekomen had ze haar reserveringsbewijs tevoorschijn gehaald en een instapkaart gekregen. Met ieder een trolleykoffer ratelend achter ons aan liepen we zwijgend naar de ingang waar zij wel maar ik niet doorheen mocht en kregen door het gedrang bij het hek nauwelijks de gelegenheid voor meer dan een woordeloze omhelzing en een heftige maar droeve afscheidskus. Ik gaf haar de koffer aan die ik zolang van haar had overgenomen en zei: pas goed op jezelf. Ze knikte. Jij ook, zei ze met een moeilijk glimlachje, en: bedankt voor het wegbrengen – de dingen die je zegt als je de woorden niet vindt voor alles wat je nog meer zou willen zeggen. Ze gaf me een haastige laatste zoen en ging het hek door. Nu twee koffers achter zich aan trekkend keek ze om, naar haar gezichtsuitdrukking te oordelen veel meer bezig met wat ze achterliet dan waarnaartoe ze onderweg was. Ik stak mijn hand op. Ze probeerde een van de koffers even los te laten voor een laatste groet terug; het mislukte doordat de mensenstroom haar dwong door te lopen.

De dagen voor haar vertrek was ze steeds stiller en teruggetrokkener geworden, in gedachten, nam ik toen nog aan, al helemaal bij haar aanstelling aan de UCLA. Ik had, al wisten zij en ik toen nog niet dat er een Steve Malden bestond, natuurlijk beter moeten weten. En beter moeten kijken, me wakker laten schudden door haar blik waarmee ze nog een laatste keer omkeek – zo’n beeld dat zich haarscherp en glashelder in je hersens brandt en dat je daarna je leven lang bijblijft. Ik had me door het hek van de passengers only-zone moeten wringen om desnoods met de marechaussee op mijn hielen op haar in te praten om niet op het vliegtuig te stappen. Maar hoe verlaten en ellendig ze zich gevoeld moet hebben begreep ik pas vier maanden later, op donderdag 14 december vijf voor half elf ’s avonds om precies te zijn.

Bij de volgende sluis verloor ik haar uit het oog. Ik draaide me om en liep de vertrekhal uit.

EEN

Gijs Aveleer, promovendus (v) taalwetenschappen (arabistiek), zoekt ± 15 juli lift naar Zuid-Spanje. Vergoeding reiskosten nader overeen te komen. ’s Middags bij het verlaten van het universiteitsgebouw had ik het briefje op het prikbord in de hal zien hangen; ’s avonds toen ik, flesje bier naast me op het aanrecht, een kant-en-klaarmaal-tijd stond op te warmen, herinnerde ik me het weer en dacht: kom, waarom eigenlijk ook niet, zoiets hangt iemand niet voor de lol op.

Het was niet bij me opgekomen een van de zorgvuldig ingeknipte strookjes onder aan het briefje af te scheuren maar ik heb een goed geheugen voor cijfers en getallen en herinnerde me het telefoonnummer nog. Na het eten pakte ik de telefoon, ik zei wie ik was en wat ik op de universiteit deed, en vroeg of zij degene was die dat briefje had opgehangen en of ze een rijbewijs had. Inderdaad, zei ze, dat was zij, ze moest in Granada zijn en zou graag met iemand meerijden die die richting op ging, en ja, ze had een rijbewijs. Goed, zei ik, wat mij betreft is dat dan afgesproken, ik weet niet waar je in Granada moet zijn maar ik rijd via Madrid naar de zuidkust en kan je bij wijze van spreken voor de deur afzetten. Maar, vroeg ze na een korte, wat beduusde stilte, wil je voor we iets definitiefs afspreken niet eerst zien wie of wat je in je auto krijgt? En jij, antwoordde ik, bij wie of wat je in de auto stapt? Ze lachte. Nee, zei ze, mij zegt het al wel genoeg dat je dat kennelijk niet vooraf hoeft te weten. Goed, afgesproken dan, zei ik, en als mocht blijken dat we elkaar niet goed kunnen uitstaan dan kan de een rijden en de ander naar de achterbank verhuizen; ik heb een Ford stationcar, ruimte zat dus. Ze lachte weer. En wat spreken we af over de vergoeding? vroeg ze. Meerijden kun je voor niks, zei ik, aan benzine maakt het nauwelijks uit of je alleen of met z’n tweeën in een auto zit, je eigen eten en drinken is voor jouw rekening en als je onderweg in een aparte hotelkamer wilt overnachten betaal je die ook zelf. Ik sta erop ook de helft van de benzine te betalen, zei ze, anders ga ik niet mee. Oké, zei ik, ik vind het onzin maar als je het per se zo wilt… En dan nog iets, ging ze ietwat aarzelend verder, vijfsterrenhotels kan ik me niet permitteren, misschien kan ik dan ’s nachts in de auto slapen? Maak je over het overnachten geen zorgen, zei ik, ik slaap in hostals en in van die betonnen bunkers langs de snelweg, en ik kan mijn handen thuishouden. Het was even stil, toen zei ze (het hield het midden tussen een verontschuldiging en een voorzichtige waarschuwing voor iets waar ze zelf ook last van had): niet dat ik er zo trots op ben maar anderen vinden dat ik er niet al te slecht uitzie. Ook dan, had ik gezegd.

Verontschuldigingen, toelichtingen om op- of aanmerkingen voor te zijn – ze kleedde ze zo vanzelfsprekend, bedekt en terloops in dat het me pas ergens in Midden-Spanje begon op te vallen. Met die maffe zonnebril op (Middellandse Zee-blauw montuur met ovale, rechtopstaande glazen die je als verbaasde Walt Disney-tekenfilmogen aankeken) was ze bezig me een bloedserieus verhaal te vertellen toen ik haar van opzij had aangekeken en in de lach was geschoten. ‘Wat is er?’ vroeg ze, verschrikt alsof ze onverwacht ergens voor op haar donder kreeg. ‘Heb ik iets geks gezegd?’

‘Nee, natuurlijk niet,’ zei ik, ‘maar kun je je misschien een beetje voorstellen dat ik mijn gezicht even niet recht kan houden als ik jou onder die zonnebril vandaan zo’n ernstig betoog hoor afsteken?’ Ik verwachtte dat ze er zelf ook het komische wel van in kon zien en ‘oké, kijk dan maar even een andere kant op’ of zoiets zou zeggen of dat ze de bril desnoods zolang had afgezet om haar verhaal verder ongestoord af te kunnen maken maar in plaats daarvan verdween hij vlug, alsof ze iets onbetamelijks moest wegmoffelen, in het dashboardkastje.

‘Nou, dat is nu ook weer niet nodig,’ probeerde ik het goed te maken.

Die bril, verontschuldigde ze zich, had ze een keer in een opwelling gekocht, ze had van die buien dat ze zichzelf veel te ernstig en zwaar op de hand vond. Die bril, had ze gehoopt, zou misschien kunnen voorkomen dat haar stemming op anderen oversloeg. ‘Ik vind dat je daar de mensen in je omgeving niet mee lastig kunt vallen.’

Ik had haar wel een klapzoen willen geven maar daar kende ik haar toen nog niet goed genoeg voor.

‘Ik koop straks wel ergens een andere,’ zei ze.

‘Waarom?’ zei ik. Ik reikte voor haar langs, deed het dashboardkastje weer open en gaf haar de bril aan. ‘Hier, zet dat ding alsjeblieft gauw weer op, anders wordt het veel te ernstig.’

Ze kon er maar nauwelijks om lachen.

Zoals telefonisch afgesproken had ik die morgen om half negen aangebeld, de deur ging open, ik riep mijn naam naar boven. Ik kom er zo aan, riep ze terug, een paar minuten, even de boel afsluiten en zo. Kan ik ergens mee helpen? bood ik aan. Nee, niet nodig, zei ze. Ik liep terug naar de auto en ging achter het stuur zitten, benieuwd naar wie er zo meteen de voordeur uit zou komen. Het duurde inderdaad niet langer dan een paar minuten, toen ging de deur open en verscheen achter een soort plunjezak Gijs Aveleer, tenger, T-shirt en spijkerbroek, weerbarstig bijna zwart haar iets boven de schouders recht afgeknipt. Ze zette de plunjezak op de grond, trok de voordeur dicht, duwde er twee keer tegen en na een korte aarzeling nog een keer extra om er helemaal zeker van te zijn dat hij werkelijk dichtzat, hing de zak aan haar schouder en keek zoekend de rij geparkeerde auto’s af. Ik stapte uit, wenkte haar en deed de achterklep open. Ze liep met een schattende blik op me toe, besloot dat ik wel in orde was en gaf me een hand. ‘Ik ben dus Gijs,’ zei ze. ‘En ik dus Frank,’ zei ik. We lachten. Ik nam de plunjezak van haar over om ’m in de auto te zetten. ‘Jezes, dat is wat je noemt een gewichtige vakantie-uitrusting,’ zei ik.

‘Is het te veel?’ schrok ze.

‘Welnee,’ zei ik. ‘Bovendien betaal je de helft van de benzine dus als je wilt kun je ook nog een paar stoelen en een tafel meenemen.’

Ze lachte even. ‘Behalve kleren zitten er boeken, paperassen en een laptop in,’ vond ze toch nodig om toe te lichten, ‘en ik ga niet op vakantie. Ik heb geregeld dat ik voor mijn proefschrift een week in een niet-openbaar archief in Granada literatuuronderzoek kan doen.’

‘En jouw vakgebied, zei je door de telefoon, is moleculaire genetica?’ vroeg ze toen we de straat uit reden. ‘Dat klinkt behoorlijk sciencefictionachtig.’

‘Er zit niks engs of mysterieus aan, het is gewoon wetenschap, je hebt er alleen een microscoop bij nodig om te kunnen zien wat je doet. We houden ons bezig met de structuur, de functie en het gedrag van DNA en RNA, en binnen dat geheel onderzoek ik overervingspatronen.’

‘Interessant lijkt me.’

‘Soms.’

We zwegen.

‘En,’ vroeg ik om het gesprek verder te helpen, ‘waar komt jouw belangstelling voor arabistiek vandaan?’

Ze had vroeger al veel opgehad met taal in het algemeen, vertelde ze, maar dat het uiteindelijk Arabisch werd was te danken aan zes delen van de Helman-vertaling van Duizend-en-een-nacht die ze in haar middelbareschooltijd tweedehands op de kop had getikt. Het Arabisch was daarna uitgegroeid tot een interesse in de geschiedenis van de taal zelf en in de feitelijke ontstaansgeschiedenis van de Koran. ‘Niet door alles wat er tegenwoordig over de islam en de Koran te doen is dus.’

‘Ik begrijp niet dat iemand dat kriebelschrift kan lezen.’

Ze moest lachen. ‘En zeker wél dat iemand die letterreeksen en die gedraaide kriebelmodellen snapt – hoe heten die dingen ook alweer, helix, wat is daar het meervoud van, helixen…? helices? – waar jullie mee werken?’

De Belgische grens voorbij, op weg terug naar de auto na een benzine-, koffie- en wc-stop, zei ze: ‘Ik heb een paar jaar schadevrij in een derdehands Opel rondgereden maar die heb ik vorig jaar weggedaan; last van mijn geweten, en daarbij ging het me ook te veel geld kosten om ’m opnieuw door de apk te krijgen. Zeg het dus maar als je wilt dat ik een stuk rijd.’

‘Prima,’ zei ik, en gaf haar de sleutels. We stapten in, ze verstelde de stoel en de spiegels, reed twee keer de parkeerplaats op en neer om de auto te leren kennen, stopte om de achteruitkijkspiegel nog een beetje te verzetten, reed resoluut de oprijstrook op en voegde moeiteloos in. Een kilometer verder wist ik dat ik rustig naast haar in slaap kon vallen.

Halverwege Frankrijk wist ik ook dat ze uit Overijssel ergens vlak bij de Duitse grens kwam, in Enschede op het gymnasium had gezeten en dat ze was opgegroeid in een voormalige boswachterswoning, een piepklein huisje met een rieten dak midden in het bos, en had ik verteld dat Henriëtte, mijn moeder, me midden jaren zestig als kind had meegenomen naar een nogal hysterische commune met een hoog Kathmandu-gehalte in een oud klooster, ook midden in het bos, en dat zij en ik na een jaar weer naar Amsterdam, naar mijn vader, waren teruggekeerd nadat een inspecteur van de leerplichtwet op de stoep had gestaan om mijn moeder te sommeren mij naar de lagere school te sturen. Dat de communerituelen vooral bestonden uit pseudoreligieuze hocus pocus rond wiet en seks vertelde ik er maar niet bij.

‘En je vader?’ vroeg ze.

‘Gerard? O, die vond alles best als hij er maar geen last van had, die was in Amsterdam blijven wonen en probeerde daar als Cobraepigoon van het eerste uur een wereldberoemd kunstenaar te worden.’

Ze keek me een tikje geschokt aan.

‘Je mag best lachen,’ zei ik.

Ze deed het, aarzelend.

Voorbij Limoges, aangekondigd door een groot reclamebord langs de weg en felverlicht als een verdwaalde kermis die bezoekers probeerde te lokken, dook in het al nachtelijke duister een complex op van een benzinestation annex formulehotel en restaurant. Wat dacht je ervan, stelde ik voor, zullen we daar maar eens gaan kijken of ze kamers hebben?

Het hotel-restaurant lokte geen kermisbezoekers maar vrachtrijders; het parkeerterrein stond vol trucks met aanhanger of oplegger. Ik parkeerde de auto tussen twee reuzen, de ene verwaarloosd en onder de dieselwalmaanslag, de ander een moderne cowboydroom, glimmend opgepoetst, verchroomde claxonhoorns en schijnwerpers op het dak, twee rechtopstaande verchroomde uitlaatpijpen aan weerszijden langs de cabine omhoog en erbovenuit, CONCHITA op de naamplaat ter grootte van een autonummerbord achter de voorruit. ‘Conchita,’ bromde ik.

‘Misschien houdt die chauffeur gewoon van zijn vrouw,’ zei Gijs.

‘Of is hij met haar getrouwd – áls hij al met haar getrouwd is – omdat hij Conchita een mooie naam vond voor op een bord achter de voorruit van zijn vrachtwagen.’

‘Jij hebt niet bepaald een hoge dunk van de mensheid, hè?’

‘Ach,’ zei ik, ‘er is een verschil tussen theorie en praktijk.’

De incheckbalie plus kantoortje lagen achter in een zaal vol stoelen en tafels waaraan zo te zien voornamelijk vrachtwagenchauffeurs zaten te eten – hier en daar een enkele uit de kluiten gewassen macho met tatoeages of een gouden ketting of armband, het merendeel toch gewone, waarschijnlijk brave huisvaders in overhemd met of zonder bodywarmer, een enkeling zelfs met een krant naast zijn bord. Gijs, die voor me uit liep, kreeg een paar betekenisvolle blikken – vrouwen zaten er nauwelijks in de zaal, en leuke meiden al helemaal niet – maar het viel mee; ze was knap maar heette overduidelijk geen Conchita en voldeed niet aan de eisen van de Playboykalender.

Ja, zei de receptioniste, er waren nog kamers vrij, zowel een- als tweepersoons.

En in die tweepersoonskamers, vroeg ik, staan twee eenpersoonsbedden?

Ze knikte.

Ik keek Gijs aan. ‘Zeg jij het maar,’ zei ik.

‘Goed,’ zei ze na een korte aarzeling, ‘een tweepersoonskamer.’

‘Ik houd mijn handen thuis,’ bevestigde ik mijn belofte.

We aten iets warms, ik verreed de auto tot voor de twee verdiepingen hoge slaapbunker achter het hoofdgebouw, opende de achterklep van de auto, gaf Gijs haar plunjezak aan en pakte mijn reistas. ‘Ben jij soms op weg naar een onbewoond eiland of zo?’ vroeg ze verbaasd toen ze de doos met boeken en de bureaulamp zag. ‘Dat is mijn standaarduitrusting op reis,’ zei ik. ‘Die bureaulamp ook?’ lachte ze. ‘Die is makkelijk voor op hotelkamers als je ’s avonds wat wilt lezen,’ maakte ik me ervan af. Het was me te ingewikkeld om haar uit te leggen dat Simon Dogger, naar wie ik op weg was, gedurende zijn leven zo’n bloedhekel aan lezen had gekregen dat hij ook in zijn gastenverblijf dat hij verder van alle gemakken had voorzien weigerde een behoorlijke bureaulamp neer te zetten. Gijs, niet nieuwsgierig maar wel een bijtertje was ik inmiddels al achter, zou me, hoe bescheiden en voorzichtig ze verder ook was, niet laten wegkomen met een half antwoord en Simons verhaal was zo gecompliceerd dat het straks anders weleens een latertje kon worden voordat het licht uitging. Ik opende de toegangsdeur van de slaapbunker met de sleutelkaart die ik na betaling bij de balie had gekregen, we liepen een gang door en vonden onze kamer – een hok niet veel groter dan het oppervlak van twee vrachtwagencabines, de vierkante meter achter een gematteerde plexiglazen afscheiding meegerekend waarin een douche, een wc en een wastafel op ingenieuze wijze bij elkaar waren gepropt.

‘Meer dan twintig centimeter kunnen die bedden niet uit elkaar geschoven worden,’ zei ik.

Gijs knikte. ‘Ach weet je, we laten ze gewoon zo staan,’ zei ze. ‘Goed,’ zei ik. ‘Welk bed wil jij?’

‘Geef me dat maar,’ zei ze, en wees naar het linker.

‘Oké,’ zei ik, en trok de hoes van het dekbed af dat op het rechter lag. ‘Ik heb de pest aan die dingen,’ zei ik toen ik Gijs verbaasd zag toekijken. Als het koud is glijden ze van je af en als het warm is lig je je er kapot onder te zweten.’ Ik propte de dekbedvulling onder het bed en schoof mijn reistas zo ver mogelijk de hoek in. ‘Neem jij die maar voor jouw kleren,’ wees ik naar de enige stoel die de kamer rijk was, ‘ik leg de mijne wel naast het bed op de grond. En ik ga de kamer wel even uit, dan kun je je verkleden en onder de douche als je wilt. Hoelang heb je nodig denk je?’

‘Nou, een kwartiertje of zo. En sluit de deur maar af; al die kerels hier. Als er brand uitbreekt klim ik wel uit het raam.’

Buiten, terug de ook hier duidelijk hoorbare ruis van de snelweg weer in, ging ik op een stenen muurtje zitten. De meeste hotelramen waren al donker en achter drie die nog verlicht waren ging terwijl ik ernaar keek vrijwel gelijktijdig het licht uit; vrachtwagenchauffeurs gaan vroeg naar bed.

Ze had een prettige stem vond ik meteen al toen ik haar drie weken geleden over haar prikbordadvertentie had gebeld. Van haar uiterlijk had ik me geen voorstelling gemaakt, ook niet na haar bezorgd-waarschuwende opmerking dat ze er volgens anderen niet al te slecht uitzag; een elegante manier om zonder man en paard te noemen de spelregels voor onderweg vast te stellen, had ik alleen maar gedacht. Maar die ‘anderen’ hadden gelijk, en ze hadden zich, vond ik, zelfs nogal gematigd uitgedrukt. Gijs was op een bijzondere manier knap met haar blauwgrijze ogen, haar bijna zwarte haar en – een vloek in deze tijd van bruinbanken en naaktstranden – opvallend lichte huid waarmee ze, had ze me onderweg verteld, op straffe van hevige verbranding en daarna ontelbare minuscule sproeten zo veel mogelijk uit de zon moest zien te blijven. Natuurlijk, ik had nog steeds wel oog voor een knap gezicht en een aardig voorkomen – dat raak je niet zomaar kwijt – maar dankzij Andrea met wie ik, gebiologeerd door haar uiterlijk zonder het vacuüm te zien dat erachter schuilging, achttien jaar geleden trouwde en van wie ik drie jaar later bijna als vanzelfsprekend alweer gescheiden was, had ik het wel afgeleerd me er nog door van de wijs te laten brengen. Indertijd had het je als je achter het stuur zat en haar, Andrea, zag lopen makkelijk even kunnen ontgaan dat het stoplicht inmiddels weer op groen was gesprongen en waarschijnlijk had haar uiterlijk er dan ook alles toe bijgedragen dat ze haar aanvankelijke verzet tegen de scheiding van de ene dag op de andere liet varen; binnen de kortste keren had ze een nieuwe vader voor haar toekomstige kinderen aan de haak geslagen. Ik kende hem niet maar had hem in gedachte sterkte gewenst, met Andrea, de Blaricumse cultuur waarin ze was opgegroeid en haar kindereis (waaraan ik was blijven weigeren te voldoen; ze had van meet af aan verrekt goed geweten dat ik geen kinderen wilde – toen niet, nu niet, nooit niet – maar, had ze gedacht, Frank… die krijg ik wel om, die krijg ik wel zover). Om in de toekomst alle discussies over het onderwerp ‘kinderen’ voorgoed uit te sluiten had ik me meteen na de scheiding laten steriliseren. Mij hoef je echt de biologische functie van kindergekrijs niet uit te leggen maar er zijn weinig dingen waar ik zo de pest aan heb als aan blèrende, drenzende, zeurende, flemende, naar aandacht hengelende kinderen. Ik weet niet waar die aversie vandaan komt, ik heb geen broers of zussen gehad die me krijsend in hun wieg het leven zuur hebben gemaakt, maar zeker is wel dat ik niet over te halen ben tot medewerking aan het primaire doel der soorten: voortplanting. Mijn hekel aan alles wat jong is en lawaai maakt is zo groot dat ik een supporter ben van de eksters en Vlaamse gaaien in de achtertuinen waar mijn werkkamer thuis op uitkijkt. Als een boer die met zijn handen in zijn zakken even gaat kijken of er al schot zit in de groei van zijn bieten of aardappelen komen ze dagelijks inspecteren hoe het staat met de ontwikkeling van het nest jonge merels of duiven dat ze ontdekt hebben en wachten ze rustig de dag af dat die luidkeels voedsel eisende, afzichtelijk lelijke kleine mormels met hun wanstaltig opengesperde bekken rijp zijn voor consumptie.

Om de hoek van de deur vroeg ik of ik weer binnen kon komen. Gijs lag al in bed, lege dekbedhoes tot iets boven haar middel over zich heen, niet meer in het groene T-shirt waarin ze vanochtend van huis was gegaan maar in een enigszins verwassen vaalgrijsblauwe. Ze had het dekbed ook maar gesloopt, zei ze. ‘Morgen stop ik de vulling er wel weer in terug.’

‘Joh, het eerste wat het kamermeisje morgen doet als we weg zijn is die hoes er weer aftrekken; die gaat als het goed is meteen de was in,’ zei ik, en begon me uit te kleden.

‘Ik kijk de andere kant wel op’ Ze draaide zich op haar zij, rug naar me toe. Aan het label zag ik dat ze haar T-shirt, per ongeluk nam ik aan, binnenstebuiten had aangetrokken.

Ik douchte, kleedde me weer aan, ging in bed liggen en meldde dat de kust veilig was. Ze draaide zich terug. Op onze rug liggend keken we voor ons uit naar het gipsplatenplafond boven ons. ‘Wat precies ga je doen in dat archief in Granada?’ vroeg ik.

‘Oude Arabische en oudtestamentische bronteksten die ze daar in hun bezit hebben vergelijken met secundaire literatuur en de Latijnse vertalingen ervan met als doel het opsporen van cruciale vertaal- en interpretatiefouten die er in het verleden bij zijn gemaakt,’ legde ze in het kort uit zoals ze het waarschijnlijk eerder al heel wat meer keren in het kort had uitgelegd. ‘Een aantal van die fouten zijn een eigen leven gaan leiden en hebben tot op de dag van vandaag een niet onbelangrijke invloed gehad op ethische, morele en sociale opvattingen.’

‘In dubbel opzicht echt monnikenwerk dus?’

Ze lachte. ‘Zo mag je het wel noemen ja.’ Ze zweeg even. ‘Behalve arabistiek heb ik indertijd ook filosofie en ethiek gedaan, eerst nog in de nogal naïeve hoop dat ik antwoord zou vinden op de duizend vragen waarmee ik toen rondliep – antwoorden die ik natuurlijk niet vond – maar daarna is het gebied me toch wel zo blijven interesseren dat ik ermee ben doorgegaan en er een master in heb gehaald.’

Duizend vragen waarover, dacht ik maar vroeg het niet.

We keken voor ons uit naar het plafond.

‘Dit is de eerste keer dat ik náást iemand in bed lig die ik pas een uur of wat ken,’ zei ze met een lachje. ‘Mét zo iemand is me dat wél eerder overkomen, vroeger, als een nogal onbezonnen daad van verzet, maar de volgende morgen vond ik dat ik dat toch maar beter niet had kunnen doen.’

‘Al liggen jij en ik dan nu in twee bedden, misschien denk je dat morgen om andere redenen dan toen ook wel,’ grinnikte ik. ‘Misschien snurk ik zo hard dat je vannacht geen oog dichtdoet. Of lig ik de hele nacht te tandenknarsen of in mijn slaap hardop mijn volgende college voor te bereiden.’

‘Doe je dat soort dingen dan?’

‘Nee hoor, maak je niet ongerust; ik ben drie jaar getrouwd geweest maar dáárover heeft mijn ex nooit geklaagd. Toegegeven, dat is alweer een hele tijd geleden maar ook later heb ik van logees nooit een por tussen mijn ribben gekregen als ik lag te slapen.’

Ze lachte.

‘Ik heb er nog ’ns over nagedacht,’ zei ze, weer ernstig, ‘ik wil ook de helft van de hotelrekening betalen. Dat lijkt me beter voor de verhoudingen.’

‘In dit soort hotels neem ik altijd een tweepersoonskamer, en zelfs dán al kun je je kont er meestal niet keren. Bovendien verschillen een- en tweepersoonskamers over het algemeen nauwelijks in prijs. Als jij de helft van de kamer betaalt, betaal je dus de helft van de kamer die ik ook genomen zou hebben als ik in mijn eentje was geweest, en dat vind ík dan weer slecht voor de verhoudingen.’

Zonder iets te zeggen keek ze voor zich uit naar boven, keek me van opzij aan, keek weer terug naar boven. ‘Ja,’ zei ze, ‘daar zit wat in. Goed, dan houden we het maar zoals eerder is afgesproken.’

We zwegen.

‘Waarom ben je eigenlijk niet gaan vliegen?’ vroeg ik. ‘Een enkele reis Granada kost tegenwoordig zo goed als niks, misschien is het zelfs wel goedkoper dan de helft van de benzine die je per se wilt betalen.’

‘Ik vind het vanwege de luchtvervuiling niet verantwoord meer om te vliegen als je ook de trein kunt nemen, zelfs niet als je voor je werk ergens naartoe moet. Het zou een rib uit mijn lijf geweest zijn, maar als ik niet had kunnen meerijden, was ik met de trein gegaan.’

‘En de luchtvervuiling door het autoverkeer dan?’

‘Nee nee,’ lachte ze fijntjes, ‘zo makkelijk vang je me niet. Qua benzinekosten maakt het nauwelijks iets uit of je alleen of met z’n tweeën in een auto zit, zei je toch…? Nou, dan maakt het volgens mij ook voor de luchtvervuiling nauwelijks iets uit. Maar ik geef toe,’ ging ze ernstig verder, ‘door met je mee te rijden zondig ik wel tegen mijn principes. Voor deze ene keer mocht dat, vond ik; ik ben nog nooit in Spanje geweest en wilde heel graag iets van het land zien – van het binnenland dan, van de kust weet ik genoeg zonder er ooit geweest te zijn.’

We zwegen, keken weer naar het plafond.

‘Wanneer word je in Granada verwacht?’ vroeg ik.

‘O, pas over vijf dagen. Voor ik begin was ik van plan eerst wat in de stad rond te kijken.’

‘Ik ben op weg naar een oude bekende in een vissersplaatsje aan de zuidkust van Spanje,’ zei ik, ‘een Nederlander die helemaal verspaanst is, het maakt hem niets uit of ik één of twee dagen later kom. Als je écht iets wilt zien kunnen we in plaats van alleen maar snelwegen af te jakkeren ook secundaire wegen nemen. Oorspronkelijk was ik van plan dat op de terugweg te doen maar als je toch geen haast hebt… Zelfs in het binnenland moet je al zoeken naar het oude Spanje.’

Een moment was het stil, toen tilde ze haar hoofd iets op en keek me over de rand van haar hoofdkussen aan. ‘En dat onder de condities zoals die zijn afgesproken: ik betaal mijn eten en drinken en de helft van de benzine?’

Ik knikte. ‘En ik houd mijn handen thuis.’

Donkerblauw is op zwart na wel de slechtste kleur voor een auto als je midden op de dag onder een hoogzomerzon door het binnenland van Spanje rijdt; de airco werkte op volle toeren maar kon de hitte ternauwernood buiten houden.

Voorbij de Spaanse Pyreneeën, in de dorre laagvlakte aan het begin van de afwisselend dan weer witte, dan weer rode woestijn, hadden we in zo’n oud dorp waarvan je je afvraagt wat het daar in godsnaam doet, brood, chorizo en een paar flessen water gekocht en waren een café binnengelopen om iets kouds te drinken. Halverwege had Gijs haar glas even laten staan, was gekleed in spijkerbroek en T-shirt naar de auto gelopen en kwam even later terug in een kort rokje en mouwloos hemdje. ‘Zo, dat is beter,’ zei ze, en was weer achter haar glas gaan zitten. De kroegbaas, die zijn espressoapparaat stond schoon te maken en zijn poetslap al had neergelegd omdat hij dacht dat er een nieuwe klant zijn café binnenkwam, lachte wat schaapachtig om zijn vergissing.

‘Dat heb je vlot gedaan,’ zei ik, ‘in de auto?’

‘Je denkt toch zeker niet midden op straat?’

‘En heb je na afloop nog ouwe mannen met een hartverlamming in de buurt van de auto zien liggen?’

‘Nou ja zeg!’ zei ze licht verontwaardigd, maar lachte toen toch. We dronken onze glazen leeg en liepen terug naar de auto. Ik hield uitnodigend de sleutel op, ze knikte, pakte ’m aan, ging achter het stuur zitten, verstelde stoel en spiegels, startte en reed het dorp uit. Recht vooruit, in de verte waar de betonnen weg leek op te lossen in een stroperig kolkende vloeistof, trilde een stip die langzaam opzwol, naderde, uitgroeide tot een kleine auto, tot een vrachtwagen, tot een reusachtige truck met oplegger. Het gevaarte denderde langs zonder ook maar een wolkje stof achter zich aan te trekken; land dat van droogte gebarsten is, stuift niet. Met het monotone geluid van een rijdende goederentrein bonkte de auto over richel na richel, elke betonplaat weer een tiental meters verder op weg naar ver weg. Hoog in de lucht cirkelden grote vogels op roerloze vleugels.

‘Gieren,’ wees ik.

‘Echt…?’ Ze pakte het stuur steviger vast en boog zich voorover om door de voorruit omhoog te kunnen kijken.

‘Uit de bergen in het noorden. Eén ding is zeker,’ ging ik door, ‘hier kom je tante Trui niet tegen met zo’n pekinees in een bekleed mandje aan haar fietsstuur. Zie je de film al voor je? Zij woedend met haar handtasje zwaaiend om zo’n gier uit de buurt van haar pekinees te houden?’

Ze huiverde. ‘Ik héb trouwens een tante met zo’n klein hondje in een fietsmandje. En niet eens de minst aardige tante.’

‘O sorry,’ zei ik.

‘Nee, geeft niet.’

Hoe is de rest van de familie dan, wilde ik vragen, maar zag er toch maar van af. In plaats daarvan vroeg ik: ‘Hoe kom je trouwens aan je naam?’

‘Als jong kind kon ik mijn naam niet goed uitspreken en maakte ik er schijnbaar Gijs van, en toen zijn mijn ouders me ook maar zo gaan noemen. En misschien hebben ze er ook wel bij aan hollebolle gijs gedacht; tot een jaar of vijf ben ik kogelrond geweest, daarna werd ik voorgoed zo mager als een lat, maar het bleef Gijs.’

‘Dat klinkt naar opgewekte en blijmoedige ouders.’

‘Nou nee, echt zonnige naturen zou ik ze niet willen noemen. Maar veel last van die naam heb ik nooit gehad dus laat ik het maar zo. Bovendien is het ook wel makkelijk; het zijn er maar weinig die weten hoe je mijn echte naam moet schrijven en uitspreken.’ Officieel heette ze Gwyneth, g-w-y-n-e-th, vertelde ze, naar haar Schotse grootmoeder. ‘Van haar heb ik ook mijn huid geërfd. Als je me hier uit de auto zet, ben ik binnen drie minuten zo rood als een kreeft.’

De kleur van haar ogen en het zwarte haar met het erin verscholen donkerrood had ze waarschijnlijk ook aan Schotland te danken.

Bij aankomst had het vervallen stadje eruitgezien als een doods oord waarin iedereen zich zo veel mogelijk schuilhield in het halfduister achter gesloten jaloezieën en deuren. De namiddaghitte leek vloeibaar, te zwaar om te zinderen, de zon vrat aan de ornamenten van de huizen, blakerde de paar verweerde beelden op de plaza mayor, schroeide de palmen langs de kleine promenade en had gaten gebrand in het zonnescherm boven het hotelterras. Een oude vrachtauto rammelde voorbij, grijsgeel, de kleur van droogte, van het gecraqueleerde land buiten de rudimenten van de vestingmuren, van de straatjes en huizen erbinnen, van de brokkelige oeverwanden van het drooggevallen riviertje dat het stadje in tweeën deelde. Gijs nam een slok uit haar glas waarin het ijs al gesmolten was voordat de kelner zich had omgedraaid en pakte de geplastificeerde spijskaart van tafel om zich er koelte mee toe te waaieren. ‘Waar heb je je Spaans eigenlijk opgedaan?’ vroeg ze.

‘Het stelt niet veel voor hoor,’ zei ik. ‘Ik versta het een beetje en kan me er in winkels, cafés en hotels mee verstaanbaar maken, veel meer is het niet. Bovendien ben ik al een tijd niet meer in Spanje geweest,’ ging ik verder, ‘de laatste keer is zes jaar geleden. Vroeger kwam ik er bijna elk jaar.’

‘Wanneer was vroeger?’

‘In mijn studententijd. Als je toen niet op z’n minst een paar woorden Spaans kende had je zelfs in de grote steden handen, voeten, papier en potlood nodig om iets duidelijk te maken.’

Na mijn eindexamen in 1979 kon ik eindelijk zelf eens gaan onderzoeken wat er nou eigenlijk waar was van al die vette verhalen die Gerard, mijn vader, en zijn ‘vrienden’ vertelden en de herinneringen die ze ophaalden: Ibiza, Formentera, Barcelona, zuippartijen, marihuana, wilde meiden, vissersdorpen aan de Spaanse oostkust, oude opgelapte auto’s waarin ze rondreisden, kapotte uitlaten, gebroken cardan-assen en zuigerstangen die door de plaatselijke hoefsmid in elk willekeurig gehucht in het Spaanse binnenland even zo makkelijk weer gerepareerd en aan elkaar gelast werden. Foto’s ervan waren er niet, foto’s heetten in die pre-Agfa-Clacktijd kiekjes; die werden alleen door huisvaders gemaakt om in het familiealbum te plakken en daar trokken Gerard en zijn vrienden hun neus voor op. Het enige – magere – bewijs dat ze misschien niet helemáál alles uit hun duim hadden gezogen waren de allerlaatste vissers geweest die ik in de dorpen aan de kust ten noorden van Barcelona had gezien (verder dan daar was ik die eerste keer in Spanje door geldgebrek niet gekomen). Met de moed der wanhoop voeren ze ’s avonds nog steeds uit en kwamen de volgende ochtend strijk-en-zet thuis met een armzalige vangst omdat ook toen al zo goed als alle vis verjaagd was door het lawaai van luxueuze motorjachten, speedboten en strandtoerisme.

Als kind wist ik niet wat bedtijd was en scharrelde ik ’s avonds tot weet ik hoe laat rond tussen het bezoek dat er in mijn herinnering zowat elke avond was en de glazen, de lege wijn- en bierflessen en de volle asbakken die er dan overal stonden. Ik kreeg zo af en toe als een soort huisdier een handvol chips of een aai over mijn hoofd en hoorde die in alcohol gedrenkte verhalen vertellen, verhalen die in het begin abracadabra voor me waren maar die ik mettertijd – zonder er rooie oortjes van te krijgen; de betekenis van wat langzaamaan je begrip binnensijpelt veroorzaakt geen schok – beter was gaan begrijpen. En met de jaren beter was gaan doorzien.

En niet alleen de verhalen zelf, ook de humbug eromheen.

In de vierde klas van de middelbare school hoorde ik van Neijman, vooruitstrevend leraar Nederlands, voor het eerst iets over Jack Kerouac, William Burroughs en Allen Ginsberg die elkaar in 1940 ontmoetten. Negentienveertig, toen al…? dacht ik. Ik las Op Weg van Kerouac, en zag in het colofon: copyright Nederlandse vertaling 1961, oorspronkelijke titel On the Road, copyright 1955, 1957. Op het spoor gezet leende ik Ik Jan Cremer, voor het eerst uitgegeven in 1964. Net als met Op Weg werkte ik me er zonder rooie oortjes doorheen – voor mij met mijn ‘opvoeding’ waren dat soort verhalen niets bijzonders – en toen ik daarna ook een biografie van Gregory Corso in handen kreeg, Gregory Corso die behalve een kleine crimineel in de jaren vijftig ook dichter en journalist was geweest en op Noorse koopvaardijschepen had gevaren, ja, toen werd het me helemaal duidelijk: als je ervoor zorgde dat je er als eerste bij was kon je (toen, in dat internetloze tijdperk) in de kunst zonder veel kans op ontmaskering doen wat een ander elders in de wereld allang eerder had gedaan en je hier in Nederland een avant-gardestatus aanmeten. En kwam het later uit dat je niet meer dan een epigoon was geweest maar speelde je het handig en kamde je je voorlopers stevig af, dan kon je er, ook al kwam er niets bijzonders meer uit je handen, toch voor de rest van je leven nog een zekere bekendheid aan overhouden. (Toen ik op mijn eindexamen een stel vragen van Neijman over ‘epigonisme’ beantwoordde glimlachte hij alleen maar fijntjes en gaf me een 81/2.)

De lampen gingen aan, overal werden jaloezieën geopend en stoelen buitengezet. De zon nam ter afscheid een voorschot op de volgende dag en kleurde de westelijke avondhemel rood als vuur voordat ook die donkerzwartblauw werd. Mannen, vrouwen, kinderen kwamen hun huizen uit, slenterden onder de palmen van de promenade op en neer; echtparen, vrienden en vriendinnen zaten op de bankjes, stonden in kleine groepjes met elkaar te praten; kinderen, jurkjes en blousejes netjes gestreken en het haar gekamd, speelden onbekommerd in het zand van de plaza mayor.

Wat een leven, zei Gijs toen we terugliepen naar het hotel, dag in dag uit het werk doen dat je je hele leven al gedaan hebt, overdag zo veel mogelijk schuilen tegen hitte en zon, ’s avonds een paar uur een beetje koelte, buiten op straat wat kletsen met je buren, en dan naar bed. ’s Zómers, zei ik, in de winter kan het hier twintig graden vriezen – en kom je dus ook ’s ávonds je huis niet meer uit, vulde ze aan. Of ga je naar het café, zei ik, en in het weekend draait er een stokoude nagesynchroniseerde film in de bioscoop.

Het verval van het stadje was ook de vorstelijk grote verganeglorie-hotelkamer binnengekropen: een door en door versleten marmeren vloer, de wandtegels met gele en groene jugendstilbloemmotieven (hier en daar gebarsten of vervangen door effen witte), twee Spaans-streng ver uit elkaar staande bedden met donkerhouten hoofdeinden waarvan het fineerwerk plaatselijk had losgelaten of was afgebroken, drie gepolitoerde rechte stoelen met versleten zittingen op een rijtje tegen de muur, ernaast een houten tafel waarop de boenwas de strijd tegen de kringen op het tafelblad al jaren had opgegeven. Ik liep naar het raam. De verlichting van de plaza mayor en de gekleurde lampjes van de ijs- en snoeptent waren gedoofd, alleen de straatlantaarns langs de verlaten promenade brandden nog, een rij doodse tl-vlekken onder een koepel van uitzinnig heldere sterren.

Ik sloot de jaloezieën voor de ramen en de balkondeur en draaide me om. Aan het minstens vier meter hoge plafond hing een kroonluchter, een sierlijk web van groen uitgeslagen koper en vergeeld flonkerglas waaruit een los eind door kortsluiting zwartgeblakerd elektradraad hing. Als dat ding naar beneden komt en me verplettert, dacht ik terwijl ik eronderdoor liep, mag Gijs de auto en het reisgeld hebben; ik mocht haar wel.

Liggend op bed wachtte ik tot ze klaar was in de badkamer. Ach nee, had ze geantwoord toen ik aanbood om de kamer maar weer even uit te gaan, we zitten toch ook al twee dagen naast elkaar in de auto? En, vervolgde ze, berustend alsof ze zich er allang bij had neergelegd, aan haar viel sowieso weinig opwindends te zien, zelfs de kleinste maat beha slobberde om haar heen als een lege zwemband. Ik had haar graag een plezier gedaan door te zeggen dat er werkelijk niets op haar uiterlijk aan te merken viel maar liet het achterwege; in de auto had ik weleens terloops een hand op haar schouder gelegd als ik even langs haar heen moest reiken, in een wegrestaurant had ik zonder erbij na te denken weleens even haar bovenarm vastgepakt in het gedrang voor het buffet of in de rij voor de kassa: gewoon alledaagsheden die voor mij niets te betekenen hadden maar die bij haar een nauwelijks merkbaar plaatselijk schokje, een miniem kruidje-roer-me-nietreactietje veroorzaakten waarvan ze zichzelf denk ik niet eens (meer?) bewust was. En al leek ze me dan verder helemaal niet zo schrikachtig of afwerend, ook als ik haar al wat langer dan twee dagen had gekend had ik het wel uit mijn hoofd gelaten haar te vertellen dat ik kleine borsten het tegendeel van een tekortkoming vond. Mijn opvattingen over mooi en lelijk stonden haaks op die van Gerard en zijn soortgenoten voor wie het type Brigitte Bardot en Marilyn Monroe het ideaal was. Borsten waren voor hen tieten of prammen, en hun grappen en opmerkingen erover gingen negen van de tien keer gepaard met handgebaren die voordeden hoe ze iets groots, ronds en zwaars vasthielden en het gewicht ervan wogen – het paste bij de onbehouwenheid die ze wilden uitstralen en bij het soort schilderijen dat ze maakten.

‘Jij kunt hoor,’ zei Gijs om de hoek van de badkamerdeur. Ze knipte het geschulpte lampje boven de verweerde spiegel aan en haalde, nog maar half aangekleed om me niet langer dan strikt nodig te laten wachten, snel een kam door haar haar, de uiteinden nat door het douchewater. Het gelige licht van het lampje, haar zwarte haar, het bijna porseleinwit van haar gezicht, de zwarte lijst van de spiegel, de jugendstiltegels eromheen… – Klimt, een schilderij van Gustav Klimt.