de naam van mijn broer

Larry Tremblay

De naam van
mijn broer

Vertaald uit het Frans door Gertrud Maes

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Joan

Oorspronkelijke titel L’orangeraie. Éditions Alto, Québec, Canada

© Éditions Alto 2013

© Nederlandse vertaling Gertrud Maes /

Nieuw Amsterdam Uitgevers 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslag Studio Saiid & Smale

Foto auteur © Bernard Préfontaine

nur 302

isbn 978 90 468 1871 8

www.nieuwamsterdam.nl/larrytremblay

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met isbn 978 90 468 1870 1

amed

Als Amed huilde, huilde Aziz ook. Als Aziz lachte, lachte Amed ook. Om de draak met hen te steken zeiden de mensen: ‘Later gaan ze samen trouwen.’

Hun grootmoeder heette Shahina. Met haar slechte ogen haalde ze hen steeds door elkaar. Ze noemde hen haar twee druppels water in de woestijn. Ze zei: ‘Laat elkaars hand toch eens los, het is net alsof ik dubbel zie.’ Ze zei ook: ‘Op een dag zullen er geen druppels meer zijn, er zal water zijn, dat is alles.’ Ze had kunnen zeggen: ‘Op een dag zal er bloed zijn, dat is alles.’

Amed en Aziz vonden hun grootouders onder het puin van hun huis. De schedel van hun grootmoeder was verbrijzeld door een balk. Hun grootvader lag in zijn bed, aan stukken gereten door de bom die was gekomen van de berghelling waar de zon elke avond achter verdween.

Toen de bom viel was het nog nacht. Maar Shahina was al op. Haar lichaam werd in de keuken gevonden.

‘Wat deed ze midden in de nacht in de keuken?’ vroeg Amed.

‘Dat zullen we nooit weten. Misschien bakte ze stiekem een taart,’ antwoordde zijn moeder.

‘Waarom stiekem?’ vroeg Aziz.

‘Misschien als verrassing,’ opperde Tamara, terwijl ze met haar hand door de lucht wuifde alsof ze een vlieg wegjoeg.

Hun grootmoeder Shahina had de gewoonte om in zichzelf te praten. Eigenlijk hield ze ervan om te praten tegen alles wat haar omringde. De jongens hadden haar vragen zien stellen aan de bloemen in de tuin en zien praten met de beek die tussen hun huizen stroomde. Ze kon zich uren over het water buigen en er woorden tegen fluisteren. Zahed schaamde zich als hij zijn moeder zo zag. Hij verweet haar dat ze zijn zoons een slecht voorbeeld gaf. ‘Je gedraagt je als een gek!’ schreeuwde hij tegen haar. Shahina boog haar hoofd en sloot zwijgend haar ogen.

Op een dag zei Amed tegen zijn grootmoeder: ‘Er zit een stem in mijn hoofd. Hij praat uit zichzelf. Ik kan hem niet stil krijgen en hij zegt vreemde dingen. Alsof er iemand anders in mij verborgen zit, iemand die ouder is dan ik.’

‘Vertel, Amed, vertel me de vreemde dingen die hij tegen je zegt.’

‘Ik kan ze niet vertellen, ik vergeet ze telkens.’

Dat was een leugen. Hij vergat ze niet.

Aziz kwam één keer in de grote stad. Zijn vader Zahed huurde een auto. Hij betaalde een chauffeur. Ze vertrokken vroeg in de morgen. Aziz keek naar het nieuwe landschap dat achter het portierraampje voorbijgleed. Hij vond de streek waar de auto doorheen reed mooi. Hij vond de bomen die uit het zicht verdwenen mooi. Hij vond de koeien met de rood aangestipte horens mooi, net grote stenen die rustig op de brandend hete grond lagen. De reis was een hotsende beleving van blijdschap en woede. Aziz kronkelde van de pijn. En hij lachte. Het landschap verdronk in zijn tranen. En het landschap was als de verbeelding van een land.

Zahed had tegen zijn vrouw gezegd: ‘Ik breng hem naar het ziekenhuis van de grote stad.’

‘Ik zal bidden en zijn broer Amed zal bidden,’ had Tamara eenvoudig geantwoord.

Toen de chauffeur aankondigde dat ze eindelijk in de buurt van de stad kwamen, lag Aziz al bewusteloos in de auto en zag niets van de prachtige dingen waarover hij had horen praten. Hij kwam weer bij kennis in een bed. In de kamer waarin hij zich bevond, stonden andere bedden, met andere kinderen erin. Hij dacht dat hij in al die bedden lag. Hij dacht dat zijn te erge pijn zijn lichaam had verveelvoudigd. Hij dacht dat hij in al die bedden, met al die lichamen, kronkelde van pijn. Een dokter boog zich over hem heen. Aziz rook zijn kruidige geur. Hij zag er aardig uit. Hij glimlachte. Toch was Aziz bang voor hem.

‘Heb je lekker geslapen?’

Aziz zei niets. De dokter kwam overeind, zijn glimlach verbleekte. Hij praatte tegen zijn vader. De dokter en hij verlieten de grote kamer. Zahed had zijn vuisten gebald, hij ademde hard.

Na een paar dagen voelde Aziz zich langzamerhand beter. Ze gaven hem een dik mengsel te drinken. Hij kreeg het ’s ochtends en ’s avonds. Het was roze van kleur. Hij vond de smaak ervan niet lekker, maar het verzachtte zijn pijn. Zijn vader kwam hem elke dag opzoeken. Hij zei dat hij bij zijn neef Kacir logeerde. Dat was alles wat hij zei. Zahed keek zwijgend naar hem en raakte zijn voorhoofd aan. Zijn hand was hard als een tak. Een keer werd Aziz met een schok wakker. Zijn vader zat op een stoel naar hem te kijken. Zijn blik maakte hem bang.

In het bed naast dat van Aziz lag een klein meisje. Ze heette Naliffa. Ze zei dat haar hart verkeerd in haar borst was gegroeid.

‘Mijn hart is ondersteboven gegroeid, weet je, de punt zit niet op zijn plaats.’

Dat vertelde ze aan alle kinderen die in de grote ziekenhuiskamer sliepen. Want Naliffa praatte met iedereen. Op een nacht schreeuwde Aziz in zijn slaap. Naliffa was bang. ’s Ochtends vroeg vertelde ze hem wat ze had gezien.

‘Je ogen werden wit als deegballetjes, je ging op je bed staan en je zwaaide met je armen. Ik dacht dat je deed alsof, om me bang te maken. Ik riep je. Maar je geest zat niet meer in je hoofd. Hij was ik weet niet waar naartoe. De verpleegsters zijn gekomen. Ze hebben een kamerscherm om je bed gezet.’

‘Ik had een nachtmerrie.’

‘Waarom bestaan nachtmerries? Weet jij dat?’

‘Ik weet het niet, Naliffa. Mama zegt vaak: “Alleen God weet het.”’

‘Mijn mama zegt hetzelfde: “God weet het.” Ze zegt ook: “Het is zo sinds de nacht der tijden.” De nacht der tijden, heeft mama verteld, is de eerste nacht van de wereld. Het was zo donker dat de eerste zonnestraal die de nacht doorboorde, het uitschreeuwde van pijn.’

‘De nacht zal eerder hebben geschreeuwd, die is doorboord.’

‘Misschien,’ zei Naliffa, ‘misschien.’

Een paar dagen later vroeg Zahed aan Aziz waar het meisje uit het bed naast het zijne was gebleven. Aziz antwoordde dat haar moeder haar was komen halen omdat ze was genezen. Zijn vader boog het hoofd. Hij zei niets. Na een hele poos keek hij weer op. Nog zei hij niets. Toen boog hij zich over zijn zoon. Hij kuste hem op zijn voorhoofd. Het was de eerste keer dat hij dat deed. Aziz kreeg er tranen van in zijn ogen. Daarna fluisterde zijn vader: ‘Morgen gaan wij ook naar huis.’

Aziz vertrok weer met zijn vader en dezelfde chauffeur. In de achteruitkijkspiegel zag hij de weg verdwijnen. Om zijn vader hing een vreemde stilte, hij rookte in de auto. Hij had dadels en een taartje voor hem meegebracht. Voordat ze thuiskwamen, vroeg Aziz aan zijn vader of hij beter was.

‘Je gaat niet meer naar het ziekenhuis. Onze gebeden zijn verhoord.’

Zahed legde zijn grote hand op het hoofd van zijn zoon. Aziz was gelukkig. Drie dagen later spleet de bom van de andere kant van de berg de nacht en doodde zijn grootouders.

De dag waarop Zahed en Aziz uit de grote stad terugkeerden, kreeg Tamara een brief van haar zus Dalimah. Die was een paar jaar eerder naar Amerika vertrokken voor een informaticastage. Ze was geselecteerd uit een honderdtal kandidaten, een topprestatie. Maar ze was nooit naar haar vaderland teruggekeerd. Dalimah schreef haar zus regelmatig, ook al antwoordde Tamara zelden. In haar brieven beschreef ze haar leven, er was geen oorlog daar, en dat maakte haar zo gelukkig. En zo stoutmoedig. Ze bood haar vaak aan geld te sturen, maar Tamara weigerde kortaf haar hulp.

In haar brief kondigde Dalimah aan dat ze zwanger was. Haar eerste kind. Ze schreef dat Tamara met de tweeling naar haar toe moest komen. Ze zou een manier vinden om hen naar Amerika te laten komen. Ze liet doorschemeren dat Tamara bij Zahed weg moest gaan. Hem alleen moest laten met zijn oorlog en zijn sinaasappelvelden.

Wat is ze veranderd in een paar jaar tijd, dacht Tamara herhaaldelijk.

Er waren dagen dat Tamara een hekel aan haar zus had. Ze nam het haar kwalijk: hoe zou ze haar man kunnen verlaten? Ze verliet Zahed niet. Nee. Zij zou ook vechten, ook al schreef Dalimah dat hun oorlog nutteloos was, dat er alleen maar verliezers zouden zijn.

Zahed vroeg allang niet meer hoe het met haar ging. Voor hem was Dalimah dood. Hij wilde haar brieven niet eens aanraken. ‘Ik wil niet besmet worden,’ zei hij met afkeer. Dalimahs man was ingenieur. In haar brieven sprak ze nooit over hem. Ze wist dat hij in de ogen van haar familie werd beschouwd als een hypocriet en een lafaard. Hij kwam van de andere kant van de berg. Hij was een vijand. Hij was naar Amerika gevlucht. Om daar toegelaten te worden had hij afschuwelijke dingen en leugens over hun volk verteld. Dat dachten Tamara en Zahed. Had Dalimah, toen ze daarginds aankwam, niets beters kunnen verzinnen dan met een vijand trouwen? Hoe kon ze. ‘God heeft hem op mijn weg gebracht,’ had ze een keer geschreven. Ze is niet wijs, dacht Tamara. Amerika heeft haar gezonde verstand aangetast. Wat verwacht ze? Dat we allemaal worden afgeslacht door de vrienden van haar man? Wat dacht ze toen ze met hem trouwde? Dat ze zou bijdragen aan het vredesproces? Eigenlijk is ze altijd een egoïste geweest. Waarvoor zouden we haar onze ellende vertellen? Wie weet is haar man er wel blij om.

In het korte antwoord op de brief van haar zus dat Tamara opstelde, schreef ze niets over Aziz’ verblijf in het ziekenhuis. Noch over de bom die haar schoonouders had gedood.

Er waren mannen in een jeep gekomen. Amed en Aziz zagen een stofwolk op de weg die langs hun huis liep. Ze stonden in de sinaasappelboomgaard. Daar had Zahed zijn ouders willen begraven. Hij had net de laatste schep aarde op het graf gegooid. Zijn voorhoofd en armen waren nat van het zweet. Tamara huilde en beet op de binnenkant van haar wang. De jeep stopte aan de kant van de weg. Er stapten drie mannen uit. De grootste had een machinegeweer in zijn handen. Ze kwamen niet meteen naar de boomgaard. Ze staken sigaretten op. Amed liet de hand van zijn broer los en liep dichter naar de weg toe. Hij wilde horen wat de mannen zeiden. Dat kon hij niet. Ze praatten te zacht. De jongste van de drie deed uiteindelijk een paar stappen in zijn richting. Amed herkende Halim. Hij was erg gegroeid.

‘Herinner je je mij nog? Ik ben Halim. We zaten samen op school in het dorp. Toen er nog een school was.’ Halim begon te lachen.

‘Ja, ik herinner me jou nog, jij was de enige van de grote jongens die tegen mij en mijn broer praatte. Je hebt een baard gekregen.’

‘We willen met je vader Zahed praten.’

Amed liep terug naar de boomgaard, gevolgd door de drie mannen. Zijn vader kwam hen tegemoet. Amed zag hoe zijn moeders ogen zich verhardden. Ze riep hem bij zich. De mannen spraken lang met Zahed. Hun woorden gingen verloren in de wind. Tamara zei bij zichzelf dat dit een vervloekte dag was, dat dit de eerste van meer vervloekte dagen was. Ze keek naar haar man. Zahed hield zijn hoofd gebogen, hij staarde naar de grond. Halim gebaarde naar Amed. Hij maakte zich los uit de greep van zijn moeder, die haar twee zoons tegen haar buik gedrukt hield, en ging bij de groep mannen staan. Zahed legde zijn hand op zijn hoofd en zei trots: ‘Dit is mijn zoon Amed.’

‘En de andere jongen?’ vroeg de man met het machinegeweer.

‘Dat is Aziz, zijn tweelingbroer.’

Ze bleven tot in de avond. Zahed liet hun de resten van het huis van zijn ouders zien. Ze keken allemaal omhoog naar de berg, alsof ze in de lucht het spoor van de bom zochten. Tamara maakte thee. Ze stuurde de kinderen naar hun kamer. Later zagen Amed en Aziz door het raam de man met het machinegeweer naar de jeep lopen en even later terugkomen met een zak in zijn handen. Ze meenden hun moeder te horen schreeuwen. Toen vertrokken de mannen. Het geluid van de wegrijdende jeep weerklonk lang in het donker. Amed klemde zijn broer in zijn armen en viel uiteindelijk in slaap.

De volgende dag zei Aziz tegen hem: ‘Heb je het niet gemerkt? De geluiden klinken niet meer hetzelfde en het lijkt net alsof de stilte zich verbergt, alsof hij iets slechts van plan is.’

‘Je bent ziek geweest, daarom verbeeld je je dingen.’

Maar Amed wist dat zijn broer gelijk had. Vanuit zijn slaapkamerraam zag hij zijn moeder. Hij riep haar. Ze liep weg. Amed dacht dat ze huilde. Hij zag haar achter de amaryllissen verdwijnen. Zijn grootmoeder Shahina had ze een jaar eerder geplant. Ze waren nu heel groot. Hun geopende bloemen namen het licht weg. Amed en Aziz gingen naar beneden. Hun moeder had het ochtendmaal niet klaargemaakt. Hun vader had niet geslapen, dat zagen ze aan zijn vermoeide gezicht. Hij zat op de keukenvloer. Wat deed hij daar in zijn eentje? Het was de eerste keer dat de jongens hun vader op de keukenvloer zagen zitten.

‘Hebben jullie honger?’

‘Nee.’

Maar ze hadden wel honger. Naast hun vader lag een jutezak.

‘Wat is dat?’ vroeg Aziz. ‘Hebben de mannen van de jeep die vergeten?’

‘Ze hebben hem niet vergeten,’ zei Zahed.

Hij gebaarde naar zijn zoons dat ze naast hem moesten komen zitten. Toen vertelde hij over de man met het machinegeweer.

‘Het is een belangrijke man,’ zei hij tegen zijn zoons, ‘hij komt uit het dorp verderop. Hij heet Soulayed. Hij heeft met zijn hart tegen me gesproken. Hij wilde per se het verwoeste huis van jullie grootouders zien. Hij gaat bidden voor hun zielenheil. Het is een vrome man. Een ontwikkelde man. Toen hij zijn thee had opgedronken, pakte hij mijn hand. Hij zei tegen jullie vader: “Wat is je huis rustig! Ik sluit mijn ogen en de sinaasappelgeur overweldigt me. Je vader Mounir heeft zijn hele leven op deze onvruchtbare grond gewerkt. Het was hier een woestijn. Met de hulp van God heeft je vader hier een wonder verricht. Hij heeft sinaasappelbomen laten groeien, daar waar alleen maar zand en stenen waren. Denk niet dat ik, omdat ik met een machinegeweer bij je ben gekomen, niet de ogen en oren van een dichter heb. Ik hoor en zie wat rechtvaardig en goed is. Jij bent een man van het hart. Je huis is netjes. Alles staat op zijn plaats. De thee van je vrouw is verrukkelijk. Weet je wat men zegt? Te zoet, niet zoet genoeg, goede thee drink je daar tussenin. Die van je vrouw zit er precies tussenin. De beek die tussen het huis van je vader en het jouwe stroomt, ligt ook precies in het midden. Vanaf de weg is dat het eerste wat opvalt, die schoonheid die precies in het midden ligt. Zahed, jouw vader was bekend in de hele streek. Hij was een man van gerechtigheid. Alleen een man van gerechtigheid kon deze grond zonder gezicht omvormen tot een paradijs. Vogels vergissen zich nooit als het om het paradijs gaat. Ze herkennen het heel gauw, ook als ze zich verschuilen in de schaduw van de bergen. Zeg me eens, Zahed, ken jij de namen van de vogels die we nu horen zingen? Vast niet. Ze zijn met te veel en hun gezang is te geraffineerd. Door het raam zie ik hun vleugels saffraangele schitteringen werpen. Die vogels zijn van heel ver gekomen. Nu vermengen hun felle kleuren zich met die van de sinaasappelboomgaard, waar jij net je ouders hebt begraven. En hun zang klinkt als een zegening. Maar kunnen die naamloze vogels jouw pijn verminderen? Kunnen zij jouw rouw een andere naam geven? Nee. Wraak is de naam van jouw rouw. Luister nu goed naar me, Zahed. In de omliggende dorpen zijn nog meer huizen vernietigd. Door de raketten en de bommen zijn er veel mensen gedood. Onze vijanden willen onze grond veroveren. Ze willen onze grond om er hun huizen op te bouwen en hun vrouwen zwanger te maken. Als ze onze dorpen hebben ingenomen, kunnen ze naar de grote stad oprukken. Ze zullen onze vrouwen doden. Ze zullen onze kinderen tot slaaf maken. En het zal het einde van ons land zijn. Onze grond zal bezoedeld worden door hun voetstappen, door hun fluimen. Denk je dat God die heiligschennis zal toestaan? Denk je dat, Zahed?”

Dat is wat Soulayed tegen jullie vader heeft gezegd.’

Amed en Aziz durfden niet te bewegen of ook maar iets te zeggen. Nooit eerder had hun vader zo lang tegen hen gesproken. Zahed stond op. Hij liep heen en weer door de keuken. Amed fluisterde tegen zijn broer: ‘Hij denkt na. Wanneer hij zo loopt, is dat omdat hij nadenkt.’

Na een hele poos opende Zahed de zak die de mannen van de jeep hadden achtergelaten. Er zat een vreemde gordel in, die hij uitrolde. Hij was zo zwaar dat hij hem met twee handen moest optillen.

‘Soulayed heeft hem gebracht,’ ging Zahed verder tegen zijn zoons. ‘Eerst begreep ik niet wat hij me liet zien. Halim deed de gordel om. Op dat moment begreep ik waarom de mannen me waren komen opzoeken. Jullie moeder kwam binnen. Ze bracht nog meer thee. Ze zag Halim en begon te schreeuwen. Ze liet het dienblad kantelen. De theepot viel op de vloer. Er brak een glas. Ik vroeg jullie moeder alles op te rapen en terug te komen met nieuwe thee. Ik heb me bij Soulayed verontschuldigd. Jullie moeder had niet moeten schreeuwen.’

Aziz wilde de gordel aanraken. Zijn vader duwde hem weg. Hij deed de gordel terug in de zak en verliet het vertrek. Amed en Aziz zagen door het raam hoe hij verdween in de sinaasappelvelden.

Tamara praatte niet vaak met haar man. Eigenlijk had ze liever hun stiltes dan hun gebruikelijke geharrewar. Ze hielden van elkaar zoals ze van elkaar moesten houden in de ogen van God en de mensen.

Vaak liep ze de tuin in, voordat ze naar haar man ging, die al in bed lag. Ze ging op de bank tegenover de rozenstruiken zitten en ademde de volle geuren in die uit de vochtige aarde opstegen. Ze liet zich wiegen door de muziek van de insecten en keek omhoog, op zoek naar de maan. Ze keek ernaar alsof het een oude vriendin was die ze net tegenkwam. Sommige nachten deed de maan haar denken aan een nagelafdruk in de huid van de lucht. Ze hield van dat moment waarop ze zich alleen tegenover de oneindigheid bevond. Haar kinderen sliepen. Haar man wachtte op haar in hun kamer, en zij bestond misschien als een ster die schitterde voor onbekende werelden. Terwijl ze naar de hemel keek, vroeg ze zich af of de maan het doodsverlangen had gekend, het verlangen om voor altijd van het nachtoppervlak te verdwijnen, en de mensen zonder haar licht achter te laten. Haar karige licht uitgeleend aan dat van de zon.

Onder de sterrenhemel was Tamara niet bang om tegen God te praten. Ze had het gevoel dat ze Hem beter kende dan haar man. Haar gefluisterde woorden gingen verloren in het ruisen van de beek. Toch hield ze de hoop dat ze tot bij Hem opstegen.

Toen de mannen die met de jeep waren gekomen het huis verlieten, had Zahed erop gestaan dat ze sinaasappels meenamen en hij vroeg zijn vrouw hem te helpen twee grote manden te vullen. Ze weigerde. Die avond bleef Tamara langer dan gewoonlijk op de bank zitten, in de eenzaamheid van de nacht waar ze van hield. Ze durfde de woorden die op haar tong brandden niet uit te spreken. Haar gebed bleef deze keer dan ook stil: Uw naam is groot, mijn hart te klein om hem in zijn geheel te bevatten. Wat kan het gebed van een vrouw als ik U schelen? Mijn lippen raken nauwelijks de schaduw van Uw eerste lettergreep. Maar, zeggen ze, Uw hart is groter dan Uw naam. Uw hart is zo groot dat het hart van een vrouw zoals ik het kan voelen kloppen in het hare. Dat zeggen ze als ze het over U hebben, en ze spreken altijd de waarheid. Maar waarom moeten we leven in een land waar de tijd zijn werk niet kan doen? Verf krijgt geen tijd om te bladderen, gordijnen krijgen geen tijd om te vergelen, borden krijgen geen tijd om te barsten. Spullen halen hun levensduur niet, de levenden laten langer op zich wachten dan de doden. De mannen in dit land verouderen sneller dan hun vrouwen. Ze drogen uit als tabaksbladeren. Alleen de haat houdt hun botten op hun plaats. Zonder de haat zouden ze in het stof storten en niet meer opstaan. Ze zouden door een windvlaag verdwijnen. Er zou alleen nog het gekerm van hun vrouw in de nacht zijn. Luister naar me, ik heb twee zoons. De ene is de hand, de andere de vuist. De ene neemt, de andere geeft. De ene dag is het de ene, de andere dag de andere. Ik smeek U, neem ze niet allebei van me af.

Zo had Tamara gebeden op de avond dat ze had geweigerd haar man te helpen twee manden met sinaasappels te vullen, een geschenk van haar man voor de mannen die in een jeep waren gekomen.

Nadat de school bij een bombardement was vernietigd, had Tamara zich als lerares opgeworpen. Elke ochtend liet ze haar twee jongens in de keuken plaatsnemen, naast de grote kookpot met de zwart geblakerde onderkant, en ze had zichtbaar plezier in haar nieuwe rol. Er was sprake van geweest de school elders te vestigen, maar in het dorp kon men het niet eens worden over de plek. Dus redden de gezinnen het al maandenlang zo goed als ze maar konden. Amed en Aziz beklaagden zich niet. Ze hielden ervan in de geuren van de keuken te zitten, waar boeketten verse munt en strengen knoflook aan het plafond hingen. Ze hadden zelfs vorderingen gemaakt. Amed kon beter schrijven, en ondanks zijn verblijf in het ziekenhuis trotseerde Aziz de tafels van vermenigvuldiging met meer moed.

Omdat de jongens geen boeken meer tot hun beschikking hadden, had Tamara op een ochtend het idee gekregen om schriften te maken van gebruikt pakpapier, en aan de keukentafel vulden de jongens de verkreukelde bladzijden van deze merkwaardige opschrijfboeken met hun verhalen. Ze lieten zich algauw meeslepen. Amed had zelfs een personage bedacht dat hij onwaarschijnlijke avonturen liet beleven. Het verkende verre planeten, groef tunnels in de woestijn en overmeesterde onderwaterwezens. Hij had hem Dôdi genoemd en hem voorzien van twee monden, een heel kleine en een heel grote. Dôdi gebruikte zijn kleine mond om met insecten en microben te communiceren. Zijn grote mond gebruikte hij om monsters, die hij dapper bestreed, angst aan te jagen. Maar Dôdi sprak soms met zijn beide monden tegelijkertijd. Dan werden zijn woorden op een grappige manier vervormd en ontstonden er nieuwe woorden en hortende zinnen, die de schrijvertjes in de dop aan het lachen maakten. Tamara had er veel plezier in. Maar sinds de nacht van het bombardement en de dood van hun grootouders verschenen er alleen trieste en wrede verhalen in de geïmproviseerde schriften. En Dôdi was stil geworden.

Een week na het bezoek van de mannen in de jeep drong Zaheds stem uit de verte door tot in de keuken, waar Amed en Aziz zonder enthousiasme in hun schriften zaten te werken. Hij riep hen vanuit de boomgaard, waar hij twaalf uur per dag doorbracht met wieden, sproeien en het inspecteren van elke boom. Toch was het geen tijd voor zijn pauze. Amed en Aziz legden hun potloden neer en renden naar hun vader, ongeduldig om te horen wat hij wilde. Tamara kwam het huis uit. Zahed gebaarde dat zij ook moest komen. Ze schudde haar hoofd en ging weer naar binnen. Zahed schold op haar waar zijn zoons bij waren. Dat had hij nog nooit gedaan. Amed en Aziz herkenden hun vader niet meer. Toen hij begon te praten was zijn stem desondanks kalmer dan gewoonlijk.

‘Zie eens, mijn zoons, hoe puur het licht is,’ zei Zahed. ‘Kijk omhoog. Kijk, er glijdt maar één wolk langs de hemel. Hij is heel hoog en uitgerekt. Nog heel even en hij is niet meer dan een draad die oplost in het azuur. Kijk. Zien jullie dat, hij is er niet meer. Alles is blauw. Vreemd. Er is geen zuchtje wind vandaag. De berg in de verte lijkt te dromen. Zelfs de vliegen zoemen niet meer. Om ons heen ademen de sinaasappelbomen in stilte. Waarom zo veel rust, zo veel schoonheid?’

Amed en Aziz wisten niet wat ze op die verrassende vraag van hun vader moesten antwoorden. Zahed nam hen bij de hand en voerde hen naar de rand van het veld, naar de plek waar hij zijn ouders had begraven. Ze gingen op de brandend hete grond zitten.

‘Kijk hoe het graf van jullie grootouders ons lijkt te zeggen dat ze in vrede rusten. Wat hebben ze voor kwaad gedaan dat ze zo’n wrede dood zouden hebben verdiend? Luister naar me. De man die onlangs met Soulayed meekwam, heet Kamal. Het is Halims vader.’

Amed en Aziz bleven zwijgen.

‘Halim. Kennen jullie hem? Willen jullie geen antwoord geven? Ik weet dat jullie Halim kennen. Toen Soulayed die avond zweeg, sprak Kamal op zijn beurt met me. Zijn stem was minder vast dan die van Soulayed. Hij zei tegen me: “Zahed, je hebt een groot zondaar voor je. Ik verdien het niet om in jouw gezelschap te zijn. Zoals Soulayed zei, je bent de waardige zoon van je vader Mounir, wiens vermaardheid de muren van zijn huis al lang voorbij was. Je moet in harmonie met God zijn om voor elkaar te krijgen wat je vader met zijn twee handen deed. Wat ondraaglijk om hun vernietigde huis te zien. Wat een schaamte. Wat een smart. Aanvaard de povere gebeden van de zondaar die ik ben. Ik sla op mijn borst. Ik bid voor de zielen van je ouders.”

En Kamal bonkte met zijn vuist drie keer op zijn hart. Zo,’ benadrukte Zahed, en hij deed Kamals gebaar voor zijn zoons na.

‘Kamal zei verder: “God heeft je tweemaal gezegend, Zahed. Wees blij dat Hij twee identieke zoons in de buik van je vrouw stopte. Mijn vrouw is overleden bij de geboorte van onze enige zoon. Halim is het dierbaarste dat God me heeft gegeven. Toch heb ik hem geslagen. Kijk, je ziet de sporen nog in zijn gezicht. Ik heb hem geslagen toen hij mij zijn besluit meedeelde. Ik sloot mijn ogen en sloeg alsof ik tegen een muur sloeg. Ik sloot mijn ogen omdat ik mijn zoon niet in het daglicht zou hebben kunnen slaan. Toen ik mijn ogen opende, zag ik het bloed. Ik sloot mijn ogen en sloeg nog harder. Ik opende mijn ogen. Halim had niet bewogen. Hij stond recht voor me, met zijn ogen vol rode tranen. Moge God me vergeven. Ik ben maar een ellendige zondaar. Ik begreep het niet. Ik wilde zijn besluit niet begrijpen.”

“Nu begrijp je het besluit van je zoon wel,” zei Soulayed tegen Kamal, voordat hij de gordel uit de jeep ging halen.

Toen Soulayed buiten was, boog Halim zich naar me toe en praatte tegen me alsof hij me een geheim verklapte: “Zahed, moet je horen. Voordat ik Soulayed ontmoette, vervloekte ik mijn moeder. Ik vervloekte haar omdat ik niet tegelijk met haar was gestorven. Waarom zou je geboren worden in een vaderland dat nog op zoek is naar zijn naam? Ik kende mijn moeder niet en mijn land zal ik nooit kennen. Maar Soulayed kwam naar me toe. Op een dag praatte hij met me. Hij zei: “Ik ken je vader en ik ga naar zijn werkplaats om mijn laarzen te laten verzolen. Kamal is een gedegen vakman. Hij werkt goed. Hij vraagt een eerlijke prijs voor zijn werk. Maar het is een ongelukkige man. En jij, zijn zoon, bent nog ongelukkiger dan hij. Halim, Gods naam uitspreken volstaat niet. Ik heb je gadegeslagen tijdens het gebed. Waar is je wilskracht? Waarom kom je buigen tussen je broeders om God aan te roepen? Je mond is even leeg als je hart. Wie zou jouw ongeluk willen, Halim? Vertel eens, wie heeft er baat bij jouw gejammer? Je bent al vijftien en je hebt nog niets gedaan met dit leven dat God je heeft gegeven. In mijn ogen ben je niet meer waard dan onze vijanden. Jouw lafheid verzwakt ons en maakt ons te schande. Waar is je woede? Ik hoor hem niet. Luister, Halim, onze vijanden zijn honden. Ze lijken op ons, denk je, want ze hebben menselijke gezichten. Dat is bedrieglijke schijn. Kijk naar hen met de ogen van je voorouders en je zult zien waar die gezichten echt van zijn gemaakt. Ze zijn gemaakt van onze dood. In één vijandelijk gezicht kun je duizend keer onze vernietiging zien. Vergeet nooit: elke druppel van jouw bloed is duizend keer waardevoller dan duizend van hun gezichten.”

Toen Soulayed terugkwam met de gordel maakte de stilte zich meester van de nacht,’ zei Zahed ten slotte tegen zijn zoons, die naar hem zaten te luisteren in de zachte schaduw van de sinaasappelbomen.

Onder de indruk van hun vaders verhaal begrepen de jongens dat het leven in de sinaasappelboomgaard vanaf dat moment nooit meer hetzelfde zou zijn. Het was de tweede keer in een paar dagen dat Zahed zo ernstig tegen hen sprak, terwijl hij van nature zo spaarzaam met zijn woorden was. Hij kwam moeizaam overeind en stak een sigaret op. Hij rookte langzaam en wekte bij elke trek de indruk dat hij zware, kwellende gedachten door zijn hoofd liet rollen.

‘Halim gaat sterven,’ kondigde Zahed plotseling aan terwijl hij zijn sigaret uittrapte. ‘Om twaalf uur, wanneer de zon op zijn hoogste punt schittert, zal Halim sterven.’

Zahed ging naast zijn jongens zitten en gedrieën wachtten ze tot de zon precies boven hun hoofd ging staan. Om twaalf uur vroeg Zahed zijn zoons naar de zon te kijken. Dat deden ze. Eerst knepen ze hun ogen tot spleetjes. Daarna lukte het hun ze open te houden. Hun ogen waren nat van de tranen. Hun vader keek langer naar de zon dan zij.

‘Halim is nu dicht bij de zon.’

‘Waarom?’ vroeg Aziz.

‘Aangeklede honden. Onze vijanden zijn aangeklede honden. Ze omsingelen ons. In het zuiden hebben ze onze steden afgesloten met stenen muren. Daar is Halim heen gegaan. Hij is de grens overgestoken. Soulayed heeft hem uitgelegd hoe hij dat moest doen. Hij is door een geheime tunnel gegaan. Daarna is hij in een propvolle bus gestapt. Om twaalf uur heeft hij zichzelf opgeblazen.’

‘Maar hoe dan?’

‘Met een bomgordel, Aziz.’

‘Zoals die wij hebben gezien?’

‘Ja, Amed, zoals de gordel die jullie in de zak hebben gezien. Luister goed, voordat hij wegging, kwam Soulayed naar me toe en fluisterde iets in mijn oor. Hij zei: “Je hebt twee zoons. Ze zijn geboren aan de voet van de berg die ons land in het noorden afsluit. Maar weinig mensen kennen de geheimen van deze berg zo goed als jouw twee jonge zoons. Hebben zij niet de manier gevonden om aan de andere kant te komen? Dat hebben ze gedaan, nietwaar? Je vraagt je af hoe ik dat weet. Halim heeft het me verteld. En jouw zoons hebben het zelf aan Halim verteld.”’

Toen hij was uitgesproken greep Zahed zijn twee jongens ineens bij hun nek. Hij hield Amed met zijn rechterhand vast en Aziz met zijn linker. Hij tilde hen van de grond. Hij leek wel gek geworden. Amed en Aziz hadden het gevoel dat de aarde was begonnen te schudden, dat de sinaasappels overal om hen heen met duizenden tegelijk van hun takken gingen vallen.

‘Is dat waar?’ brulde hun vader. ‘Wat hebben jullie aan Halim verteld? Wat hebben jullie verteld aan die jongen die zichzelf zojuist heeft opgeblazen?’

Amed en Aziz waren niet in staat iets te zeggen en begonnen te huilen.

Die avond kwam Zahed naar hun kamer. Ze lagen al in bed. Hij boog zich over hen heen. In de schemering was zijn lichaam een vormeloze massa. Hij praatte heel zachtjes. Hij vroeg of ze sliepen. Ze gaven geen antwoord. Maar ze sliepen niet.

Zahed ging fluisterend verder. ‘Kleine mannen van me,’ zei hij, ‘God weet wat er in mijn hart leeft. En jullie weten het ook. Jullie hebben mij altijd tot eer gestrekt. Jullie zijn dappere zoons. Toen de bom op het huis van jullie grootouders viel, hebben jullie veel moed getoond. Jullie moeder is heel trots op jullie. Maar ze wil niet begrijpen wat er in ons land aan de hand is. Ze wil het gevaar dat ons bedreigt niet zien. Ze is heel ongelukkig. Ze heeft Soulayed niet gegroet toen hij wegging. Het is een belangrijke man. Ze heeft hem beledigd. Dat had ze niet moeten doen. Soulayed zal terugkomen, begrijpen jullie, hij komt terug om met jullie te praten. Ga nu slapen.’

Hij drukte een kus op Ameds voorhoofd. En toen een op dat van Aziz, zoals hij in het ziekenhuis had gedaan. Toen hij wegging, bleef zijn geur in de kamer hangen.