En nooit was iets gelogen

Van dezelfde auteur:

Blinde wereld (2009)
Wij dansen niet (2011)

Ellen Heijmerikx

En nooit was iets gelogen

Met gedichten en liedjes van Jos Versteegen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze roman is mede mogelijk gemaakt door een reisen werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van Van Grunsven Creative Management, zie ook www.vangrunsvencm.com

© Ellen Heijmerikx 2015

© Gedichten en liedjes Jos Versteegen 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen, www.amvp.nl

Omslagillustratie © Burt Glinn/Magnum Photos

Foto auteur © Sheila Aukes

NUR 301

ISBN 978 90 468 1880 0

www.nieuwamsterdam.nl/ellenheijmerikx

www.ellenheijmerikx.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 468 1881 7

Je moet een mens zijn geheimen gunnen.

– Marita Keilson-Lauritz

1

Ik begrijp het niet, de neiging van mensen om op hun sterfbed geheimen op te biechten. Alsof al die jaren daarvoor, de uren waarin Pepe en ik zwijgend op de bank in de tuin zaten, niet de moeite waard zijn geweest. Pas toen er morfinepleisters op zijn borst werden geplakt en hij niet meer zelf van zijn bed kon komen, ging Pepe rechtop zitten, trok de slangen van het zuurstofapparaat los en liet de woorden stromen als zand, een kiepwagen. Hij sloeg op zijn uitgeteerde borst alsof hij weer die jongen was in de arbeiderswijk van Madrid.

Ik schudde zijn kussen op, vulde zijn glas. Madre mía! Wat moet je zeggen als iemand vertelt hoe hij een mes vasthield, op de juiste manier een halsslagader wist te raken? Ik zakte terug in de stoel naast het bed en staarde naar zijn handen die geen beker meer konden tillen. Ja, hij was anders geweest, zoals ook ik anders was dan meisjes van mijn leeftijd. Luchtfietsers waren we, geboren verhalenvertellers in de grauwe nasleep van een burgeroorlog. Artiesten. Ook toen het doek allang was gevallen.

‘Waar kijk je naar?’

‘Of je iets nodig hebt. Waar moet ik anders naar kijken?’

‘Kijk me aan, cariño. Ik wil dat je weet wat er gebeurd is. Waarom ik het niet eerder durfde te vertellen.’

‘Wil je iets eten?’

‘Hij moest dood, dat was wat ik dacht.’

‘Zal ik een appel voor je schillen?’

Schaamte is als olie op een verenkleed. Vogels sterven erdoor. Een enkeling wordt gered, gewassen in een vogelopvang.

Vier dagen kreeg Pepe om alles van zich af te schudden, vier dagen voor hij stierf. Als zijn woorden werkelijk zandkorrels waren geweest, hadden ze de ziekenzaal in een mum van tijd gevuld, dokters en zusters de doorgang versperd, de bijnadoden in hun bedden misschien al het leven ontnomen voor hun ellendige woekerziekten dat zouden doen. We zouden tegelijk gestorven zijn, Pepe en ik, gestikt in de geheimen van een besmeurd verleden.

Het weer is goed voor een emmer sop. Hollands weer.

Na ons vertrek uit Spanje heb ik jarenlang toiletten geschrobd in de staalfabriek. Arbeiders lieten roetige vingerafdrukken na op de muur en besproeiden de tegels naast de pisbak; wij hadden werk en vakantiedagen, mochten zonder angst gedachten uitspreken en kochten een huis.

We zijn niet meer teruggegaan. Ook niet toen mijn ouders stierven.

Nu krijg ik pensioen in dit land waar alles goed geregeld is. Ik sop de beelden in de tuin, kleine en grote mozaïekbeelden die onze geschiedenis in Spanje laten zien. De vlag van Asturië, mijn geboortestreek Catalonië. Ik haal de borstel langs de kleurige scherven die Pepe met zo veel zorg bij elkaar heeft gezocht. Groene zeep helpt tegen de plakkaten mos die zich met grove steken aan het steen hebben vastgezet. Vijf lepels zeep en vijf lepels soda op tien liter water. Het moet inwerken, losweken. Daarna haal je de kleuren met een enkele borstelstreek moeiteloos tevoorschijn.

In Nederland planten ze bomen of verzorgen ze graven ter nagedachtenis aan geliefden. Ik trek rubberhandschoenen aan, krab mos uit voegen en poets het glazuur tot de vlakjes door het licht lijken op te spatten. Gedachteloos werken is er niet meer bij, o god nee, naar welk ornament ik ook kijk. Was het dat wat hij bedoelde… of toch niet? En wanneer?

Deze ochtend bind ik een schort voor en boen een nis waar de zon nauwelijks komt. Een boog belegd met hemelblauwe scherven, vijf plastic babypopjes aan draden boven een fonteintje. Ik wrijf hun lijfjes op met een zachte doek, de kromme beentjes, ga op mijn knieën zitten en stel me de handjes voor die zich aan me vastklemmen tijdens de eerste wankele stapjes. Het kraaiende mondje, de tandjes die doorkomen. Ik meen iets van mezelf te herkennen in de poppengezichtjes, denk een hand te voelen op mijn schouder. Een aanraking die ik me juist nu nog beter weet te herinneren.

‘Ik moet je wat zeggen.’ Pepes stem, nog jong, zijn andere hand op mijn buik, troostend. ‘Ik durf het niet aan, Juanita.’

Ik grijp me vast en ga staan. Wat zou ik zeggen tegen een dochter als ik die had? Dat het leven mooi is, vallen en opstaan? Welke moeder zal bekennen dat het leven ook afschuwelijk is, dat de realiteit het lichaam uitwringt als een natte lap. Een verwarrende zoektocht. Alles willen goedmaken, vooral met de doden, vooral dat. Een eeuwig gevoel tekort te schieten.

Ik loop naar het huis, spoel de emmer om bij de buitenkraan en trek aan de vingers van de handschoenen tot ze slurpend loslaten.

Als je neuriet ben je tevreden, als je zingt ben je gelukkig. We zongen, Pepe en ik. In Spanje voor arme dorpsbewoners, in Nederland voor gastarbeiders.

Ik zet de emmer en borstel in de kelderkast en rust uit op de bank tegen het huis. Er was zoveel wat ik niet doorhad.

De vijg bij de schuur draagt veel blad, dit jaar. Ik laat de plant zijn gang gaan, knip niets weg. De takken vormen een gesloten harnas om de salamander op de hoge sokkel, het enige ornament in de tuin dat ik weiger schoon te maken. Toch lijkt het beest met zijn geel-blauwe drakenrug bedrieglijk fris. Mijn blik wordt er als vanzelf naartoe getrokken. Alsof hij daarnet nog een van zijn groene handjes optilde, me met een duivels plezier een glimp gunde van de prooi onder zijn buik. Een buit die ik de dag na Pepes overlijden ontdekte en geschrokken teruglegde.

Waarom zag ik het niet maar herinner ik het me wel? Hoe Pepe daar stond, nog geen tien jaar geleden, met opeengeklemde kaken het cement tegen het frame van het beest kwakkend, terwijl ik koffie ging zetten, een tompouce van de Hema.

Toch maar weer opstaan. De afvalbak moet naar de straat, de onderste plank van de schuurdeur is rot en op het paadje achter de schuur staat onkruid. Handenvol ruk ik los, taaie wortels. Scherp gras jast in mijn huid. Ik mik de kluiten op een hoop bij de schutting. Hier in Nederland denk je aan buren, je spreekt zonder gebaren en rouwt zonder geluiden, gedomesticeerd, aangepast. Geen mens zal last van mij hebben.

Bij de buitenkraan laat ik de gieter vollopen en ik loop met gebogen hoofd naar de vijg. De vruchten, die hier moeilijk rijp worden, stopte Pepe in een boterhamzakje, samen met een banaan. Hij at ze nog als ze al zwart waren.

Ergens in het huis hoor ik mijn telefoon gaan. De man die opeens onze Toyota wil kopen, doet een belachelijk laag bod. Alsof ik achterlijk ben zonder Pepe. Ik richt me naar de wortels, mechanisch, wacht tot de grond het water heeft opgezogen voor ik weer opgiet. De vruchten van de plant kunnen me niet schelen, maar het blad, de dikke leerachtige bladeren moeten blijven, een stevig vol scherm.

Klote, zeggen ze hier in Nederland als ze ergens de pest aan hebben. Klotebeest.

2

Alles begon in 1955, zestien jaar na die burgeroorlog. In Comillas, een dorp in het noorden van Spanje. Ik had me alleen nog maar geërgerd aan de jonge kompel die mijn moeder had aangenomen in ons theatergezelschap.

Ik vond hem een idioot, die avond in de lege theaterzaal waar de grammofoon speelde en hij zich onbespied waande. Waarom zou iemand lappen om zijn voeten wikkelen, dikke proppen van aan repen gescheurde lakens waar geen mens fatsoenlijk op vooruit kon komen, laat staan ermee dansen zoals Pepe dat deed? Ik was zestien en wilde mooi zijn, altijd, maar vooral op een podium. Geen hond zou willen kijken naar dat gestamp op de vloerplanken, het zwiepen van die kop. En helemaal niet toen Pepe zichzelf liet struikelen, als een gebrekkig mens op de vloer smakte en zijn rug liet schokken alsof hij thuishoorde in een gekkenhuis. Hoe kon hij zo’n mislukkeling spelen?

Een gitaarsolo, een tikkende nagel op de slagplaat. Van het ene op het andere moment was er rust. Pepe kwam wankelend overeind, veegde langs zijn kin, een slaande beweging naar denkbeeldig speeksel. Toen zakte hij door zijn knieën, greep naar iets en leek dat uit alle macht met zich mee te willen trekken. Uitstekend geacteerd, zou mijn moeder zeggen, een van haar weinige complimenten. Maar toch.

Hoe oud moet je worden om je herinneringen te begrijpen?

Pas nu dus, meer dan vijftig jaar later, weet ik dat Pepe de spastische bewegingen nadeed van de enige man die ooit een vader voor hem is geweest. Een dorpsgek. Dat hij als kind met hem een dode koe trachtte weg te slepen die geen centimeter van zijn plaats kwam.

De gitaar zweeg. De zanger op de plaat sprak, begeleid door handgeklap. De stem leek Pepe aan te spreken, licht slissend, wat bij de scène leek te horen. Hij stond stil, nahijgend, hief zijn hoofd en luisterde.

Verdraag de stenen, ruw en scherp,

die jongens uit de modder rapen.

Ze lachen of ze vrolijk zijn.

Verdraag de woorden, grof en luid,

die jongens uit de modder rapen.

Hun lachen doet het meeste pijn.

Ik stond op, sloop tussen rekwisieten door naar buiten. Niet veel later hoorde ik zijn voetstappen en trok ik me terug achter een zijmuur. Pepe verliet de zaal en floot alsof hij tevreden was over de repetitie. Ik volgde hem naar het gasthuis, keek toe hoe hij zijn bovenlijf ontblootte en zich waste bij de pomp, grondig, alsof er meer vuil aan zijn huid kleefde dan met het blote oog te zien was. Ik spiedde door het donker, stelde me voor dat hij me zou zien terwijl het water uit zijn haren droop. Hij zou naar me toe lopen, me aanraken met zijn natte handen, onhandig. Hij zou geen schoenen dragen, maar repen stof die ik langzaam van zijn voeten zou wikkelen.

Er waren veel vleermuizen dat jaar. Ze doken door de avondlucht en maakten geluidjes alsof iemand speelkaarten langs zijn duim liet ritsen.

Pepe schudde zijn haar droog, trok zijn hemd over zijn hoofd en verdween het huis in.

Het liet me niet meer los.

De volgende dag besteedde ik aandacht aan mijn haar, mijn ogen. In de keuken van het gasthuis ging ik tegenover hem aan tafel zitten, treuzelde met eten en probeerde zijn blik te vangen.

‘Smaakt het?’

Zijn hoofd schoot omhoog, een dier dat een geluid waarnam, een geur opsnoof. Geen spoor van de concentratie op het podium. Waarom was hij me niet eerder opgevallen?

‘Ik vroeg me af waar je vandaan komt.’ Ik voelde dat ik bloosde, maar Pepe leek het niet op te merken. Hij kauwde, slikte voor hij antwoord gaf.

‘Ik ben geboren in Madrid. We waren met z’n zessen. Na mijn vaders dood woonden we in het noorden. Niets bijzonders.’ Het klonk stamelend, alsof hij nog moest wennen aan het idee dat ik tegen hem sprak.

‘Het noorden is groot.’

‘Asturië. Cezosu, het geboortedorp van mijn moeder in de bergen bij Nava.’ Iets van een glimlach gleed over zijn gezicht. Hij nam een slok koffie, vertrok zijn mondhoeken. ‘Daarna woonde ik in de stad en later in het mijnwerkersdorp. Dat weet je.’

‘Dat was het?’

‘Dat was het.’

‘Was er een school in het dorp?’

Pepe reikte naar het brood, brak er een stuk af dat hij in zijn koffie dompelde voor hij het in zijn mond stak. ‘Als we niet werkten hadden we geen eten.’

Lola kwam de keuken binnen, begon met veel lawaai de tafel af te ruimen.

‘Wie heeft je dan leren lezen en schrijven?’

Pepe gebaarde alsof dat al ver achter hem lag. ‘Gewoon een man uit de stad…’ Hij maakte zijn zin niet af, leek afgeleid door het brood dat uit elkaar viel. ‘Zullen we het over iets anders hebben?’

‘Hoezo? Mis je hem?’

Pepe zweeg. De stank van aangebrande melk vulde de keuken. De poten van zijn kruk schuurden over de vloertegels.

‘Ik ben ook nooit naar school geweest.’ Ik redde me eruit, enigszins, boog over de tafel naar hem toe, mijn hand op zijn arm, terwijl Lola kletterend de borden opstapelde. ‘Ik kreeg les van mijn vader.’

‘Fijn voor je.’ Even keek hij me strak aan, schudde mijn hand af en stond op. Hij zocht naar iets in zijn broekzak. Toen knikte hij naar Lola bij het aanrecht en haastte zich de keuken uit.

‘Dat deed je goed, meisje.’ Mijn twaalf jaar oudere, verdomd nieuwsgierige halfzus draaide zich om, haar kletsnatte handen in haar zij geplant. ‘Nu kun je er zeker van zijn dat hij je nooit meer iets zal vertellen.’

3

De vergelijking is krankzinnig, een lading zand in een Nederlandse ziekenzaal of waar dan ook, maar de kracht waarmee Pepes woorden kwamen, die laatste vier dagen, groef me in. Ik zat daar maar, in die stoel naast zijn bed, mijn armen bewegingloos, mijn hoofd als een bal in de brandende zon.

Je slaat een stervende niet in zijn gezicht, al voel je je besodemieterd. En je gilt de boel niet bij elkaar in een zaal waar nog drie patiënten liggen te wachten op de dood.

Ik veinsde onverschilligheid toen Pepe vertelde hoe hij als jongen gefascineerd raakte door copla’s: vierregelige Spaanse verzen – alsof ik dat nog niet wist. Ik keek verveeld naar buiten toen hij zijn idool aanhaalde: Santiago, de beschermheilige van Spanje – wat nieuw voor me was. En ik gaapte toen die klootzak van een vader ter sprake kwam. Waarom nu pas, Pepe? Wat als ik eerder was gegaan dan jij?

‘Je moet weten wat eraan voorafging, cariño. Alles.’

‘Waaraan?’

‘De dood van die man.’

Ik vermeed zijn blik, staarde naar het infuus naast zijn bed. Plastic organen aan een standaard, een druppelaar die verstopt kon raken. Een bel zuurstof die Pepes ader zou binnendringen en onvermijdelijk naar boven zou worden gepompt, naar zijn hart. Hij zou niet sterven aan die verdomde kanker, hij ging dood door het falen van een stom apparaat en zou zijn verhaal niet af kunnen maken. Alles wat ik allang behoorde te weten, waar ik recht op had, of niet soms.

Een jeukende hitte kroop op langs mijn hals. Opstaan. Slangen lostrekken, vloeistofzakken als waterbommen tegen het raam kwakken. Laat maar, Pepe. Ik hoef het niet te weten. Ik wil niet eens meer weten van die copla’s en hoe je godbetert een moordenaar werd. Ik wil dat je blijft.

Maar hij merkte het niet meer op. Een verpleegster stak een naald in zijn ader en de morfine leek hem uit zijn evenwicht te brengen. Hij greep zich vast aan de papegaai boven zijn bed, bleef doorpraten alsof we een ritje maakten met de tram, overhellend in de bochten.

Een vrouw in een badjas schuifelde naar het raam, konijnen op haar slippers. Ze verschoof het gordijn om de zon buiten te sluiten en ik wenste dat ik met eenzelfde simpele handeling de kanker buiten kon sluiten, de ziekte die Pepes lichaam vernietigde waar ik bijzat.

Het was op de markt in Madrid, waar anders, dat Pepe als kind voor het eerst een copla hoorde. Een man met één hand liep tussen de kramen door. Hij probeerde nog iets te verdienen door gedichten te verkopen, volksverzen die rijmden zodat je ze beter kon onthouden.

De mooiste copla’s voor een stuiver!

Vijf centen voor de liefde en het leven,

voor wijsheid, God, het Spaanse land,

op lakenwit papier en handgeschreven.

De snoepballetjes van een zoetverkoper geurden in de hitte van de zon, het zoet en zure van citroen, maar Pepe draaide zijn rug naar de kraam en staarde de coplaverkoper aan. Het was niet de schilferige stomp die hem fascineerde, of het in lompen gehulde lijf waarmee de man treiterende kwajongens aantrok als mestvliegen. Het waren de vellen papier die hij tegen zijn schriele borst klemde. Als Pepe stuivers aan hem kon laten zien, zou de man onmiddellijk blijven staan. Hij zou de gebruikelijke vragen stellen en met de hand die er nog aanzat door de vellen bladeren om de copla’s te zoeken die Pepes honger beschreven, of zijn verlangen om een held te worden. Nog diezelfde dag zou zijn zus Fina ze fluisterend voorlezen zodat hij ze uit zijn hoofd kon leren.

Maar Pepe had geen stuivers. Hij had benen die rilden, broekzakken vol gaten en een snuffelende rat in zijn buik. De man zonder hand keurde hem geen blik waardig en Pepe gaf een trap tegen de kraam van de zoetverkoper, griste snoepballetjes weg die over de grond stuiterden en zette het op een lopen.

Zijn eerste eigen copla maakte hij over honger, liggend op de grond in de huurkamer van zijn ouders. Hij drukte zijn voorhoofd tegen de plavuizen, snoof de geur op van het eten uit de naastgelegen kamers. Daar zaten jongens aan tafel met een vader die wél thuiskwam na zijn werk in de fabriek. Pepe kon het geslurp horen, het gesmak bij het kauwen. Schijt in hun melk. Ze hadden te eten, dat wel, maar waren te stom om een copla te bedenken, de ezels. Voor geen goud had hij willen ruilen.

Als het niet zo vies warm was geweest in de kamer, had hij zo ook een tweede copla opgedreund. Santiago. Hij wist genoeg over de apostel die was gemarteld, onthoofd en begraven op het sterrenveld. In plaats van Pepe te leren lezen hadden de nonnen in Madrid verhalen verteld over de ridder te paard die had meegevochten tegen de Moren: een kruis in de ene, een zwaard in de andere hand.

Pepe wilde ook een held worden, een man die vocht tegen de vijand en mensen redde. Maar er werd in hun straat niet meer gevochten. Alleen de zon boorde zwaarden door de kieren in de luiken, pinde zijn moeder vast op de stoel bij de tafel, zijn oudste broer Manolo op de kruk, zijn slapende broers en zusjes op de vloer rond hun voeten.

Hij rolde zich op zijn zij en trok zich aan de tafel op. Santiago moest toch weten hoe het voelde als je honger had, hoe de leegte daarbinnen onophoudelijk toestak? In gedachten zag Pepe de apostel de straten afzoeken, op een knie zakken en door hun luiken spieden op zoek naar een leerling. Wie was er sterk genoeg?

De zon trok zich terug, liet de huurkamer achter in een schemer terwijl toch alles leek te stralen. Pepe liet de tafelrand los. Zijn hoofd voelde licht. Zijn benen waren weg, maar hij bleef overeind, zweefde, moeiteloos.

Hier stond hij, Pepe Castro Montes, zeven jaar oud, te klein voor zijn leeftijd en met een maag als een lekke bal. Maar hij was anders dan zijn broers die daar lagen te snurken als varkens. Hij zou de honger verdragen, de pijn… Hij was het, hij was de leerling waar de apostel naar zocht en hij vouwde zijn handen, slikte tranen van trots.

Buiten ratelde een kar. De stem van een koopman. Gebeier van een klok, niet een van de zware bellen in de toren van de kathedraal, maar verder, veel verder weg. Een deur klapte dicht. De huisbaas schreeuwde dat ze weg moesten als de huur niet werd betaald. Een vuistslag van Manolo op tafel. Pepe viel languit op de plavuizen. De kinderen op de vloer hieven hun slaperige koppen en knipperden verbaasd.

Zijn moeder schoof haar stoel achteruit, stond op en sprak na drie dagen te hebben gezwegen. ‘We gaan.’

4

Ze kreeg geen gelijk, mijn zus Lola toen ze met haar handen in haar zij beweerde dat Pepe me nooit meer iets zou vertellen. Het heeft alleen een leven geduurd. Een heel leven voor hij de hele waarheid vertelde. Sodemieter, zeggen ze in Nederland als ze je bijna niet kunnen geloven. Sodemieter.

Mijn telefoon op de tuintafel gaat. Ik stroop mijn rubberhandschoen af, en zonder naar het nummer te kijken neem ik op. Het is de man die onze auto wil kopen, zijn volvette stem. Vis zie ik die keel in glijden, haring met uitjes, zijn duim op het staartje. Hij vraagt of ik al een besluit heb genomen. Hij zegt dat dit een kans is die ik met beide handen aan moet grijpen. Zo’n oude auto is niet veel waard en als het barrel naar de sloop moet, zal ik bij moeten lappen.

‘Het is eigenlijk een gunst,’ zegt hij, ‘dit bod. Een gebaar, begrijpt u, na het overlijden van uw man.’ Hij zucht. ‘De dingen die dan op je afkomen, praat me er niet van.’ Ik zie hem zijn hoofd schudden, een gebaar maken, de wanhoop van een man alleen. Het geregel, de onverwachte kosten. Hij weet er alles van, vertelt zonder omhaal over zijn vrouw op haar sterfbed, haar blik afgewend, starend naar gordijnen. ‘Geen woord kwam er meer uit, al die weken. Weet u wat dat met je doet als man?’

Ik pas me aan, kameleon, kleuren, stemming, spreektaal. Ik kan me er iets bij voorstellen. Het tegenovergestelde, maar met hetzelfde effect. Ik zeg dat ik zijn gunst weet te waarderen, zijn bod op de Toyota, maar dat ik twijfel, ik ben gehecht aan ons karretje. Herinneringen aan Pepe achter het stuur, zingend, trommelend, als de dag van gisteren, man man, praat me er niet van, van alles wat ook deze sjacheraar dus zo goed schijnt te kunnen begrijpen. Nee, we hebben nooit grote problemen met die auto, soms een klein mankement. Remkabels, olie, ruitenwissers. Dat is het wel zo’n beetje.

‘Tering,’ zegt hij. ‘Dus de grote problemen gaan nog komen.’

‘Ja,’ zeg ik. ‘De grote problemen gaan nog komen.’

‘Als u maar weet dat mijn bod nog staat,’ zegt hij. ‘Ik sta aan uw kant.’

‘Fijn om te weten,’ zeg ik. ‘Vooral nu. Echt heel fijn.’

‘Dus u stemt ermee in?’

‘Het was nog niet bij me opgekomen om de auto weg te doen,’ zeg ik.

‘Geef niets, ik heb de tijd.’ Een fluitje tussen zijn tanden door.

‘Zodra ik er anders over denk, laat ik het u weten.’

Weer zo’n fluitje, scherper dit keer. ‘Ik bel u nog,’ zegt hij dan. ‘Aju.’

Er waren dingen die Pepe zich feilloos herinnerde van hun vertrek uit Madrid, de reis met de trein naar het noorden. Hoe zijn moeder op het station in Asturië haar schouders liet hangen. Hoe een boer naar haar keek, de ogen van een verraste koopman die met een geheimzinnig lachje zijn ossenkar aanbood. Hoe haar gezicht verstrakte – geen geld, geen eten, kinderbenen die niet verder wilden na een lange treinreis op harde banken – haar hele lichaam leek te weigeren en hoe ze toch knikte.

Pepe bedankte beleefd voor het brood dat de boer uitdeelde. De apostel zou hem erom prijzen. In het geboortedorp van zijn moeder zou hij naar school gaan, leren lezen. Pepe zou niet alleen copla’s bedenken voor kinderen met honger, hij zou ook de bergtoppen beschrijven die daar voor hem lagen. Had hij zoiets al niet eerder gehoord, een lied over de bergen? De witte wolkenplukken deden hem denken aan een taartenwinkel in Madrid waar hij ooit naar de etalage had staan kijken. Pepe lachte. Voor het eerst zouden ze vol bewondering naar hem luisteren, zijn broers. Hij ging rechtop zitten, de regels herhalend in zijn hoofd, zijn keel schrapend. Toen hief hij zijn hand en droeg het vers luid voor.

De hemel is een taartenwinkel, kijk,

ze drijven naar je toe, de roomkastelen

met zonlichtsaus, en niemand vraagt om geld.

Wie zou nog brood of witte bonen stelen?

Een klets in zijn nek. Manolo snauwde dat hij een ram voor zijn harses kon krijgen als hij zijn kop niet hield met zijn gekweel over witte bonen. In deze streek waren grotten waar maquis zich verborgen hielden, mannen van het verzet tegen Franco. De stem van zijn oudste broer ging verder op fluistertoon, maar Pepe verstond elk woord uit die scherp sissende mond. Iedereen kon je vijand zijn, je verraden. Ook de boer die daar voor hen liep naast zijn ossen. Mensen verdwenen, kinderen. Er waren rotsspleten: te diep om een lichaam in terug te vinden. Of hij daar wel over had nagedacht. Manolo maakte een gebaar alsof zijn jongste broer een meisje was en Pepes wangen gloeiden van schaamte. Als zijn benen niet zo slap waren geweest, had hij ook naast de kar kunnen lopen, brede schouders, zwaaiende passen.

Gumer ging staan, klemde beide meisjeshanden om de rand van de kar. Haar gelapte jurk haakte aan de gevlochten twijgen. Ze keek Pepe strak aan. ‘Zie je wel, Pepin, het is jouw schuld dat vader ons niet meer wil. Die meidenkop van je, die wrattenklauwen. Hij schaamt zich dood. Voor mij zou hij zijn teruggekomen.’

Fina gaf een trap tegen haar rug waardoor Gumer bijna voorover duikelde op het karrenwiel. ‘Je liegt, stomme trut! Hij wil jou niet meer, dat heeft hij gezegd, want jij grient alleen maar en vreet hem nog het vel van zijn lijf.’

Gumer gilde, maar niemand trok zich er iets van aan. Zelfs zijn moeder niet die als verdoofd naast de boer liep. Toen zakte zijn zus terug op de zak met kleren, twee vingers in haar mond.

Zag hij daar een man? Pepe wilde spugen zoals Manolo dat kon, dikke fluimen die konden rekenen op de afkeuring van zijn zussen, maar hij schoot omhoog. Was het de apostel die daar stond? Santiago moest hem inmiddels toch op het spoor zijn. Wie anders dan hij, Pepe, zou zijn leerling kunnen zijn? Misschien kreeg hij een stuk brood, een schijfje sinaasappel…

Stammen met ronde ruggen. Een tak die op een hoed leek. Pepe viel terug op de kar, vlekken voor zijn ogen. Zijn keel schrijnde. Hij probeerde zijn teleurstelling weg te slikken. Dit waren de beproevingen waar de nonnen in Madrid over hadden gesproken. Een geweldig leven kreeg je niet zomaar, daarvoor moest je eerst een hoop narigheid doorstaan. Zijn vader die hem niet meer wilde. Zijn broers en zussen die hem uitscholden: ‘Chica, chica!’ Zijn honger.

De kar reed van de weg af, de boer tikte met zijn stok de ossen op hun neus en de wielen kwamen krakend tot stilstand. De man draaide zich om. Een laag voorhoofd. Te veel haar. Weer die vreemde lach. Manolo kreeg een touw in handen gedrukt, zodat de dieren op hun plek bleven. De boer zei dat de kinderen in de kar moesten wachten tot ze terug waren. Toen pakte hij de arm van Pepes moeder. Ze gingen iets te eten halen. Daar ergens stonden appelbomen.

Pepe zag geen appelbomen. Een van de ossen loeide. Iets verderop in het veld stond een schuur op hoge palen. Daar liepen ze heen. Er hingen bonen te drogen aan de dakrand, strengen gevlochten maïs. Het zag er feestelijk uit. De man trok aan zijn moeders arm, duwde haar voor zich uit. Het leek alsof ze niet mee wilde. Haar smalle rug huilde en opeens moest ook Pepe huilen.

Fina trok hem naar zich toe. ‘Weet je wat moeder heeft gezegd? Vader is niet weggelopen, hij is dood.’ Ze veegde zijn natte wangen af met haar jurk, sloeg haar armen om Pepe heen en wiegde hem. ‘Vader is dood en komt nooit meer terug.’ Haar buik schokte ineens heftig.

De zon werd ondraaglijk heet en nat. Zijn ogen staken en brandden. Daar was Santiago. Zie je wel, die liet hem niet in de steek. De apostel kwam op hem af door al dat geel, een glanzende schelp op zijn hoed. Hij wilde iets zeggen, krabde zich tussen de krullen van zijn baard toen hij Pepe zag huilen, schudde zijn hoofd, draaide zich om en loste op in een wervelwind van dwarrelend blad en zand.

Pepe rukte zich los van Fina en veegde zijn neus af. Mooie leerling was hij. Een martelaar die zat te grienen. In de straten van Madrid spuugden de mannen op de vloeren van cafés, ze dronken en lachten met rauwe keelklanken. Als je iets deed wat hun niet aanstond, kon je een klap krijgen in je nek, een schop onder je kont. Huilen zag je ze niet, nooit, en het waren geeneens helden.

5

Sommige planten in onze tuin hebben het moeilijk. Pepe heeft ze als stekjes meegenomen uit Spanje en in Nederland in de vettige kleigrond gepoot. Maar de agaves, die in Catalonië als reuzenoctopussen uit de aarde verrijzen, staan hier als versuft naast de windroos.

De zon breekt door zonder warmte af te geven, toch laat ik de keukendeur openstaan. Het water voor de thee is lauw geworden en ik zet de koker opnieuw aan.

Op aanraden van mijn vriendin Visi drink ik thee zonder theïne. Je kunt er beter van slapen, zegt ze. Maar ik slaap goed, ik slaap beter dan ooit en heb geen idee wat dat zegt over mij. Misschien moet ik klaarwakker blijven, schreeuwen in mijn kussen. Mijn man is dood, mijn lieve Pepe die geheimen voor me had, een daad op zijn geweten die geen mens zal begrijpen. Maar ik slaap als een uitgeputte os.

De waterkoker klikt uit en de spreeuwen vliegen schrikkerig op. Ik vul het ei, knijp honing uit de fles. Dan haal ik de kruik met Pepes as van de schoorsteen en zet hem naast het theelichtje. Voor het keukenraam drinken we thee.

Ik zal niets zeggen over mijn nachtrust als ik mijn slapeloze vriendin weer spreek. Zoals ik ook niets zeg over die laatste dagen met Pepe, ons leven waarin ik voorheen nooit een puzzel had gezien. Al die losse stukjes die ik voortaan met geen mogelijkheid meer in een doos onder de bank kan schuiven als ik er even geen zin in heb.

De buurvrouw rommelt met servies, haar keuken grenst aan de mijne. Ook haar man is overleden, maar we gaan niet bij elkaar op bezoek. Laatst klopte ze met de steel van de bezem op het bovenraam. Ze reikte een pannetje aan over de schutting. Soep, getrokken op een sudderplaatje, rundvlees, beenderen verzaagd tot mergpijpen. De geur alleen al.

El carnicero loco. Een oude Catalaanse sketch die Pepe met mijn vader opvoerde in dorpen met veeboeren. De gekke slager die bouillon maakte van zijn vrouw. De slagerszoon besloot het bedrijf van zijn vader voort te zetten met menselijk vlees van zwervers, verdwaalden en daklozen, tot er in de wijde omtrek geen sloeber meer over was. Toen waren de eenzame ouderen aan de beurt. Een kromgegroeide vrouw werd gespeeld door mijn moeder met een grijze pruik. Een oude opa door José. De slagerszoon met zijn bebloede schort kon ongestoord zijn gang gaan tot een buurman een ring van zijn oma in de worst vond.

De zon blijft koud. De thee is sterk en ik drink de hele pot leeg.

Die twee, Pepe en mijn vader. De lol waarmee ze de rol van slager en zoon op zich namen. De grap die naarmate de sketch vorderde serieuzer werd. Een pan met warme bouillon in de coulissen. De verbijsterde koppen van de veeboeren als ze halverwege de voorstelling de geur opsnoven.

Ik sta op, spoel de theepot om bij de kraan en doe mijn schort af. Voor de spiegel in de gang draai ik mijn haar in een wrong. Eerst stofzuigen. De boel schoonhouden.

Bij de kapstok blijf ik staan. Pepes jas. De opstaande kraag, een voering alsof er nog iets van hem inzit.

Ik doe mijn ogen dicht. Dit is wat ik me wil herinneren. Niet mijn vader als de gekke slager, maar Pepe en ik. Wij samen. Weer horen hoe hij lacht, me geruststelt, verleidt, mee naar de trap, naar boven. Hoe vaak kwam dat niet voor. Zijn lippen in mijn hals. Mijn borsten in zijn handpalmen. Nooit zelf initiatief nemen bij Pepe, nooit.

Met een harde klap blaast de wind de keukendeur dicht. Kabaal in de tuin. Spreeuwen dreigen niet door vleugels te spreiden of hun pootjes uit te slaan. Ze vallen aan met keiharde snavels. Mijn telefoon zoemt.

Me niet laten afleiden nu. Stilstaan, ogen gesloten. Rechts van me is de kapstok. Daar is hij, zijn adem, warm, plagend. Een mannetjesvogel, het vrouwtje liefkozend in de veren pikkend. Dat proberen vast te houden. Niet weggaan, Pepe. Blijf, por favor.